हवेची बाष्पधारण क्षमता हवेच्या तापमानावर अवलंबून असते.

एका घनमीटर हवेमध्ये कि ती ग्रॅम बाष्प आहे ते पाहून निरपेक्ष आर्द्रता काढली जाते.

वाळवंटी प्रदेशात सापेक्ष आर्द्रता कमी असल्याने हवा कोरडी असते.

क्युम्युलो निम्बस प्रकारचे ढग वादळाचे निदर्शक आहेत.

मोकळ्या वातावरणातील हवेच्या बाष्पाचे सांद्रीभवन वातावरणातील धूलि कणांभोवती होते.

आर्द्रता आणि ढग यांमधील मुख्य फरक खालीलप्रमाणे आहे:

सापेक्ष आर्द्रता आणि निरपेक्ष आर्द्रता यांमधील मुख्य फरक खालील मुद्द्यांच्या आधारे स्पष्ट करता येतो:

क्युमुलस आणि क्युमुलोनिम्बस ढगांमधील मुख्य फरक खालीलप्रमाणे आहे:

एखाद्या प्रदेशातील हवा कोरडी असण्यामागे मुख्यत्वे हवेतील बाष्पाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्थान हे घटक कारणीभूत असतात

• ज्या ठिकाणी बाष्पीभवनासाठी पाण्याचे स्त्रोत कमी असतात किंवा जेथे बाष्पीभवनाचा वेग कमी असतो, अशा ठिकाणी हवेतील आर्द्रता कमी राहून हवा कोरडी बनते.
• समुद्रकिनाऱ्यापासून लांब असलेल्या खंडातर्गत भागात बाष्पीभवनाचा वेग आणि पाण्याचे प्रमाण कमी असल्याने या भागातील हवेत बाष्पाचे प्रमाण व निरपेक्ष आर्द्रता कमी आढळते, ज्यामुळे हवा कोरडी असते.

• वाळवंटी प्रदेशांमध्ये सापेक्ष आर्द्रता कमी असते, त्यामुळे तेथील हवा कोरडी आढळते.
•  ध्रुवीय प्रदेशात तापमान अत्यंत कमी असल्यामुळे बाष्पीभवनाचा वेग कमी असतो. परिणामी, तेथील हवेत बाष्पाचे प्रमाण (निरपेक्ष आर्द्रता) कमी असल्याने हवा कोरडी असते.

आर्द्रतेचे मापन प्रामुख्याने दोन प्रकारे केले जाते, ज्यामध्ये निरपेक्ष आर्द्रता आणि सापेक्ष आर्द्रता यांचा समावेश होतो.

(१) निरपेक्ष आर्द्रतेचे मापन (Absolute Humidity):

• एका विशिष्ट तापमानाला एक घनमीटर हवेमध्ये असणारे बाष्पाचे ग्रॅममधील प्रमाण म्हणजे 'निरपेक्ष आर्द्रता' होय.
• याचे मापन ग्रॅम प्रति घनमीटर (g/m³) अशा एककात केले जाते.
• सूत्र:

  .

(२) सापेक्ष आर्द्रतेचे मापन (Relative Humidity):

• एका विशिष्ट तापमानाला असणारी हवेतील निरपेक्ष आर्द्रता आणि त्याच तापमानाला त्या हवेची बाष्पधारण क्षमता यांच्या गुणोत्तराला 'सापेक्ष आर्द्रता' म्हणतात.
• सापेक्ष आर्द्रता ही टक्केवारीमध्ये (%) मोजली जाते.
• सूत्र:

सांद्रीभवन घडून येण्यासाठी प्रामुख्याने खालील गोष्टींची आवश्यकता असते:

• जेव्हा हवेची सापेक्ष आर्द्रता वाढते, तेव्हा सांद्रीभवनाची क्रिया सुलभ होते.
• सांद्रीभवनासाठी हवा दवबिंदू तापमान पातळीला असणे आवश्यक असते.
• हवेचे तापमान कमी झाल्यामुळे तिची बाष्पधारण क्षमता कमी होते, ज्यामुळे सांद्रीभवन घडून येते.
• वातावरणातील बाष्पाचे सांद्रीभवन होण्यासाठी हवेत धुळीचे किंवा क्षाराचे अतिसूक्ष्म कण असणे गरजेचे असते, कारण बाष्पाचे सांद्रीभवन या कणांभोवतीच होते.

ढग म्हणजे वातावरणात जास्त उंचीवर तरंगणारे जलकण व हिमकण जेव्हा हवेतील धूलिकणांभोवती एकत्र येऊन मोठ्या आकाराचे बनतात, तेव्हा त्यांना 'ढग' असे म्हणतात

आंतरराष्ट्रीय वर्गीकरणानुसार ढगांच्या उंचीनुसार त्यांचे प्रामुख्याने दहा प्रकार पडतात, जे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. जास्त उंचीवरील ढग (७,००० मी. ते १४,००० मी.): हे ढग प्रामुख्याने हिमसफटिकांचे बनलेले असतात. यांचे तीन उपप्रकार — सिरस, सिरो क्युम्युलस व सिरो स्ट्रेटस.

२. मध्य उंचीवरील ढग (२,००० मी. ते ७,००० मी.): यात अल्टो क्युम्युलस व अल्टो स्ट्रेटस यांचा समावेश होतो.

३. कमी उंचीवरील ढग (२,००० मी. पेक्षा कमी): यात पाच प्रकार आढळतात. स्ट्रॅटो क्युम्युलस, स्ट्रेटस, निम्बो स्ट्रेटस, क्युम्युलस, क्युम्युलो निम्बस.

प्रामुख्याने खालील प्रकारच्या ढगांतून पाऊस पडतो:

• निम्बोस्टेटस: हे ढग जाड थरांचे आणि गडद राखडी रंगाचे असतात. या ढगांमुळे रिमझिम पाऊस आणि हिमवर्षाव होतो.
• क्युमुलोनिम्बस: हे ढग गडद काळ्या रंगाचे, घनदाट आणि पर्वतप्राय असतात. या ढगांमुळे विजांच्या कडकडाटासह मुसळधार पाऊस पडतो आणि कधीकधी गारपीटही होते.

• काही प्रसंगी क्युमुलस ढगांचा उभा विस्तार वाढून त्यांचे रूपांतर क्युमुलोनिम्बस ढगांत होते, जे पावसासाठी कारणीभूत ठरतात.

सापेक्ष आर्द्रतेची टक्केवारी प्रामुख्याने खालील दोन घटकांशी संबंधित असते:

• निरपेक्ष आर्द्रता: एका विशिष्ट तापमानाला आणि विशिष्ट घनफळ असलेल्या हवेमध्ये प्रत्यक्ष असणारे बाष्पाचे प्रमाण.
• बाष्पधारण क्षमता: त्याच तापमानाला ती हवा जास्तीत जास्त किती बाष्प सामावून घेऊ शकते, ती क्षमता.

सापेक्ष आर्द्रतेचे मापन करण्यासाठी निरपेक्ष आर्द्रता आणि बाष्पधारण क्षमता यांचे गुणोत्तर काढून त्याला १०० ने गुणले जाते. याचे सूत्र खालीलप्रमाणे आहे:

• वातावरणातील जास्त उंचीवर असलेले सूक्ष्म जलकण आणि हिमकण हवेतील धूलिकणांभोवती एकत्र येतात आणि त्यापासून ढगांची निर्मिती होते.
• ढगांमधील हे जलकण आणि हिमकण अत्यंत सूक्ष्म असतात.
• अतिशय सूक्ष्म असल्यामुळे ते जवळजवळ वजनविरहित असतात.
• या वजनविरहित स्वरूपामुळेच ढग हवेत तरंगत राहू शकतात.

उंचीनुसार सापेक्ष आर्द्रतेच्या प्रमाणात बदल होतो, याची मुख्य भौगोलिक कारणे :

• हवेची बाष्प धरून ठेवण्याची क्षमता (बाष्पधारण क्षमता) ही पूर्णपणे तापमानावर अवलंबून असते. तापमान जास्त असल्यास बाष्पधारण क्षमता वाढते आणि तापमान कमी झाल्यास ती कमी होते.
• समुद्रसपाटीवर तापमान जास्त असल्याने हवेची बाष्पधारण क्षमता अधिक असते. त्यामुळे समुद्रसपाटीजवळील हवेत सापेक्ष आर्द्रता तुलनेने जास्त असते.
• पर्वतीय किंवा जास्त उंचीच्या प्रदेशात तापमान कमी असते, ज्यामुळे हवेची बाष्पधारण क्षमताही कमी होते. यामुळे अशा ठिकाणी हवेतील सापेक्ष आर्द्रतेच्या प्रमाणात बदल होतो.

हवा बाष्पसंपृक्त होणे म्हणजे हवेची अशी स्थिती ज्यामध्ये ती अधिक बाष्प सामावून घेऊ शकत नाही.

• एका विशिष्ट तापमानाला हवेची बाष्प धरून ठेवण्याची क्षमता (बाष्पधारण क्षमता) आणि त्या हवेमध्ये प्रत्यक्षात असलेले बाष्पाचे प्रमाण जेव्हा सारखेच असते, तेव्हा हवा बाष्पसंपृक्त बनते.

• एकदा का हवा बाष्पसंपृक्त झाली की, ती स्थिती अशा थराला पोहोचते जिथे हवा अधिक बाष्प धारण करू शकत नाही.
• जर हवेतील बाष्पाचे प्रमाण स्थिर असेल आणि तापमान कमी झाले, तर हवेची बाष्पधारण क्षमता कमी होते आणि हवा लवकर बाष्पसंपृक्त होते.
• हवा बाष्पसंपृक्त झाल्यानंतरही जर त्यात अतिरिक्त बाष्प आले किंवा तापमान आणखी कमी झाले, तर त्या अतिरिक्त बाष्पाचे सांद्रीभवन किंवा घनीभवन होऊन पृथ्वीवर पर्जन्य किंवा हिमवर्षाव होतो.

क्युम्युलस ढगांचे क्युम्युलोनिम्बस ढगात रूपांतर होण्यामागील कारणे:

• क्युम्युलस ढगांचा उभा विस्तार भूपृष्ठापासून ५०० ते ६०० मीटर उंचीच्या दरम्यान असतो.
• काही विशिष्ट प्रसंगी या ढगांचा उभा विस्तार वाढतो.
• जेव्हा या ढगांच्या उभ्या विस्तारात वाढ होते, तेव्हा क्युम्युलस ढगांचे रूपांतर क्युमुलोनिम्बस ढगांमध्ये होते.
• या रूपांतरित क्युमुलोनिम्बस ढगांमुळे विजांच्या कडकडाटासह मुसळधार पाऊस किंवा वृष्टी होते.

= \(\frac{१८}{३०.३७}\) × १००

= ५९.२६%.

= \(\frac{४.०८}{१}\) = ४.०८ ग्रॅम/मी^३