अभ्यासघटक : प्रबोधनयुग धर्म सुधारणा चळवळ भौगोलिक शोध युरोपातील वैचारिक क्रांती राजकीय क्षेत्रातील क्रांती औद्योगिक क्रांती भांडवलशाहीचा उदय वसाहतवाद साम्राज्यवाद ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा भारतातील साम्राज्यवाद

आधुनिक भारताचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्या काळात युरोपमध्ये घडलेल्या विविध घडामोडींचा अभ्यास करणे अनिवार्य आहे. इसवी सनाच्या १३ व्या ते १६ व्या शतकातील प्रबोधनयुगामुळे युरोपमध्ये मानवतावाद, विज्ञान आणि वैचारिक क्रांतीचा पाया रचला गेला. भौगोलिक शोधांमुळे व्यापाराचे नवे मार्ग खुले झाले, ज्यातून पुढे वसाहतवाद आणि साम्राज्यवादाचा उदय झाला.

प्रबोधन म्हणजे काय?

• 'प्रबोधन' या शब्दाचा अर्थ 'पुनरुज्जीवन' असा होतो.
• कला, स्थापत्य, धर्म आणि तत्त्वज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांत घडून आलेले पुनरुज्जीवन म्हणजे प्रबोधन होय.
• प्रबोधनातून समाजात नवीन विचार आणि नवीन मूल्ये प्रस्थापित झाली.

प्रबोधन युग:

• युरोपच्या इतिहासातील १३ वे ते १६ वे शतक हा कालखंड 'प्रबोधन युग' म्हणून ओळखला जातो.

• हा काळ युरोपातील मध्ययुगाचा शेवटचा टप्पा आणि आधुनिक युगाचा पाया मानला जातो.

• या कालखंडात युरोपात प्रबोधन, धर्मसुधारणा चळवळ आणि भौगोलिक शोध यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या घटना घडल्या.
• या काळात लोकांचा दृष्टिकोन बदलला. जुन्या रूढी आणि परंपरांचा स्वीकार करताना लोक चिकित्सक दृष्टिकोन ठेवू लागले, ज्याला 'वैचारिक क्रांती' असेही म्हटले जाते.

प्रबोधन युगाचे परिणाम आणि वैशिष्ट्ये:

• मानवतावाद: प्रबोधनामुळे मानवतावादाला मोठी चालना मिळाली. धर्माऐवजी 'माणूस' हा सर्व विचारांचा केंद्रबिंदू ठरला.
• कला आणि साहित्य: ग्रीक व रोमन परंपरांचे पुनरुज्जीवन झाले. कला आणि साहित्यातून मानवी भावभावना आणि संवेदनांचे चित्रण होऊ लागले. तसेच, प्रादेशिक भाषांमधून साहित्यनिर्मिती सुरू झाल्याने या भाषा विकसित झाल्या.
• विज्ञान आणि शोध: या काळात विज्ञानाला महत्त्व प्राप्त झाले आणि विविध भौगोलिक शोध लागले, ज्यामुळे जगाचा इतिहास बदलला.

लिओनार्दो-द-विंची: या युगातील लिओनार्दो-द-विंची हा एक जगप्रसिद्ध कलाकार होता, ज्याचे चित्रकला, शिल्पकला, गणित आणि अभियांत्रिकी अशा अनेक विषयांवर प्रभुत्व होते.

छपाई यंत्राचा शोध: इ.स. १४५० मध्ये जोहान्स गुटेनबर्ग याने छपाई यंत्राचा शोध लावला, ज्यामुळे नवीन विचार आणि ज्ञान सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली.

धर्म सुधारणा चळवळ :

जुन्या धर्मकल्पना, कर्मकांडांचे स्तोम आणि अंधश्रद्धा या विरोधात युरोपात जी चळवळ झाली, तिला 'धर्मसुधारणा चळवळ' असे म्हणतात. धर्मसंस्थेतील अनिष्ट प्रवृत्ती आणि धर्मगुरूंचे दांभिक वर्तन यांविरुद्ध ही चळवळ सुरू झाली होती.

चळवळीची पार्श्वभूमी आणि कारणे:

• ख्रिस्ती धर्मगुरू लोकांच्या अज्ञानाचा फायदा घेऊन त्यांना लुबाडत असत.
• धर्माच्या नावावर लुबाडणूक करणाऱ्या या धर्मगुरूंवर तत्कालीन विचारवंतांनी कडक टीका केली.
• स्वतंत्र बुद्धीने विचार करणाऱ्या विचारवंतांनी रोमन कॅथलिक चर्चच्या जुन्या धार्मिक कल्पनांवर हल्ला चढवला.

चळवळीची महत्त्वाची तत्त्वे: या चळवळीमुळे धार्मिक क्षेत्रात खालील दोन महत्त्वाच्या तत्त्वांना महत्त्व प्राप्त झाले:

• माणसाचे स्वातंत्र्य: व्यक्तीला धार्मिक बाबींत स्वतःचे स्वातंत्र्य असावे.
• बुद्धिप्रामाण्य: कोणत्याही गोष्टीचा स्वीकार करताना ती बुद्धीला पटेल तरच स्वीकारावी.

चळवळीचे परिणाम आणि फायदे:

• प्रबोधन आणि भौगोलिक शोधांप्रमाणेच धर्मसुधारणा चळवळीमुळे युरोपातील मध्ययुगाचा अंत होऊन आधुनिक युगाचा पाया घातला गेला.
• या चळवळीमुळे लोकांमध्ये अंधश्रद्धा निर्माण होण्याचे प्रमाण कमी झाले .
• धर्माच्या नावाखाली लोकांचे होणारे शोषण आणि त्यांच्यावर होणारे अन्याय थांबवण्यास या चळवळीने मदत केली.
• समाजात कर्मकांडांचे स्तोम कमी झाले आणि लोक विवेकी विचारांना अधिक महत्त्व देऊ लागले.

भौगोलिक शोध :

भौगोलिक शोधांची पार्श्वभूमी:

• इ.स. १४५३ मध्ये ऑटोमन तुर्कांनी बायझन्टाइन साम्राज्याची राजधानी असलेले कॉन्स्टँटिनोपल (इस्तंबूल) हे शहर जिंकून घेतले.
• आशिया आणि युरोप यांना जोडणारे खुश्कीचे (जमिनीवरील) व्यापारी मार्ग याच शहरातून जात असत. तुर्कांनी हे मार्ग रोखल्यामुळे युरोपीय देशांना आशियाकडे जाण्यासाठी नवे मार्ग शोधणे आवश्यक वाटू लागले.
• १५ व्या शतकात युरोपीय दर्यावर्दी भारताकडे जाणाऱ्या नव्या जलमार्गांचा शोध घेण्यासाठी सफरीवर निघाले.

प्रमुख भौगोलिक शोध आणि दर्यावर्दी:

दर्यावर्दीचे नाव	मूळ देश	वर्ष	शोध/कार्य
बार्थोलोम्यू डायस	पोर्तुगाल	इ.स. १४८७	भारताचा शोध घेण्यासाठी निघाला, पण आफ्रिकेच्या दक्षिण टोकापर्यंत म्हणजेच 'केप ऑफ गुड होप' पर्यंत पोहोचला.
ख्रिस्तोफर कोलंबस	इटली	इ.स. १४९२	भारताचा शोध घेण्यासाठी निघाला, परंतु तो अमेरिका खंडाच्या पूर्व किनाऱ्यावर जाऊन पोहोचला.
वास्को-द-गामा	पोर्तुगाल	इ.स. १४९८	आफ्रिकेच्या दक्षिण टोकाला वळसा घालून भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील कालिकत बंदरात पोहोचला. सागरी मार्गाने भारतात आलेला तो पहिला युरोपीय ठरला.

भौगोलिक शोधांचे परिणाम:

• व्यापाराची वृद्धी: नव्या सागरी मार्गांच्या शोधामुळे युरोप आणि आशियातील देशांमधील व्यापारास नव्या जोमाने सुरुवात झाली.
• व्यापारी कंपन्यांचा उदय: एकट्या व्यापाऱ्याला जहाजातून माल पाठवणे कठीण असल्याने अनेक व्यापारी एकत्र आले आणि त्यांनी व्यापार सुरू केला. यातूनच 'ईस्ट इंडिया कंपनी' सारख्या अनेक व्यापारी कंपन्यांचा उदय झाला.
• भांडवलशाहीचा उदय: या व्यापारातून युरोपीय देशांची आर्थिक भरभराट झाली आणि उद्योगधंद्यांमध्ये भांडवल म्हणून या धनाचा वापर होऊ लागला, ज्यामुळे युरोपात भांडवलशाही अर्थव्यवस्था अस्तित्वात आली.
• आधुनिक युगाची सुरुवात: भौगोलिक शोधांमुळे मध्ययुगाचा अंत होऊन आधुनिक युगाचा पाया घातला गेला.

युरोपातील 'वैचारिक क्रांती' :

प्रबोधन काळात युरोपात जे वैचारिक बदल घडून आले, त्यांनाच 'वैचारिक क्रांती' असे म्हटले जाते.

या क्रांतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि परिणाम खालीलप्रमाणे आहेत:

• प्रबोधन काळातील विविध बदलांमुळे युरोपीय समाज प्रदीर्घ काळ चालत आलेल्या अंधश्रद्धा आणि अज्ञान यांतून बाहेर पडू लागला.
• समाजात रूढी आणि परंपरांचा कोणताही विचार न करता स्वीकार करण्याची प्रवृत्ती कमी झाली. लोक आता जुन्या रूढी, परंपरा आणि श्रद्धा यांचा स्वीकार करण्यापूर्वी त्यांकडे चिकित्सक दृष्टिकोनातून पाहू लागले.
• समाजात प्रत्येक गोष्टीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला आणि वैज्ञानिक निकषांवर आधारित विचारांना महत्त्व प्राप्त झाले.
• या वैचारिक बदलांमुळे युरोपची मध्ययुगाकडून आधुनिक युगाकडे वाटचाल सुरू झाली.
• युरोपात झालेल्या या वैचारिक क्रांतीमुळे वैज्ञानिक क्षेत्रात नवनवीन संशोधनांना मोठी चालना मिळाली, ज्याचा परिणाम पुढे तंत्रज्ञान आणि प्रगतीवर झाला.

थोडक्यात, केवळ परंपरेवर विश्वास न ठेवता बुद्धीला पटेल अशाच गोष्टींचा स्वीकार करणे आणि वैज्ञानिक विचार अंगीकारणे म्हणजे ही वैचारिक क्रांती होती.

राजकीय क्षेत्रातील क्रांती :

युरोप आणि अमेरिकेत १८ व्या आणि १९ व्या शतकात अनेक क्रांतिकारक घटना घडल्या, ज्यामुळे या कालखंडाला 'क्रांतियुग' असे म्हटले जाते.

या काळातील प्रमुख राजकीय क्रांती खालीलप्रमाणे आहेत:

(१) बिल ऑफ राईट्स (इ.स. १६८९):

• इंग्लंडच्या पार्लमेंटने हा कायदा मंजूर केला.
• या कायद्यामुळे राजाच्या अधिकारांवर मर्यादा आल्या आणि पार्लमेंटचे सार्वभौमत्व प्रस्थापित झाले.
• यामुळे इंग्लंडमध्ये लोकशाहीच्या विकासाला मोठी चालना मिळाली.

(२) अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्ध:

• इंग्लंडने उत्तर अमेरिकेच्या पूर्व किनारपट्टीवर आपल्या १३ वसाहती स्थापन केल्या होत्या.
• या वसाहतींवर इंग्लंडने अन्यायकारक निर्बंध आणि कर लादल्यामुळे वसाहतवाद्यांनी त्याविरुद्ध लढा पुकारला.
• जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या नेतृत्वाखाली वसाहतींच्या सैन्याने इंग्लंडचा प्रतिकार केला आणि विजय मिळवला.
• या युद्धाच्या अंती 'अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने' (USA) हे स्वतंत्र राष्ट्र अस्तित्वात आले.

(३) फ्रेंच राज्यक्रांती (इ.स. १७८९):

• फ्रान्समधील जनतेने तेथील अनियंत्रित आणि अन्यायकारक राजेशाही व सरंजामशाहीविरुद्ध हा लढा दिला.
• फ्रेंच राज्यक्रांतीने जगाला 'स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता' या मानवी मूल्यांची देणगी दिली.
• या क्रांतीमुळे फ्रान्समध्ये प्रजासत्ताकाची स्थापना झाली आणि जनतेला अधिकार प्राप्त झाले.

अशा प्रकारे, या राजकीय क्रांतींमुळे जगभरात लोकशाही, मानवी हक्क आणि स्वातंत्र्याच्या विचारांचा प्रसार झाला.

औद्योगिक क्रांती :

१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात युरोपात वैज्ञानिक संशोधनांतून नवनवीन तंत्रज्ञान आणि यंत्रे निर्माण झाली. उत्पादनाच्या क्षेत्रात घडून आलेल्या या क्रांतिकारी बदलांना 'औद्योगिक क्रांती' असे म्हणतात.

औद्योगिक क्रांतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• पूर्वी घरगुती स्तरावर होणाऱ्या उत्पादनाची जागा मोठ्या कारखान्यांनी घेतली. हस्तव्यवसाय किंवा हातमागाऐवजी आता यंत्रमागाचा आणि बाष्पशक्तीवर चालणाऱ्या यंत्रांचा वापर सुरू झाला.
• या काळात दळणवळणाची नवीन आणि वेगवान साधने विकसित झाली. आगगाडी (रेल्वे) आणि आगबोटी यांमुळे मालवाहतूक आणि प्रवास अधिक सुलभ व जलद झाला.
• औद्योगिक क्रांतीला सर्वप्रथम इंग्लंडमध्ये सुरुवात झाली आणि त्यानंतर ती जगाच्या इतर देशांत पसरली. यंत्रांवरील उत्पादनामुळे इंग्लंडची औद्योगिक प्रगती अत्यंत वेगाने झाली.
• इंग्लंडच्या प्रचंड औद्योगिक भरभराटीमुळे त्याचे वर्णन 'जगाचा कारखाना' (Workshop of the World) असे केले जाऊ लागले.

या क्रांतीमुळे उत्पादनात मोठी वाढ झाली आणि मानवी जीवनावर त्याचे दूरगामी परिणाम झाले. पुढे या औद्योगिक क्रांतीमुळेच साम्राज्यवादालाही मोठी चालना मिळाली.

युरोपातील 'भांडवलशाहीचा उदय' :

ज्या अर्थव्यवस्थेत उत्पादनाची साधने खाजगी मालकीची असतात, त्या अर्थव्यवस्थेस 'भांडवलशाही अर्थव्यवस्था' असे म्हणतात.

युरोपीय देशांमध्ये भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेचा उदय प्रामुख्याने १८ व्या शतकात झाला. औद्योगिक क्रांतीनंतर यंत्रांच्या साह्याने उत्पादन वाढल्याने या व्यवस्थेचा विस्तार अधिक वेगाने झाला.

भांडवलशाहीच्या उदयाची प्रक्रिया:

• भांडवलशाहीचा उदय प्रामुख्याने भौगोलिक शोध आणि त्यानंतर वाढलेल्या व्यापारामुळे झाला:

• नव्या सागरी मार्गांच्या शोधामुळे युरोपचा पूर्वेकडील देशांशी होणारा व्यापार अतिशय फायदेशीर ठरू लागला.
• या व्यापारातून युरोपीय देशांची आणि व्यापाऱ्यांची मोठी आर्थिक भरभरात झाली आणि त्यांच्याकडे मोठ्या प्रमाणात धनसंचय झाला.

• युरोपातील राज्यकर्ते व्यापारी कंपन्यांना लष्करी संरक्षण व व्यापारी सवलती देऊ लागले.

• व्यापारातून जमा झालेल्या या प्रचंड संपत्तीचा उपयोग व्यापारी आणि उद्योजक 'भांडवल' म्हणून उद्योगधंद्यांमध्ये करू लागले.

व्यापारी कंपन्यांचा वाटा:

• पूर्वी एका व्यापाऱ्याला जहाजातून माल परदेशी पाठवणे आर्थिकदृष्ट्या शक्य नव्हते. त्यामुळे अनेक व्यापारी एकत्र आले आणि त्यांनी आपला व्यापार सुरू केला.
• यातूनच भागभांडवल असणाऱ्या अनेक व्यापारी कंपन्यांचा (उदा. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी) उदय झाला. या कंपन्यांच्या व्यवहारामुळे युरोपीय देशांत भांडवलशाहीला अधिक बळकटी मिळाली.

थोडक्यात, पूर्वेकडील देशांशी झालेल्या फायदेशीर व्यापारामुळे मिळालेल्या संपत्तीची गुंतवणूक उद्योगांत केल्यामुळे युरोपात भांडवलशाही व्यवस्था अस्तित्वात आली.

वसाहतवाद :

जेव्हा एखादा आर्थिक आणि लष्करीदृष्ट्या बलशाली देश आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर दुसऱ्या देशाच्या विशिष्ट भूप्रदेशावर आपले राजकीय वर्चस्व प्रस्थापित करतो, तेव्हा त्याला 'वसाहतवाद' असे म्हटले जाते.

• उद्देश: युरोपीय देशांनी प्रामुख्याने आशिया आणि आफ्रिका खंडांतील देशांचे आर्थिक शोषण करण्यासाठी तेथील सत्ता बळकावून आपल्या वसाहती स्थापन केल्या.
• युरोपीय देशांच्या याच वसाहतवादी प्रवृत्तीतून पुढे साम्राज्यवादाचा उदय झाला.
• औद्योगिक क्रांतीनंतर कच्च्या मालाची गरज आणि उत्पादित मालासाठी बाजारपेठा मिळवण्यासाठी वसाहतवादाला अधिक गती मिळाली.

थोडक्यात, वसाहतवाद म्हणजे एका प्रबळ राष्ट्राने दुसऱ्या कमकुवत राष्ट्रावर आपले राजकीय आणि आर्थिक वर्चस्व लादणे होय.

साम्राज्यवाद :

एखाद्या विकसित राष्ट्राने स्वतःच्या सामर्थ्याच्या जोरावर एका अविकसित राष्ट्रावर आपले सर्वांगीण वर्चस्व प्रस्थापित करणे आणि तेथे आपल्या वसाहती स्थापन करणे, याला 'साम्राज्यवाद' असे म्हणतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• सत्ता विस्तार: आपल्या राज्याच्या भौगोलिक सीमेपलीकडील इतर भूभागांवर सत्ता गाजवणे हा साम्राज्यवादाचा मुख्य भाग असतो.
• वसाहतींची स्थापना: नवीन प्रदेशांमध्ये आपल्या वसाहती स्थापन करणे, हा साम्राज्यवादाचा प्रमुख उद्देश असतो.

साम्राज्यवादाची कारणे आणि प्रसार:

• औद्योगिक क्रांतीनंतर युरोपीय राष्ट्रांना कच्चा माल आणि बाजारपेठांची गरज भासू लागली, ज्यामुळे साम्राज्यवादाला मोठी चालना मिळाली.
• लष्करीदृष्ट्या बलवान असलेल्या युरोपीय राष्ट्रांच्या साम्राज्यवादी धोरणापुढे आशिया आणि आफ्रिकेतील राष्ट्रे टिकू शकली नाहीत आणि ती या राष्ट्रांची गुलाम बनली.

साम्राज्यवादाचा अंत: १८ व्या आणि १९ व्या शतकात वेगाने वाढलेल्या या साम्राज्यवादाचा २० व्या शतकात अंत झाला.

ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा भारतातील साम्राज्यवाद :

ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीने भारतात आपला साम्राज्यविस्तार व्यापार करण्याच्या उद्देशाने सुरू केला आणि हळूहळू राजकीय सत्ता हस्तगत केली.

कंपनीची स्थापना आणि सुरुवातीचा व्यापार:

• भारताशी आणि पूर्वेकडील देशांशी व्यापार करण्याच्या उद्देशाने इ.स. १६०० मध्ये इंग्लंडमध्ये 'ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनी'ची स्थापना झाली.
• मुघल बादशहा जहांगीर याच्याकडून परवानगी मिळवून कंपनीने सुरत येथे आपली पहिली वखार (व्यापारी केंद्र) स्थापन केली.

फ्रेंच-इंग्रज संघर्ष (कर्नाटक युद्धे):

• भारतातील व्यापारी मक्तेदारी मिळवण्यासाठी इंग्रज आणि फ्रेंच यांच्यात तीव्र स्पर्धा होती. यातूनच त्यांच्यात तीन युद्धे झाली, ज्यांना 'कर्नाटक युद्धे' असे म्हणतात.
• तिसऱ्या कर्नाटक युद्धात इंग्रजांनी फ्रेंचांचा निर्णायक पराभव केला, ज्यामुळे भारतात इंग्रजांना प्रबळ युरोपीय विरोधक उरला नाही.

बंगालमधील सत्तेचा पाया (प्लासी आणि बक्सरची लढाई):

प्लासीची लढाई (१७५७):

• इ.स. १७५६ मध्ये सिराज-उद-दौला हा बंगालचा नवाब झाला. ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीला मुघल बादशहाकडून मिळालेल्या व्यापारी सवलतींचा ते गैरवापर करत होते.
• नवाबाची परवानगी न घेता इंग्रजांनी कोलकात्याच्या आपल्या वखारीभोवती तटबंदी उभारली, ज्यामुळे सिराज-उद-दौलाने त्यांच्यावर आक्रमण करून ती वखार काबीज केली
• इंग्रज अधिकारी रॉबर्ट क्लाईव्ह याने नवाबाचा सेनापती मीर जाफर याला नवाबपदाचे आमिष दाखवून फितूर केले.

• १७५७ मध्ये प्लासी येथे झालेल्या लढाईत सिराज-उद-दौलाचा पराभव झाला. या विजयामुळे इंग्रजांचा बंगालमधील राजकीय हस्तक्षेप वाढला.

बक्सरची लढाई (१७६४):

• इंग्रजांच्या बेकायदेशीर व्यापाराला आळा घालण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या मीर कासिम, अयोध्येचा नवाब शुजा-उद-दौला आणि मुघल बादशहा शाहआलम यांनी इंग्रजांविरुद्ध एकत्र मोहीम काढली.
• १७६४ मध्ये बिहारमधील बक्सर येथे इंग्रजांनी या तिघांच्या सैन्याचा पराभव केला.

• बक्सरच्या विजयानंतर अलाहाबादच्या तहाने इंग्रजांना बंगाल प्रांतात 'दिवाणी' (महसूल गोळा करण्याचे) अधिकार मिळाले.
• बक्सरच्या या विजयामुळे आणि मिळालेल्या महसुली अधिकारांमुळेच बंगालमध्ये आणि पर्यायाने भारतात इंग्रजी सत्तेचा पाया खऱ्या अर्थाने रोवला गेला .

साम्राज्यविस्ताराचे पुढील टप्पे:

मैसूरचा पाडाव:

• हैदर अली आणि त्याचा मुलगा टीपू सुलतान यांनी इंग्रजांना प्रखर विरोध केला.
• १७९९ मध्ये श्रीरंगपट्टणच्या लढाईत टीपू सुलतान मारला गेल्यावर मैसूरचे राज्य इंग्रजांच्या ताब्यात आले.

सिंधवर कब्जा:

• रशिया अफगाणिस्तानातून भारतावर आक्रमण करेल, अशी भीती इंग्रजांना वाटत होती.
• आपली वायव्य सरहद्द अधिक सुरक्षित करण्यासाठी इंग्रजांनी त्या दिशेला आपला प्रभाव वाढवण्याचे ठरवले.
• इंग्रजांना अफगाणिस्तान जिंकायचे होते आणि अफगाणिस्तानकडे जाणारे महत्त्वाचे रस्ते सिंध प्रांतातून जात होते.
• सिंधचे हे भौगोलिक आणि लष्करी महत्त्व लक्षात घेऊन इंग्रजांनी १८४३ मध्ये या प्रांतावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि तो आपल्या साम्राज्याला जोडला.

.शिख सत्तेचा पाडाव:

• १९ व्या शतकाच्या प्रारंभी पंजाबमध्ये महाराजा रणजितसिंह यांची सत्ता होती. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा अल्पवयीन मुलगा दलीपसिंग गादीवर बसला आणि त्यांच्या वतीने राणी जिंदन राज्याचा कारभार पाहू लागली.
• राणी जिंदनचे आपल्या सरदारांवर नियंत्रण नाही, हे ओळखून इंग्रजांनी काही शिख सरदारांना फितूर केले.
• पहिले शिख-इंग्रज युद्ध: इंग्रज पंजाबवर आक्रमण करणार अशा भीतीने शिखांनी स्वतःहून इंग्रजांवर हल्ला केला. या पहिल्या युद्धात शिखांचा पराभव झाला. या पराभवानंतर इंग्रजांनी दलीपसिंगला गादीवर कायम ठेवले, मात्र पंजाबवर आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले.
• पंजाबवरील वाढते इंग्रजी वर्चस्व काही स्वातंत्र्यप्रिय शिख सरदारांना मान्य नव्हते. मुलतानाचा अधिकारी मुलराज याने इंग्रजांविरुद्ध बंड पुकारले.
• दुसरे शिख-इंग्रज युद्ध: या बंडात हजारो शिख सैनिक इंग्रजांविरुद्ध युद्धात उतरले. मात्र, या दुसऱ्या युद्धातही शिखांचा निर्णायक पराभव झाला.
• या विजयानंतर १८४९ मध्ये इंग्रजांनी संपूर्ण पंजाब प्रांत आपल्या साम्राज्याला जोडला आणि अशा प्रकारे भारतातील शिख सत्तेचा शेवट झाला.

अशा प्रकारे, व्यापारी सवलतींपासून सुरू झालेला हा प्रवास प्रत्यक्ष राजकीय सत्तेपर्यंत पोहोचला आणि संपूर्ण भारतात ब्रिटीश साम्राज्यवाद प्रस्थापित झाला.