स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी १८५७ च्या लढ्याला स्वातंत्र्यसमर हे नाव दिले.

रामोशी बांधवांना संघटित करून उमाजी नाईक यांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड केले.

१८५७ च्या लढ्यानंतर भारताविषयी कारभार करण्यासाठी भारतमंत्री हे पद इंग्लंडच्या शासनात निर्माण करण्यात आले.

भारतातील संस्थाने लॉर्ड डलहौसी या गव्हर्नर जनरलने खालसा केली.

कारण:

• मध्ययुगीन काळापासून ओडिशात राजांनी तैनात केलेल्या सैनिकांना 'पाईक' म्हटले जाई; राजांनी त्यांना उदरनिर्वाहासाठी जमिनी मोफत दिल्या होत्या .
• इंग्रजांनी १८०३ मध्ये ओडिशा जिंकून घेतले आणि पाइकांच्या या वंशपरंपरागत जमिनी काढून घेतल्या.

• तसेच इंग्रजांनी मिठावर लावलेल्या जादा करामुळे सामान्य जनतेचे आणि पाइकांचे जीवन असह्य झाले.
• या अन्यायाचा प्रतिकार करण्यासाठी १८१७ मध्ये बक्षी जगनबंधू विद्याधर यांच्या नेतृत्वाखाली पाइकांनी सशस्त्र उठाव केला

कारण:

• १८५६ साली ब्रिटीशांनी हिंदी सैनिकांना नव्या 'एनफिल्ड' बंदुका दिल्या.
• या बंदुकांच्या काडतुसांवरील आवरणाला गायीची व डुकराची चरबी लावलेली असते, अशी बातमी सैनिकांमध्ये पसरली.
• हे आवरण दाताने तोडावे लागे. गाय हिंदूंच्या दृष्टीने पवित्र होती तर डुकराचे मांस मुस्लिमांना निषिद्ध होते. यामुळे या दोन्ही धर्माच्या सैनिकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या गेल्या आणि त्यांच्यात तीव्र असंतोष निर्माण झाला.

कारण:

• भारतीय सैनिकांकडे शौर्य असले तरी त्यांच्याकडे अद्ययावत शस्त्रास्त्रांचा आणि पुरेशा युद्धसाहित्याचा अभाव होता.
• इंग्रजांकडे मोठी आर्थिक ताकद, अनुभवी सेनानी आणि शिस्तबद्ध लष्करी ताकद होती.
• तसेच, दळणवळणाची साधने (उदा. रेल्वे, टेलिग्राफ) इंग्रजांच्या ताब्यात असल्याने त्यांना आपल्या सैन्याच्या हालचाली जलद करता आल्या.
• भारतीयांकडे एक केंद्रीय नेतृत्वाचाही अभाव होता, ज्यामुळे इंग्रजांनी हा लढा मोडून काढला.

कारण:

• १८५७ च्या उठावानंतर ब्रिटीशांनी लष्कराची पुनर्रचना करण्याचे ठरवले.
• ब्रिटीशांना अशी भीती वाटत होती की जर सर्व जातींचे भारतीय सैन्य पुन्हा एकत्र आले, तर त्यांच्यात एकीची भावना निर्माण होऊन पुन्हा उठाव होऊ शकतो.

• भविष्यात असा लढा पुन्हा उभारला जाऊ नये, या उद्देशाने त्यांनी लष्करी तुकड्यांची जातवार विभागणी केली.

कारण:

• ब्रिटीशांचा मुख्य हेतू स्वत:च्या देशाचे आर्थिक उत्पन्न वाढवणे हा होता.
• इंग्लंडमध्ये तयार होणारा माल भारतीय बाजारपेठेत विकून मोठा फायदा मिळवण्याचे धोरण त्यांनी स्वीकारले होते.
• या स्पर्धेत भारतीय माल टिकावा धरू नये आणि भारतीय उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास व्हावा, या उद्देशाने इंग्रजांनी भारतीय उद्योगधंद्यांवर जाचक कर लादले, ज्यामुळे भारतीय कारागीर बेकार झाले.

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यामागील सामाजिक कारणे खालीलप्रमाणे होती:

• परंपरांमध्ये हस्तक्षेप: इंग्रज सरकार आपल्या चालीरीती, परंपरा आणि रूढी यांमध्ये हस्तक्षेप करत आहे, अशी भावना भारतीय समाजात निर्माण झाली होती.
• नवीन कायदे: इंग्रजांनी सतीबंदी आणि विधवाविवाहास मान्यता देणारे कायदे केले होते.
• जीवनपद्धतीवर घाला: जरी हे कायदे सामाजिक दृष्टीने सुधारणावादी असले, तरी आपल्या समाजातील जुन्या प्रथांना कायद्याने बंदी घातल्यामुळे परकीय सरकार आपली जीवनपद्धती मोडीत काढत आहे, असा समज लोकांमध्ये दृढ झाला.

या सामाजिक कारणांमुळे भारतीय जनतेमध्ये इंग्रजी सत्तेविरुद्ध असंतोष निर्माण झाला होता.

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात भारतीयांना अपयश येण्याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे होती:

• लढ्याचा प्रसार भारतभर झाला नाही – राजपुताना, पंजाब, बंगालचा काही भाग व ईशान्य भारत यातून अलिप्त राहिले.
• सर्वमान्य नेत्याचा अभाव – भारतीय पातळीवर एकसंध नेतृत्व निर्माण होऊ शकले नाही.
• राजे-रजवाड्यांच्या पाठिंब्याचा अभाव – बहुतांश संस्थानिक इंग्रजांशी एकनिष्ठ राहिले.
• लष्करी डावपेचांचा अभाव – दिल्ली जिंकूनही टिकवता आली नाही; पुरेशी शस्त्रास्त्रे नव्हती.
• आंतरराष्ट्रीय परिस्थिती इंग्रजांना अनुकूल – क्रिमियन युद्धातील विजयानंतर इंग्रजांची आरमारी ताकद मोठी होती.

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्याचे भारतीय राजकारण, प्रशासन आणि समाजमनावर झालेले परिणाम खालीलप्रमाणे होते:

(१) ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीचा अंत :

• १८५८ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता संपली.
• भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश सरकारकडे गेला.

(२) राज्यकारभारातील बदल :

• गव्हर्नर जनरलऐवजी व्हॉइसरॉय हे पद निर्माण झाले.
• लॉर्ड कॅनिंग हे पहिले व्हॉइसरॉय झाले.

(३) राणीचा जाहीरनामा :

• राणी व्हिक्टोरियाने भारतीयांना समान वागणूक देण्याचे आश्वासन दिले.
• गुणवत्तेनुसार नोकऱ्या देण्याचे आणि संस्थानिकांशी केलेले करार पाळण्याचे जाहीर केले.

(४) लष्कराची पुनर्रचना :

• इंग्रज सैनिकांचे प्रमाण वाढवण्यात आले.
• महत्त्वाच्या पदांवर इंग्रज अधिकाऱ्यांची नेमणूक करण्यात आली.

(५) धोरणात्मक बदल :

• इंग्रजांनी सामाजिक व धार्मिक बाबींमध्ये हस्तक्षेप कमी केला.
• 'फोडा आणि राज्य करा' हे धोरण अवलंबले.

(६) राष्ट्रीय भावनेचा उदय :

• भारतीयांमध्ये राष्ट्रीय एकतेची भावना निर्माण झाली.
• स्वातंत्र्य चळवळीला नवी प्रेरणा मिळाली.

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यानंतर इंग्रजांनी आपल्या शासन पद्धतीत आणि दृष्टिकोनात खालीलप्रमाणे महत्त्वपूर्ण धोरणात्मक बदल केले:

• सामाजिक व धार्मिक बाबतीत हस्तक्षेप टाळणे: भारतीयांच्या सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांमध्ये यापुढे कोणताही हस्तक्षेप करायचा नाही, असे धोरण इंग्रजांनी स्वीकारले.
• भारतीय समाजाला एकसंध होण्यापासून रोखणे: भारतीय समाज सामाजिकदृष्ट्या पुन्हा कधीही एकवटणार नाही, याची इंग्रजांनी विशेष काळजी घेण्यास सुरुवात केली.
• सतत संघर्षाची स्थिती निर्माण करणे: भारतीय समाजात जात, धर्म, वंश आणि प्रदेश या कारणांवरून सतत वाद आणि संघर्ष होत राहतील, असे प्रयत्न करण्याचे धोरण राबवण्यात आले.
• मने कलुषित करणे: भारतीयांच्या विविध सामाजिक घटकांमध्ये एकमेकांबद्दल संशय आणि द्वेष निर्माण करून त्यांची मने कलुषित होतील, असे धोरणसूत्र ठरवण्यात आले.
• 'फोडा आणि राज्य करा' (Divide and Rule): भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा जोर कमी करण्यासाठी आणि आपली सत्ता पुन्हा मजबूत करण्यासाठी इंग्रजांनी 'फोडा आणि राज्य करा' या नीतीचा अवलंब करण्यावर भर दिला.