(ब) डच

(ड) दुसरा बाजीराव

(क) जमशेदपूर

• राज्यकारभारासाठी उभारलेल्या प्रशासकीय यंत्रणेला मुलकी नोकरशाही म्हणतात.
• भारतातील इंग्रजी सत्ता मजबूत करण्यासाठी लॉर्ड कॉर्नवालिसने मुलकी नोकरशाहीची निर्मिती केली.
• अधिकाऱ्यांनी खाजगी व्यापार करू नये म्हणून त्यांचे पगार वाढवण्यात आले.
• प्रशासनासाठी प्रदेशांची जिल्ह्यांमध्ये विभागणी करून जिल्हाधिकाऱ्यांची नेमणूक करण्यात आली.
• मुलकी नोकरशाहीतील भरतीसाठी इंडियन सिव्हिल सर्व्हिसेस (ICS) ही स्पर्धा परीक्षा सुरू करण्यात आली.

• इंग्रजी राजवटीपूर्वी शेतकरी प्रामुख्याने कुटुंबाच्या व गावाच्या गरजांसाठी अन्नधान्य पिकवत असत.
• इंग्रजांनी आपल्या आर्थिक फायद्यासाठी शेतकऱ्यांना कापूस, नीळ, तंबाखू व चहा यांसारखी नगदी पिके घेण्यास प्रोत्साहन दिले.
• अन्नधान्याऐवजी व्यापारी पिकांना महत्त्व देण्याच्या या प्रक्रियेला 'शेतीचे व्यापारीकरण' असे म्हणतात.

परिणाम:

• नगदी पिकांना अधिक प्रोत्साहन मिळाल्यामुळे अन्नधान्याचे उत्पादन व प्रमाण कमी झाले.
• शेतकऱ्यांना शेतसारा रोखीने आणि वेळेत भरण्यासाठी आपली पिके मिळेल त्या भावाने विकावी लागत, ज्याचा फायदा व्यापारी व दलाल घेत असत.
• या व्यापारीकरणामुळे भारतीय शेतीची पारंपारिक स्वयंपूर्णता नष्ट झाली आणि शेतकऱ्यांचे आर्थिक शोषण वाढले.

• इंग्रजांनी भारतात स्वतःच्या आर्थिक फायद्यासाठी आणि इंग्लंडमधील औद्योगिक क्रांतीला पूरक अशी आर्थिक धोरणे राबवली.
• त्यांनी नवीन जमीन-महसूल धोरण लागू करून शेतसारा रोखीने आणि ठराविक वेळेत भरणे बंधनकारक केले; सारा न भरल्यास जमीन जप्त केली जात असे. त्यामुळे अनेक शेतकरी कर्जबाजारी झाले.
• इंग्रजांनी कापूस, नीळ, तंबाखू आणि चहा यांसारख्या नगदी पिकांना प्रोत्साहन देऊन शेतीचे व्यापारीकरण केले, ज्यामुळे अन्नधान्याचे उत्पादन कमी झाले.
• व्यापार धोरणात भारतातून इंग्लंडला जाणाऱ्या मालावर जास्त कर आणि इंग्लंडमधून येणाऱ्या मालावर कमी कर लावल्याने भारतीय उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास झाला. तसेच दुष्काळाच्या काळातही सरकारने पुरेशी मदत केली नाही.

या सर्व धोरणांमुळे भारताचे आर्थिक शोषण झाले आणि शेतकरी व कारागीर कफल्लक झाले.

ब्रिटीश राजवटीत भारतातील शेतकरी कर्जबाजारी होण्याची मुख्य कारणे :

1. शेतसारा रोखीने आणि ठराविक मुदतीत भरण्याची सक्ती होती.
2. सारा भरण्यासाठी शेतकऱ्यांना पिके कमी भावात विकावी लागत असत.
3. सारा भरता न आल्यास सावकारांकडून कर्ज घ्यावे लागत असे.
4. कर्जाची परतफेड न झाल्यामुळे जमिनी गहाण ठेवाव्या लागत किंवा जप्त होत असत.
5. दुष्काळ, कमी उत्पन्न आणि इंग्रजांच्या अन्यायकारक आर्थिक धोरणांमुळे शेतकऱ्यांचे कर्ज वाढत गेले.

इंग्रजांची नवीन जमीन-महसूल पद्धत आणि त्यातील जाचक अटींमुळे भारतीय शेतकरी कर्जबाजारी झाला.

भारतातील उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास होण्याची कारणे :

• भारतातून इंग्लंडला निर्यात होणाऱ्या मालावर जास्त कर, तर इंग्लंडहून येणाऱ्या मालावर कमी कर आकारला जात असे.
• इंग्लंडमधून स्वस्त यंत्रनिर्मित माल भारतात मोठ्या प्रमाणावर येत असे.
• भारतीय हस्तकला व पारंपरिक उद्योगांना या स्वस्त मालाशी स्पर्धा करता आली नाही.
• भारतीय उद्योजकांना सरकारचे पाठबळ, भांडवल व व्यवस्थापनाचा अनुभव कमी होता.
• त्यामुळे अनेक पारंपरिक उद्योगधंदे बंद पडले आणि कारागीर बेरोजगार झाले.

इंग्रजांच्या विषम आर्थिक धोरणांमुळे आणि यंत्रावर आधारित उत्पादनांच्या स्पर्धेमुळे भारतीय उद्योगांचा ऱ्हास झाला.