पाठ -2-मापन
इइयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान- Maharashtra Board
स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
भाग १: पाठातील प्रश्न व विचारलेले घटक
१. चित्र निरीक्षण व मोजमापाची चर्चा (पाठ्यपुस्तक पान क्र. १० - चित्र २.१)
प्रश्न (अ): दूधवाला माप भरून दूध घेतो तेव्हा नेमके कशाचे मोजमाप होते?
दूधवाला जेव्हा लिटरच्या मापाने दूध देतो, तेव्हा द्रवाचे आकारमान (Volume) किंवा घनफळ मोजले जाते.
प्रश्न (आ): समोर कापड घेऊन कापड विक्रेता टेपने काय मोजत असतील?
कापड विक्रेता मीटरटेपचा वापर करून कापडाची लांबी (Length) किंवा रुंदी मोजत असतात.
प्रश्न (इ): हातातील नळीकडे निरखून पाहत डॉक्टर कशाचे मापन करत असतील?
डॉक्टर काचेची तापमापी (Thermometer) हातामध्ये धरून रुग्णाच्या शरीराचे तापमान (Temperature) मोजत असतात.
प्रश्न (ई): भाजीवाली कशाचे मापन करत असेल?
भाजीवाली तराजू आणि वजनांच्या साहाय्याने भाजीपाल्याचे वस्तुमान (Mass / Weight) किलोग्राम किंवा ग्रॅममध्ये मोजत असते.
२. खेळातील प्रसंगांवर आधारित प्रश्न (पाठ्यपुस्तक पान क्र. १०)
प्रश्न: विटी-दांडू आणि क्रिकेटच्या खेळात अंतर मोजताना दोन मित्रांच्या मोजमापात घोटाळा का होतो?
- विटी-दांडू खेळात दोन्ही मित्रांकडील दांडूची लांबी लहान-मोठी होती, तसेच क्रिकेटमध्ये १५ पावलांचे अंतर मोजताना प्रत्येक मुलाच्या पावलांची लांबी (Pace length) निरनिराळी होती.
- शरीररचनेनुसार हाताची, पायाची किंवा दांडूची लांबी बदलते. अशा मानवी शरीरावर किंवा अनिश्चित साधनांवर आधारित मापनाला 'अप्रमाणित मापन' (Non-standard Measurement) म्हणतात. त्यामुळे दोघांच्या मापनात तफावत येऊन घोटाळा होतो.
३. करून पहा व प्रमाणित मापनाची गरज (पाठ्यपुस्तक पान क्र. १०-११)
प्रश्न (अ): स्वतःच्या हाताच्या वितीने व बोटांनी टेबलाची लांबी मोजली आणि घरातील इतरांनी तीच लांबी मोजली, तर मापन समान येईल का?
नाही, सर्वांचे मापन समान येणार नाही. लहान मुले, मोठे भाऊ-बहीण आणि पालकांच्या हाताच्या वितीची व बोटांची रुंदी वेगळी असल्याने प्रत्येकाचे मापन वेगळे येईल.
प्रश्न (आ): दुकानातून १ मीटर कापड आणले व तेच कापड घरातील मीटरपट्टीने पुन्हा मोजले, तर दोन्ही मापने सारखीच येतील का?
होय, दोन्ही मापने अगदी सारखीच येतील. कारण मीटरपट्टी हे जगभरात मान्य असलेले 'प्रमाणित साधन' (Standard Instrument) आहे. प्रमाणित साधनाने मोजलेले अंतर व्यक्तीनुसार बदलत नाही.
४. विचार करा: लांबीची साधने व एकके (पाठ्यपुस्तक पान क्र. १२)
प्रश्न: वर्गखोली, हातरुमाल, साडी, खेळाचे मैदान यांची लांबी कोणकोणत्या एककांनी मोजणार? वही, वर्तमानपत्र व पेन्सील यांची जाडी मोजण्यासाठी कोणती साधने वापरणार?
| वस्तू / घटक | मोजण्यासाठी योग्य एकक | वापरावयाचे योग्य साधन |
| वर्गखोली / खेळाचे मैदान | मीटर (m) / किलोमीटर (km) | लांब मीटरटेप (Measuring Tape) |
| साडी / कपड्याची लांबी | मीटर (m) | लोखंडी मीटरपट्टी / टेलर टेप |
| हातरुमाल / पुस्तकाची लांबी | सेंटीमीटर (cm) | प्लास्टिक मोजपट्टी (Scale) |
| वही, वर्तमानपत्र व पेन्सिलची जाडी | मिलिमीटर (mm) | व्हर्नियर कॅलिपर / स्क्रू गेज (अचूक साधन) |
५. शोध घ्या: संदर्भबिंदू (Reference Point) (पाठ्यपुस्तक पान क्र. १३)
प्रश्न: महामार्गावर गावांचे अंतर दर्शवणारे दगड (Milestones) असतात, ते गावातील कोणत्या ठिकाणापासूनचे अंतर असतात?
महामार्गावरील मैलाचे दगड हे त्या गावातील मुख्य पोस्ट ऑफिस (General Post Office - GPO) किंवा गावाच्या मध्यवर्ती प्रशासकीय चौक/शून्य बिंदू (Zero Mile Stone) या स्थिर 'संदर्भबिंदू'पासूनचे अंतर दर्शवतात. उदा. नागपूर येथील 'झीरो माइल स्टोन' हे भारतातील अनेक शहरांचे अंतर मोजण्यासाठी संदर्भबिंदू मानले जाते.
६. करून पहा व विचार करा: तापमान मापन (पाठ्यपुस्तक पान क्र. १४-१५)
प्रश्न (अ): अ (गरम), ब (थंड) आणि क (कोमट) पाण्यात हात बुडवून 'क' मध्ये ठेवल्यावर दोन्ही हातांना काय जाणवते?

गरम पाण्यातून (भांडे अ) काढून कोमट पाण्यात (भांडे क) ठेवलेल्या उजव्या हाताला ते पाणी 'थंड' जाणवते. तर थंड पाण्यातून (भांडे ब) काढून त्याच कोमट पाण्यात ठेवलेल्या डाव्या हाताला तेच पाणी 'गरम' जाणवते.
यावरून सिद्ध होते की केवळ स्पर्शाने मिळणारी जाणीव ही सापेक्ष (Relative) असते, त्यामुळे अचूक तापमान मोजण्यासाठी 'तापमापी'ची (Thermometer) गरज असते.
प्रश्न (आ): तुम्ही मैदानात तापमापी घेऊन उभे आहात आणि कोणत्याही वस्तूचे तापमान मोजत नसाल, तर तापमापी काय दाखवेल?
अशा वेळी तापमापी तिच्या सभोवतालच्या हवेचे म्हणजेच वातावरणाचे तापमान (Ambient Temperature) दर्शवेल.
प्रश्न (इ): झाडाच्या पानाचे तापमान मोजण्यासाठी काय करावे लागेल?
झाडाच्या पानाचे तापमान मोजण्यासाठी प्रयोगशाळेतील किंवा डिजिटल तापमापीचा फुगा झाडाच्या पानाला व्यवस्थित स्पर्श करेल अशा प्रकारे धरावा, किंवा 'इन्फ्रारेड तापमापी' (Infrared Thermometer) पानावर धरून संपर्काविना अचूक तापमान नोंदावे.
भाग २: पाठाखालील संपूर्ण स्वाध्याय
प्र. १. रिकाम्या जागी योग्य शब्द सुचवा:
(१) तापमान मोजण्याचे साधन म्हणजे ................ होय.
तापमान मोजण्याचे साधन म्हणजे तापमापी.... होय.
(२) मानवी शरीराचे सामान्य तापमान ................ असते.
मानवी शरीराचे सामान्य तापमान ३७ °C (किंवा ९८.६ °F) असते.
(३) एखाद्या स्थिर बिंदूपासून अंतर मोजताना तो बिंदू म्हणजे ................ होय.
एखाद्या स्थिर बिंदूपासून अंतर मोजताना तो बिंदू म्हणजे संदर्भबिंदू. होय.
(४) १ मीटर = ................ सेंटीमीटर.
१ मीटर = १०० सेंटीमीटर.
(५) तापमापीच्या काचेच्या फुग्यात रंगीत ................ भरलेला असतो.
तापमापीच्या काचेच्या फुग्यात रंगीत अल्कोहोल (किंवा पारा) भरलेला असतो.
(६) तापमानाचे SI एकक ................. आहे.
तापमानाचे SI एकक केल्व्हिन (K)...... आहे.
प्र. २. खालील मापनासाठी कोणते उपकरण वापराल? योग्य साधनाचे नाव सांगा:
(१) पेन्सिलची किंवा पेनची लांबी :
कंपासपेटीतील १५ सेमी मोजपट्टी (Scale)
(२) स्वतःची उंची
मीटरटेप (Measuring Tape) किंवा भिंतीवर लावलेली उंची पट्टी
(३) आसपासच्या मोठ्या झाडाच्या बुंध्याचा घेर
शिवणकामातील लवचिक मीटरटेप (Tailor's Measuring Tape)
(४) खोडरबरची जाडी
कंपासपेटीतील मोजपट्टी किंवा व्हर्नियर कॅलिपर / स्क्रू गेज
प्र. ३. माझी जोडी लावा (योग्य जोड्या जुळवा):
| गट 'अ' | गट 'ब' |
| (१) लांबीचे SI एकक | (अ) अल्कोहोल |
| (२) संशोधनासाठीच्या प्रयोगात वापरले जाणारे एकक | (आ) अप्रमाणित लांबीमापन |
| (३) हाताच्या वितीच्या साहाय्याने मापन | (इ) मीटर |
| (४) तापमापीतील लाल रंगाचा द्रव | (ई) केल्व्हिन |
| गट 'अ' | गट 'ब' |
| (१) लांबीचे SI एकक | (इ) मीटर |
| (२) संशोधनासाठीच्या प्रयोगात वापरले जाणारे एकक | (ई) केल्व्हिन |
| (३) हाताच्या वितीच्या साहाय्याने मापन | (आ) अप्रमाणित लांबीमापन |
| (४) तापमापीतील लाल रंगाचा द्रव | (अ) अल्कोहोल |
प्र. ४. खालील विधाने सत्य की असत्य ते लिहा (चूक असल्यास दुरुस्त करा):
(अ) १ किमी = १०० सेमी.
-> असत्य
योग्य विधान: १ किलोमीटर = १००,००० सेंटीमीटर (किंवा १ मीटर = १०० सेमी).
(आ) लांबी मापनासाठी मोजपट्टी व मीटरटेप या दोन साधनांचा वापर केल्यास टेबलाची लांबी वेगवेगळी येते.
-> असत्य
योग्य विधान: मोजपट्टी आणि मीटरटेप दोन्ही प्रमाणित साधने असल्याने टेबलाची लांबी दोन्ही साधनांनी समानच येते.
(इ) डिजिटल तापमापी प्रयोगशाळेत उकळत्या पाण्याचे तापमान मोजण्यासाठी वापरतात.
-> असत्य
योग्य विधान: डिजिटल वैद्यकीय तापमापी मानवी शरीराचे तापमान मोजण्यासाठी वापरतात. उकळत्या पाण्याचे तापमान (१०० °C) मोजण्यासाठी प्रयोगशाळेतील तापमापी वापरतात.
(ई) निरीक्षणातील दोषामुळे तापमान नोंदवताना चूक होवू शकते.
-> सत्य
स्पष्टीकरण: द्रवाची पातळी डोळ्यांच्या समोर सरळ न धरल्यास किंवा वाचन कोनामुळे निरीक्षणात चूक होऊ शकते.
(उ) केवळ स्पर्शाने वस्तूचे अचूक तापमान सांगता येते.
-> असत्य
योग्य विधान: स्पर्शाने वस्तू उष्ण आहे की थंड याचा केवळ अंदाज येतो; अचूक तापमान मोजण्यासाठी तापमापीची गरज असते.
प्र. ५. खालील एककांची मोठ्यापासून लहान एककापर्यंत योग्य क्रमाने मांडणी करा:
(अ) १ से.मी. (ब) १ कि.मी. (क) १ मि.मी. (ड) १ मी.
योग्य क्रम (मोठ्याकडून लहानाकडे): १ कि.मी. (ब) > १ मी. (ड) > १ से.मी. (अ) > १ मि.मी. (क)
प्र. ६. कंपास पेटीमधील मोजपट्टीच्या साहाय्याने मोजता येईल अशी कमीतकमी लांबी किती?
कंपास पेटीतील १५ सेमी मोजपट्टीवर १ सेंटीमीटरचे १० समान भाग केलेले असतात. त्यातील प्रत्येक लहान भाग म्हणजे १ मिलिमीटर असतो. म्हणूनच, कंपासपेटीतील मोजपट्टीने मोजता येईल अशी कमीतकमी लांबी १ मिलिमीटर (१ mm किंवा ०.१ cm) एवढी असते.
प्र. ७. खालील मापन करताना तुम्ही कोणते एकक वापरणार?
(अ) पुस्तकाची लांबी
(आ) किल्लीची जाडी
(इ) नागपूर आणि मुंबई या शहरांमधील अंतर
(ई) कापडाची लांबी
(अ) पुस्तकाची लांबी : सेंटीमीटर (cm)
(आ) किल्लीची जाडी : मिलिमीटर (mm)
(इ) नागपूर आणि मुंबई या शहरांमधील अंतर : किलोमीटर (km)
(ई) कापडाची लांबी : मीटर (m)
प्र. ८. प्रमाणित मापन साधनांची आवश्यकता का असते?
- व्यक्तीनुसार शरीररचना (हात, वित, पावले) निरनिराळी असल्यामुळे अप्रमाणित मापनात प्रत्येक व्यक्तीचे उत्तर वेगळे येते.
- व्यापारात आणि खरेदी-विक्रीच्या व्यवहारात मापनावरून वाद व फसवणूक टाळण्यासाठी सर्वमान्य मापनाची गरज असते.
- प्रमाणित साधनांचा (उदा. मीटरपट्टी, SI एकके) वापर केल्यास जगात कुठेही मोजमाप केले तरी ते समान आणि अचूक येते.
- वैज्ञानिक प्रयोग, संशोधन, यंत्रनिर्मिती आणि तांत्रिक कामांमध्ये अचूकता राखण्यासाठी प्रमाणित साधनांची अत्यंत आवश्यकता असते.
प्र. ९. अंतर, वजन, आकारमान मोजण्यासाठी तुमच्या परिसरात पूर्वी वापरत असलेल्या मापांची माहिती मिळवा:
(अ) अंतर मोजण्यासाठी: वित, हात, अंगुळे, काठी, पावले, मैल, कोस.
(आ) वजन/वस्तुमान मोजण्यासाठी: शेर, सव्वाशेर, तोळा, गुंज, मण, पायली.
(इ) आकारमान/द्रव मोजण्यासाठी: मापटे, चिपटे, सोळावा, शेरी, तांब्या, कुडव, पसा.
स्मरणसूत्रे व परीक्षेसाठी सूचना :
| 🧠 लक्षात ठेवण्यासाठी
● SI एकके : मी – कि – से – के (मीटर, किलोग्रॅम, सेकंद, केल्विन). ● १ मी = १०० सेमी; १ सेमी = १० मिमी; १ किमी = १००० मी. ● शरीराचे सामान्य तापमान = ३७°C; वैद्यकीय/डिजिटल तापमापी = ३५°C–४२°C; प्रयोगशाळा तापमापी = ०°C–११०°C. |
| ⚠️ परीक्षेत होणाऱ्या सामान्य चुका
● १ किमी = १०० सेमी असे लिहिणे ✘ (बरोबर : १ किमी = १,००,००० सेमी). ● तापमानाचे SI एकक सेल्सिअस सांगणे ✘ (बरोबर : केल्विन). ● पट्टीवरील वाचन तिरके पाहून घेणे ✘ (डोळा सरळ वर हवा). ● डिजिटल तापमापीने उकळत्या पाण्याचे तापमान मोजणे ✘ (मर्यादा फक्त ३५–४२°C). ● मोजपट्टीची तुटलेली टोके असताना आधीचा अंक वजा न करणे ✘. ● तापमानाचे SI एकक = केल्विन (K); पण रोजच्या वापरात (शरीर/हवा) अंश सेल्सिअस वापरतात. केल्विनसाठी ‘अंश’ चिन्ह (°) लावत नाहीत. |
Click on link to get PDF from store :
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -2-मापन – नोट्स
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -2-मापन – पाठांतर्गत व स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -2-मापन – 20 गुण सराव प्रश्नपत्रिका (उत्तरसुची व गुणदान योजना सहित)
Main Page : – इयत्ता-६ वी – सामान्य विज्ञान (मराठी माध्यम)-Maharashtra Board – All chapters notes, solutions, videos, test, pdf.
Next Chapter : धडा 1 : लक्षणे सजीवांची – Online Solutions
Next Chapter : धडा 3 : मापन – Online Solutions
