अभ्यासघटक : भारतीय प्रबोधन धर्मसुधारणा व समाजसुधारणेचे पर्व स्त्रीविषयक सुधारणा मुस्लीम समाजातील सुधारणा चळवळ हिंदू समाजातील चळवळ प्रबोधनाचे इतर क्षेत्रांतील आविष्कार

 प्रस्तावना :

इंग्रजी शिक्षणाच्या प्रसारामुळे भारतीयांना नवे विचार, नवीन कल्पना व पाश्चिमात्य विचारसरणीची ओळख झाली. यामुळे भारतीय समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक व सांस्कृतिक क्षेत्रांत मोठे बदल घडून आले.

भारतीय समाजाचे मागासलेपण – कारणे

• अंधश्रद्धा
• रूढिप्रियता
• जातिभेद
• उच्च-नीचतेच्या भ्रामक कल्पना
• चौकस व चिकित्सक वृत्तीचा अभाव

भारतीय प्रबोधन :

भारतीय प्रबोधन म्हणजे एकोणिसाव्या शतकात भारतात सुरू झालेली वैचारिक जागृती होय.

भारतीय प्रबोधनाचे स्वरूप आणि महत्त्व :

• भारतीय समाजातील अंधश्रद्धा, जातीभेद, रूढी आणि अनिष्ट प्रथा दूर करून समाजसुधारणा करणे हा प्रबोधनाचा मुख्य उद्देश होता.
• प्रबोधनामुळे मानवता, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि लोकशाही या आधुनिक मूल्यांचा प्रसार झाला.
• सुशिक्षित विचारवंतांनी लेखनाद्वारे समाजात जनजागृती घडवून आणली.
• देशाच्या प्रगतीसाठी समाजातील दोष दूर करण्याची गरज प्रबोधनामुळे अधोरेखित झाली.
• प्रबोधनाचा प्रभाव साहित्य, कला आणि विज्ञान क्षेत्रांवरही पडून नवीन विचार आणि संशोधनाला चालना मिळाली.

भारतीय प्रबोधनाने समाजातील जुन्या, जाचक परंपरांना छेद देऊन एका आधुनिक, न्याय्य आणि प्रगत समाजाची पायाभरणी करण्याचे महत्त्वाचे कार्य केले

 ‘भारतीय प्रबोधन’ = तत्कालीन भारतात सुरू झालेली वैचारिक जागृती

धर्मसुधारणा व समाजसुधारणेचे पर्व — प्रमुख संस्था

(अ) ब्राह्मो समाज

• संस्थापक: राजा राममोहन रॉय
• स्थापना: इ.स. १८२८, बंगाल प्रांत
• तत्त्वे: एकेश्वरवाद, उच्च-नीच भेदभाव न पाळणे, कर्मकांडास विरोध, प्रार्थनेचा मार्ग अनुसरणे
• कार्य: सतीप्रथा, बालविवाह, पडदापद्धती यांना विरोध; विधवा विवाह व स्त्रीशिक्षणाचे समर्थन
• कोलकाता येथे हिंदू कॉलेजची स्थापना
• ‘संवाद कौमुदी’ या वृत्तपत्राद्वारे जनजागृती

(ब) प्रार्थना समाज

• संस्थापक: दादोबा पांडुरंग तर्खडकर (मूळ आधार: परमहंस सभा, स्थापना इ.स. १८४८, मुंबई)
• प्रार्थना समाजाची स्थापना परमहंस सभा विसर्जित झाल्यानंतर तिच्याच काही सभासदांनी केली
• पहिले अध्यक्ष: डॉ. आत्माराम पांडुरंग (दादोबांचे बंधू)
• कार्य पुढे नेणारे: न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे, डॉ. रा. गो. भांडारकर
• तत्त्वे: मूर्तिपूजेला विरोध, एकेश्वरवाद, कर्मकांडाला विरोध, उपासना व प्रार्थनेवर भर
• सामाजिक कार्य: अनाथालये, स्त्री शिक्षणसंस्था, कामगारांसाठी रात्रशाळा, दलितांसाठी संस्था
• महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे (सदस्य) यांनी ‘डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन’ स्थापन केले

(क) सत्यशोधक समाज

• संस्थापक: महात्मा जोतीराव फुले
• स्थापना: इ.स. १८७३
• उद्दिष्ट: समतेच्या तत्त्वावर आधारित समाजनिर्मिती; स्पृश्यास्पृश्यतेला विरोध
• बहुजन समाजाच्या व स्त्रियांच्या शिक्षणाचा पुरस्कार
• ग्रंथसंपदा: ‘ब्राह्मणांचे कसब’, ‘गुलामगिरी’, ‘शेतकऱ्याचा आसूड’, ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’
• स्त्री-पुरुष व माणसा-माणसांमध्ये भेद निर्माण करणाऱ्या रूढींवर कडक टीका

(ड) आर्य समाज

• संस्थापक: स्वामी दयानंद सरस्वती
• स्थापना: इ.स. १८७५
• ग्रंथ: ‘सत्यार्थ प्रकाश’ (वेदांवरील भाष्यग्रंथ)
• विचार: प्राचीन वैदिक धर्म हाच खरा धर्म; जातिभेदाला स्थान नाही; स्त्री-पुरुष समानता
• ब्रीदवाक्य: ‘वेदांकडे परत चला’
• भारतभर शाखा व शिक्षणसंस्था उघडल्या

(इ) रामकृष्ण मिशन

• संस्थापक: स्वामी विवेकानंद (रामकृष्ण परमहंस यांचे शिष्य)
• स्थापना: इ.स. १८९७
• कार्य: दुष्काळग्रस्तांना मदत, रोग्यांवर औषधोपचार, स्त्रीशिक्षण, आध्यात्मिक उन्नती (आजही कार्यरत)
• इ.स. १८९३ — शिकागो (अमेरिका) येथील विश्वधर्म परिषदेत हिंदू धर्माचे प्रतिनिधित्व

स्वामी विवेकानंदांचा संदेश: “उठा, जागे व्हा व ध्येय प्राप्त होईपर्यंत थांबू नका”

(फ) शीख समाजातील सुधारणा :

• ‘सिंगसभा’ — अमृतसर येथे स्थापना; शिक्षणप्रसार व आधुनिकीकरण
• पुढे ‘अकाली चळवळी’ने शीख समाजातील सुधारणावादी परंपरा चालू ठेवली

स्त्रीविषयक सुधारणा :

स्त्रियांची तत्कालीन दयनीय स्थिती

ब्रिटीश काळात स्त्रियांची स्थिती अत्यंत दयनीय होती. त्यांना शिक्षणाचा अधिकार नव्हता आणि त्या विविध अनिष्ट प्रथांच्या बळी होत्या.

• अनिष्ट प्रथा: बालविवाह, जरठ-कुमारी विवाह, हुंडा पद्धती, सतीप्रथा, केशवपन, विधवा विवाहास बंदी

स्त्री सुधारणा चळवळींमुळे अन्यायकारक प्रथा बंद पडण्यास मदत झाली, स्त्रियांच्या प्रश्नांना वाचा फुटली आणि शिक्षणामुळे जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांत स्त्रियांचे कर्तृत्व फुलून येऊ लागले.

मुस्लीम समाजातील सुधारणा चळवळ :

• अब्दुल लतीफ: मुस्लीम समाजातील धर्मसुधारणेस सुरुवात; त्यांनी बंगाल प्रांतात 'द मोहममदन लिटररी सोसायटी'ची स्थापना केली.
• सर सय्यद अहमद खान: त्यांनी 'मोहममदन अँग्लो-ओरिएंटल कॉलेज' स्थापन केले (ज्याचे पुढे अलिगढ मुस्लिम विद्यापीठात रूपांतर झाले). त्यांनी पाश्चिमात्य विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा अंगीकार करण्याचा आग्रह धरला.

हिंदू समाजातील चळवळ :

• हिंदू महासभा (१९१५): हिंदू समाजाला सन्मानाचे स्थान मिळवून देण्यासाठी स्थापना.
• बनारस हिंदू विद्यापीठ: पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी याची पायाभरणी केली.
• राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (१९२५): डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांनी नागपूर येथे शिस्तबद्ध आणि चारित्र्यसंपन्न तरुण घडवण्यासाठी स्थापना केली.
• स्वातंत्र्यवीर सावरकर: रत्नागिरी येथे सर्व जातींना मुक्त प्रवेश असलेल्या 'पतित पावन' मंदिराची निर्मिती केली आणि सहभोजनाचे कार्यक्रम राबवले.

प्रबोधनाचे इतर क्षेत्रांतील आविष्कार :

प्रबोधनाचा प्रभाव केवळ सामाजिक चळवळींपुरता मर्यादित नव्हता, तर तो साहित्य, कला आणि विज्ञानातही दिसून आला:

• साहित्य: कथा-कादंबऱ्यांमधून स्वातंत्र्याची प्रेरणा आणि समाजसुधारणेचे विचार व्यक्त होऊ लागले. स्त्रियाही लेखन करू लागल्या.
• जागतिक गौरव: गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांना साहित्यासाठी, तर सी.व्ही. रामन यांना विज्ञानासाठी नोबेल पारितोषिक मिळाले, ज्यातून भारताच्या प्रगतीची जगाला ओळख झाली.
• कला: भारतीय शैली आणि पाश्चिमात्य तंत्र यांचा मेळ घालून नवीन चित्रकला पुढे आली. संगीत अधिक लोकाभिमुख झाले.
• वैज्ञानिक दृष्टी: विज्ञानाविषयीचे ग्रंथ लिहिले जाऊ लागले आणि भारताच्या प्रगतीसाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचे महत्त्व लोकांना उमजू लागले.

निष्कर्ष :

• भारतीय प्रबोधनाने देशात स्वातंत्र्य, समता आणि राष्ट्रवाद या संकल्पनांची बीजे पेरली.
• या वैचारिक जागृतीमुळेच राजकीय क्षेत्रात राष्ट्रव्यापी चळवळ उभी राहणे शक्य झाले.
• समाजसुधारकांनी घेतलेले कष्ट आणि त्यांनी मांडलेले विचार आधुनिक भारताच्या जडणघडणीचा पाया ठरले आहेत.
• स्वामी विवेकानंदांचा "उठा, जागे व्हा व ध्येय प्राप्त होईपर्यंत थांबू नका" हा संदेश या संपूर्ण कालखंडातील ऊर्जेचा स्रोत राहिला आहे.

लक्षात ठेवण्यासाठी सोप्या युक्त्या (Memory Aids)

‘ब्राह्मो-प्रार्थना-सत्यशोधक-आर्य-रामकृष्ण’ या क्रमाने संस्था लक्षात ठेवा — प्रत्येक संस्थेचे फक्त ‘संस्थापक + वर्ष + एक खास कार्य’ पाठ करा.

वर्षांची चढती क्रमवारी लक्षात ठेवा: १८२८ → १८४८ → १८७३ → १८७५ → १८९३ → १८९७ → १९१५ → १९२५

स्त्री सुधारणेसंबंधी सर्व नावे एका गटात लक्षात ठेवा: राममोहन रॉय (सती), फुले दांपत्य (शिक्षण), विद्यासागर (विधवा पुनर्विवाह), कर्वे (महिला विद्यापीठ), रमाबाई (शारदासदन).