पाठ -2-मापन
इइयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान- Maharashtra Board
नोट्स
|
अभ्यासघटक :
|
प्रस्तावना:
- दैनंदिन जीवनात विविध वस्तूंची लांबी, वजन, द्रवपदार्थांचे आकारमान, वेळ आणि तापमान मोजण्यासाठी आपण मापन करतो.
- आपल्या सभोवतालच्या जगात प्रत्येक व्यक्ती काही ना काही मोजमाप करत असते.
- दूधवाला लिटरच्या मापाने दूध मोजतो, कापड विक्रेता मीटरपट्टीने कापड मोजतो, भाजीवाली तराजूने भाज्या मोजते, आणि डॉक्टर नाडी किंवा ताप तपासून आपल्या आरोग्याचे मापन करतात.
- जर दूधवाल्याने दुधाचे भांडे न वापरता अंदाजाने दूध दिले किंवा टेलरने पट्टीऐवजी स्वतःच्या हाताने मोजून कापड शिवले, तर दरवेळी माप वेगळे येईल,
- अचूक मोजमाप ही आपल्या दैनंदिन जीवनाची आणि विज्ञानाची सर्वात मूलभूत गरज आहे.
मापन म्हणजे काय व मापनाचा इतिहास :
मापन म्हणजे काय? : योग्य साधन वापरून एखाद्या वस्तूची लांबी, वजन किंवा इतर गोष्टी मोजण्याच्या प्रक्रियेला मापन म्हणतात.
मापन करताना वापरल्या जाणाऱ्या प्रमाणाला मापनाचे एकक (Unit) म्हणतात.
उदाहरणे:
- दूध लिटरमध्ये मोजले जाते.
- कापड टेपने मोजले जाते.
- शरीराचे तापमान तापमापीने मोजले जाते.
अप्रमाणित मापन पद्धत (Non-Standard Measurement)
पूर्वीच्या काळात लांबी आणि अंतर मोजण्यासाठी शरीराच्या अवयवांचा वापर केला जात असे. या पद्धतीला अप्रमाणित मापन पद्धत म्हणतात.
पारंपरिक मापनाची एकके:
- अंगुल: बोटाच्या रुंदीएवढे माप.
- मुष्टी: मुठीच्या आकाराएवढे माप.
- हस्त: कोपरापासून बोटांच्या टोकापर्यंतचे अंतर.
- पद: पावलाच्या लांबीएवढे माप.
- वित: ताणलेल्या हाताच्या अंगठ्यापासून करंगळीपर्यंतचे अंतर.

अप्रमाणित मापनातील अडचणी:
- प्रत्येक व्यक्तीच्या हाताची, बोटांची आणि पावलांची लांबी वेगवेगळी असते.
- त्यामुळे एकाच वस्तूचे मापन वेगवेगळ्या व्यक्तींनी केल्यास वेगवेगळी उत्तरे मिळतात.
- त्यामुळे मापनात गोंधळ आणि चुका होतात.
म्हणून ही पद्धत अचूक नसल्यामुळे तिला अप्रमाणित मापन पद्धत म्हणतात.
| ऐतिहासिक संदर्भ: प्राचीन इजिप्तमध्ये माणसाच्या कोपरापासून मधल्या बोटाच्या टोकापर्यंतचे अंतर लांबीचे एकक म्हणून वापरत, त्याला "क्युबिट" (Cubit) म्हणत. राजाचे क्युबिट (Royal Cubit) हे मानक मानले जाई. तसेच प्राचीन रोमन लोकांनी क्युबिटचे २ फुटांत विभाजन केले आणि प्रत्येक फुटाचे १२ समान भाग करून त्यांना "इंच" नाव दिले. लांब अंतरासाठी ते "मिलीपासस" (१,००० पावले) वापरत, ज्यावरून पुढे "मैल" हा शब्द आला. |
प्रमाणित मापन व आंतरराष्ट्रीय एकक पद्धत (SI System) :
प्रमाणित मापनाची गरज: पूर्वी जगभरात वेगवेगळ्या प्रदेशात मोजमापाची वेगवेगळी साधने व एकके होती. त्यामुळे व्यापार, खरेदी-विक्री आणि वैज्ञानिक प्रयोगांमध्ये अडचणी येत असत. या अडचणी टाळण्यासाठी सर्वांसाठी समान असणाऱ्या मापनसाधनांची आणि एककांची जागतिक पद्धत निश्चित करण्यात आली. या पद्धतीला प्रमाणित मापन पद्धत किंवा आंतरराष्ट्रीय एकक पद्धत (SI System - System International) असे म्हणतात.
(अ) मूलभूत मापने व त्यांची SI एकके
| मापनाचा प्रकार (Physical Quantity) | प्रमाणित एकक (SI Unit) | संज्ञा / चिन्ह (Symbol) |
| लांबी / अंतर (Length / Distance) | मीटर (Meter) | m |
| वस्तुमान (Mass / Weight) | किलोग्राम (Kilogram) | kg |
| वेळ / काल (Time) | सेकंद (Second) | s |
(ब) लांबीच्या एककांमधील परस्पर संबंध
- १ किलोमीटर (km) = १००० मीटर (m)
- १ मीटर (m) = १०० सेंटीमीटर (cm)
- १ सेंटीमीटर (cm) = १० मिलीमीटर (mm)
लांबीचे अचूक मापन, साधने व नियम :
लांबी मोजण्याची साधने : लांबी आणि अंतर मोजण्यासाठी वेगवेगळी साधने वापरली जातात.
- मोजपट्टी (15 cm Scale): रेषाखंड, वही, पेन आणि खडू यांची लांबी मोजण्यासाठी वापरतात.
- मीटरपट्टी व मीटरटेप: कापड, खोलीची लांबी-रुंदी आणि मैदानाचे अंतर मोजण्यासाठी वापरतात.
- लवचिक टेप: चेंडू, बरणी, झाडाचा बुंधा किंवा शरीराचा घेर मोजण्यासाठी वापरतात. वक्र भाग मोजण्यासाठी दोराही वापरता येतो.
- स्क्रू गेज व व्हर्नियर कॅलिपर: तारांची, कागदाची किंवा लहान वस्तूंची अतिशय कमी जाडी किंवा लांबी अचूक मोजण्यासाठी वापरतात.

अतिशय अचूक मापनाची साधने :
- मैदानाची लांबी-रुंदी किंवा शर्टची उंची मोजताना १–२ मिमी फरक पडला तरी फारसे बिघडत नाही.
- परंतु एकमेकांशी जुळणारे यंत्राचे भाग तयार करताना जाडी/लांबी गरजेइतकीच नेमकी लागते; येथे मिलिमीटरपेक्षाही लहान मापन लागते.
- अशा मापनासाठी स्क्रू गेज व व्हर्निअर कॅलिपर ही विशेष साधने वापरतात; त्यांचा वापर कारखान्यांत अधिक होतो.
लांबीचे अचूक मापन करताना घ्यावयाची काळजी :
- योग्य स्थिती: वस्तू मोजपट्टीला समांतर आणि तिच्या संपर्कात ठेवावी.
- शून्य बिंदू: वस्तूचे सुरुवातीचे टोक मोजपट्टीच्या ० (शून्य) बिंदूवर ठेवावे.
- तुटलेली मोजपट्टी: शून्य बिंदू तुटलेला असल्यास १ किंवा २ सेमीसारख्या पुढील स्पष्ट खुणेपासून मोजावे. शेवटच्या वाचनातून सुरुवातीचा अंक वजा करावा.
- डोळ्यांची स्थिती: मोजपट्टीवरील खूण वाचताना डोळा तिच्या अगदी समोर असावा. तिरप्या कोनातून पाहू नये.

संदर्भबिंदू (Reference Point) : अंतर मोजण्यासाठी ज्या स्थिर वस्तूचा किंवा बिंदूचा आधार घेतला जातो, त्याला संदर्भबिंदू म्हणतात.
उदाहरणे:
- खो-खो खेळात पहिला खांब हा दुसऱ्या खांबासाठी संदर्भबिंदू असतो.
- महामार्गावरील किलोमीटरचे दगड गावापासूनचे अंतर दर्शवतात.
तापमान आणि तापमापीचे विविध प्रकार :
तापमान म्हणजे काय? : एखादा पदार्थ किती गरम किंवा थंड आहे, याचे अचूक मोजमाप म्हणजे तापमान होय.
फक्त हाताने स्पर्श करून तापमान अचूक समजत नाही. कारण एकाच पाण्याचा अनुभव वेगवेगळ्या हातांना वेगळा येऊ शकतो. म्हणून तापमान मोजण्यासाठी तापमापी वापरतात.
तापमानाची एकके:
- अंश सेल्सिअस (°C)
- अंश फॅरेनहाइट (°F)
- केल्व्हिन (K)
तापमानाचे SI एकक: केल्व्हिन (K) हे तापमानाचे आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित एकक आहे.
तापमापी कसे कार्य करते?
काचेच्या तापमापीमध्ये पारा किंवा रंगीत अल्कोहोल भरलेले असते.
- उष्णता मिळाल्यास द्रव प्रसरण पावतो आणि वर चढतो.
- थंड झाल्यास द्रव आकुंचन पावतो आणि खाली येतो.
- द्रवाची पातळी पाहून तापमान मोजले जाते.
तापमापीचे विविध प्रकार :
| प्रकार | मोजता येणारी मर्यादा | कशासाठी वापर? |
| वैद्यकीय तापमापी (ज्वरमापी) | ३५°C ते ४२°C | शरीराचे तापमान / ताप |
| डिजिटल तापमापी | ३५°C ते ४२°C | शरीराचे तापमान (अंकात वाचन) |
| इन्फ्रारेड तापमापी | — | स्पर्श न करता, अंतरावरून शरीराचे तापमान |
| प्रयोगशाळेतील तापमापी | ०°C ते ११०°C | उकळते द्रव, वाफ इत्यादींचे तापमान |
| भिंतीवर टांगता तापमापी | — | खोलीतील हवेचे तापमान |
(अ) वैद्यकीय तापमापी (ज्वरमापी) :
- आजारपणात ताप किती आहे ते पाहण्यासाठी डॉक्टर छोटा तापमापी वापरतात – त्याला वैद्यकीय तापमापी किंवा ज्वरमापी म्हणतात.
- शरीराचे तापमान पाहण्यासाठी ३५°C ते ४२°C मर्यादेचा तापमापी पुरेसा असतो.
- पूर्वी यात पारा असे; पाऱ्याची पातळी पाहून खुणांवरून तापमान ठरवणे अनेकांना अवघड होई.

(ब) डिजिटल तापमापी :
- याचे काम नाण्यासारख्या लहान सेल (बॅटरी) वर चालते.
- ३५°C ते ४२°C दरम्यानचे तापमान मोजता येते; तापमानाचा अंक थेट दिसतो (त्यामुळे वाचन सोपे).
- गरजेनुसार सेल्सिअस किंवा फॅरेनहाइट एककात तापमान दाखवण्याची सोय असते.
- मानवी शरीराचे सामान्य तापमान सुमारे ३७°C असते.

डिजिटल तापमापीने शरीराचे तापमान कसे मोजाल? :
- साबणाने व पाण्याने हात स्वच्छ करा.
- तापमापीवरील रिसेट बटन दाबा; नंतर तापमापीचा तळाचा भाग त्वचेला स्पर्श होईल असा काखेत ठेवा.
- बीप आवाज येईपर्यंत थांबा; तापमापी बाहेर काढा व तापमानाची नोंद करा.
- तापमापीचे टोक स्वच्छ करून कोरड्या कापडाने पुसून ठेवा.
(क) इन्फ्रारेड तापमापी :
- संसर्गजन्य आजार असलेली एक व्यक्ती गर्दीत आली तरी अनेकांना आजार होतो; साथ वेगाने पसरते. विमानतळ, मोठी दुकाने अशा गर्दीच्या ठिकाणी प्रत्येकाचे तापमान तपासणे कठीण असते.
- यावर उपाय : शरीराला स्पर्श न करता, चेहऱ्यापासून थोड्या अंतरावर धरलेल्या साधनाने क्षणात तापमान समजते.
- हे साधन इन्फ्रारेड नावाच्या किरणांच्या आधारे चालते, म्हणून त्याला इन्फ्रारेड तापमापी म्हणतात.
- कोरोना साथीच्या काळात ताप आलेल्या व्यक्ती ओळखण्यासाठी जगभर याचा वापर झाला.

डिजिटल तापमापी व इन्फ्रारेड तापमापी :
| मुद्दा | डिजिटल तापमापी | इन्फ्रारेड तापमापी |
| शरीराला स्पर्श | होतो (काखेत ठेवतात) | होत नाही |
| वेळ | बीप येईपर्यंत थांबावे लागते | क्षणात वाचन |
| कार्य कशावर? | लहान सेलवर | इन्फ्रारेड किरणांवर |
| उपयुक्त ठिकाण | घर, दवाखाना | गर्दीची ठिकाणे (विमानतळ, दुकाने) |
(ड) प्रयोगशाळेतील तापमापी :
रचना :
- एक टोक बंद केलेली लांब पोकळ काचेची नळी.
- तळाशी काचेचा लहानसा फुगा (बल्ब); त्यात पारा किंवा रंगीत अल्कोहोल भरलेले असते.
- फुग्यापासून नळीच्या आत केसाइतकी बारीक नळी दुसऱ्या टोकापर्यंत गेलेली असते.
- नळीवर सेल्सिअस मापनाच्या खुणा असतात.

कार्यतत्त्व :
- फुग्याला उष्णता मिळाली की त्यातील द्रवाचे आकारमान वाढते (तो प्रसरण पावतो) व द्रव पोकळ नळीत वर चढतो.
- द्रव नळीत ज्या खुणेशी स्थिर होतो, ते तापमान नोंदवले जाते.
प्रयोगशाळेतील तापमापी वापरण्याची योग्य पद्धत :
- फुग्याची स्थिती: तापमापीचा फुगा ज्या द्रवाचे तापमान मोजायचे आहे, त्यात पूर्णपणे बुडवावा. तो भांड्याच्या तळाला किंवा बाजूला टेकू देऊ नये.
- उभी स्थिती: तापमान मोजताना तापमापी शक्यतो सरळ व उभा धरावा.
- योग्य वाचन: तापमापीतील द्रवाची पातळी डोळ्यांच्या अगदी समोर ठेवून तापमान वाचावे.
(इ) भिंतीवर टांगता तापमापी :
खोलीतील हवेचे तापमान मोजणयासाठी भिंतीवर टांगता येईल असा तापमापी वापरतात. या प्रकारचा तापमापी वापरून त्या खोलीचे तापमान सांगता येते. प्रत्यक्षात ते त्या खोलीतील हवेचे तापमान असते.

हवामान खाते व तापमानाच्या नोंदी :
- भारतीय हवामान खाते दररोज विविध ठिकाणांच्या तापमानाच्या नोंदी घेते; हवामानाचा अंदाज वर्तवण्यासाठी त्यांचा उपयोग होतो.
- वर्तमानपत्र व टीव्हीवर दररोज प्रमुख शहरांचे किमान (कमीतकमी) व कमाल (जास्तीतजास्त) तापमान सांगितले जाते.
भारतीय शास्त्रज्ञ परिचय: अण्णा मणी (Anna Mani)
भारतीय हवामान महिला (Weather Woman of India): अण्णा मणी (१९१८-२००१) या भारतातील प्रसिद्ध हवामान शास्त्रज्ञ होत्या. त्यांना "भारतीय हवामान महिला" असे आदराने संबोधले जाते. त्यांनी पुण्याच्या भारतीय हवामान विभाग (IMD) आणि बेंगळुरू येथे मोलाचे संशोधन केले.
- संशोधन व योगदान: हवामानाचा अचूक अंदाज व्यक्त करण्यासाठी उपयुक्त असणाऱ्या अनेक वैज्ञानिक उपकरणांची त्यांनी रचना केली.
- रेडिओसोंडे (Radiosonde): वातावरणात उंचावरील हवामानाचा दाब, तापमान आणि आर्द्रता (Humidity) मोजण्यासाठी "रेडिओसोंडे" हे उपकरण अत्यंत महत्त्वाचे असते. अण्णा मणी यांच्या संशोधनामुळे भारतात अशा उपकरणांचा वापर सुरू झाला आणि हवामान उपकरणांसाठी भारताचे इतर देशांवरील अवलंबित्व कमी झाले.
सारांश – आपण काय शिकलो?
- मापन म्हणजे योग्य साधन वापरून केलेले मोजमाप; ज्या मापात सांगितले जाते त्याला मापनाचे एकक म्हणतात.
- पूर्वी एकके वेगवेगळी असत; व्यक्तीनुसार मापने समान नसत → अप्रमाणित मापन पद्धत.
- आता प्रमाणित एकके वापरतात.
- लांबीचे SI एकक मीटर आहे.
- १ किमी = १००० मी; १ मी = १०० सेमी; १ सेमी = १० मिमी.
- अंतर/लांबी मोजताना ज्या स्थिर बिंदूपासून मोजतात त्याला संदर्भबिंदू म्हणतात.
- तापमान मोजण्यासाठी तापमापी हे उपकरण वापरतात.
- तापमान मोजण्यासाठी सेल्सिअस, फॅरेनहाइट व केल्विन ही एकके वापरतात.
- तापमापीत पारा (धातू) किंवा रंगीत अल्कोहोल वापरतात.
- शरीराचे तापमान मोजण्यासाठी डिजिटल किंवा इन्फ्रारेड तापमापी वापरतात.
शब्दार्थ / पारिभाषिक शब्द :
| शब्द | अर्थ |
| मापन | योग्य साधनाने केलेले मोजमाप |
| एकक | ज्या मापात राशी सांगितली जाते ते माप (उदा. मीटर) |
| अप्रमाणित मापन | वीत, हात, पाऊल यांसारख्या व्यक्तिसापेक्ष मापांनी केलेले मापन |
| प्रमाणित मापन | सर्वांसाठी समान ठरावीक एककांनी केलेले मापन |
| SI पद्धत | आंतरराष्ट्रीय एकक पद्धत |
| संदर्भबिंदू | अंतर मोजण्यासाठी निवडलेला स्थिर बिंदू |
| आरंभबिंदू | मोजपट्टीवरील ० ची खूण |
| घेर | वक्र वस्तूच्या भोवतालची लांबी |
| तापमान | वस्तू किती गरम किंवा थंड आहे याचे मोजमाप |
| तापमापी | तापमान मोजण्याचे उपकरण |
| ज्वरमापी | ताप मोजणारा वैद्यकीय तापमापी |
| प्रसरण | उष्णतेमुळे आकारमान वाढणे |
| किमान / कमाल तापमान | दिवसातील सर्वांत कमी / सर्वांत जास्त तापमान |
| सापेक्ष संवेदना | आधीच्या अनुभवावर अवलंबून बदलणारी स्पर्शाची जाणीव |
Click on link to get PDF from store :
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -2-मापन – नोट्स
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -2-मापन – पाठांतर्गत व स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -2-मापन – 20 गुण सराव प्रश्नपत्रिका (उत्तरसुची व गुणदान योजना सहित)
Main Page : – इयत्ता-६ वी – सामान्य विज्ञान (मराठी माध्यम)-Maharashtra Board – All chapters notes, solutions, videos, test, pdf.
Next Chapter : धडा 1 : लक्षणे सजीवांची – Online Notes
Next Chapter : धडा 3 : मापन – Online Notes
