अभ्यासघटक : राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेची पार्श्वभूमी भारतीय राष्ट्रीय सभेची स्थापना बंगालची फाळणी व वंगभंग चळवळ राष्ट्रीय सभेची चतुःसूत्री (१९०५-०६) ब्रिटिश सरकारची दडपशाही व राष्ट्रीय सभेत फूट लखनौ करार व होमरूल चळवळ माँटेग्यू-चेम्सफर्ड कायदा (१९१९)

प्रस्तावना — ब्रिटिश राजवटीचे परिणाम

इंग्रजी शिक्षणाचा भारतीय समाजजीवनावर संमिश्र (मिश्र स्वरूपाचा) परिणाम झाला. नवसुशिक्षित समाजाने घडवून आणलेल्या प्रबोधनामुळे राष्ट्रीयत्वाच्या भावनेचे बीजारोपण झाले.

भारताच्या विविध भागांतील चळवळींमुळे पुढील गोष्टी साध्य होण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली:

• एकसूत्रीकरण: वेगवेगळ्या प्रांतांतील राजकीय संस्थांचे एकत्रीकरण करणे.
• एकत्रीकरण: राजकीयदृष्ट्या जागृत गटांना व व्यक्तींना एकत्र आणणे.
• जागृती: राष्ट्राच्या हिताच्या प्रश्नांकडे लोकांचे लक्ष वेधणे.
• संघटन: अखिल भारतीय स्तरावरील राजकीय संघटना उभी करणे.

राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेची पार्श्वभूमी

(अ) प्रशासकीय केंद्रीकरण :

ब्रिटिश प्रशासनामुळे भारतात खऱ्या अर्थाने एकछत्री अंमल सुरू झाला. देशभर समान धोरणे व कायद्यासमोर सर्वांना समान दर्जा यामुळे लोकांमध्ये एकराष्ट्रीयत्वाची भावना विकसित झाली.

• ब्रिटिशांनी प्रशासन व लष्करी हालचालींसाठी रेल्वे व रस्त्यांचे जाळे उभारले.
• या सुविधांचा अप्रत्यक्ष फायदा भारतीयांनाही झाला — विविध प्रांतांतील लोकांचा परस्परसंबंध वाढून राष्ट्रभावना वाढीला लागली.

(ब) आर्थिक शोषण :

भारताच्या संपत्तीचा ओघ अनेक मार्गांनी इंग्लंडकडे वाहू लागला. इंग्लंडच्या साम्राज्यवादी धोरणामुळे भारताचे आर्थिक शोषण होऊ लागले.

• शेतकऱ्यांना सक्तीने नगदी पिके घ्यायला लावणे, शेतसाऱ्याचे ओझे व सततचे दुष्काळ यांमुळे भारतीय शेतीचा कणा मोडला.
• पारंपरिक उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास झाल्याने बेकारी वाढली; भांडवलदारांकडून कामगारांचे शोषण होत होते.
• मध्यम वर्गावर नवनवे कर लादल्याने लोकांमध्ये असंतोष खदखदत होता.

(क) पाश्चात्त्य शिक्षण :

पाश्चात्त्य शिक्षणाच्या प्रसारामुळे न्याय, स्वातंत्र्य, समता, लोकशाही या नव्या कल्पनांची भारतीयांना ओळख झाली.

• बुद्धिनिष्ठा, विज्ञाननिष्ठा, मानवता, राष्ट्रवाद ही मूल्ये भारतीयांनी आत्मसात केली.
• आपण देशाचा कारभार सक्षमपणे करू शकतो, अशी भावना रुजू लागली.
• इंग्रजी भाषेमुळे भाषिक विविधतेने संपन्न भारताला संपर्काचे नवे माध्यम मिळाले.

(ड) भारताच्या प्राचीन इतिहासाचा अभ्यास :

• कोलकाता येथे ब्रिटिशांनी 'एशियाटिक सोसायटी'ची स्थापना केली.
• भारतीय व पाश्चिमात्त्य विद्वानांनी संस्कृत, फारसी व अन्य भाषांतील हस्तलिखितांवर संशोधन केले.
• डॉ. भाऊ दाजी लाड व डॉ. रा.गो. भांडारकर यांनी प्राचीन भारतीय संस्कृतीचा सखोल अभ्यास केला.
• पुणे येथील 'भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर' ही संस्था गेल्या शंभर वर्षांपासून कार्यरत आहे.
• प्राचीन समृद्ध वारशाची जाणीव झाल्याने भारतीयांची अस्मिता जागृत झाली.

(इ) वृत्तपत्रांचे कार्य :

याच काळात इंग्रजी व प्रादेशिक भाषांतून वृत्तपत्रे व नियतकालिके प्रसिद्ध होऊ लागली आणि सरकारच्या धोरणांवर टीका होऊ लागली.

• महत्त्वाची वृत्तपत्रे: दर्पण, प्रभाकर, हिंदू, अमृत बझार पत्रिका, केसरी, मराठा.

🧠 लक्षात ठेवण्याची युक्ती 'प्र-आ-पा-भा-वृ' — प्रशासकीय केंद्रीकरण, आर्थिक शोषण, पाश्चात्त्य शिक्षण, भारताच्या प्राचीन इतिहासाचा अभ्यास, वृत्तपत्रांचे कार्य — या पाच घटकांनी राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेस पार्श्वभूमी दिली.

भारतीय राष्ट्रीय सभेची स्थापना

मुद्दा	तपशील
स्थापनेची तारीख	२८ डिसेंबर १८८५
स्थळ	गोकुळदास तेजपाल संस्कृत पाठशाळा, मुंबई
पहिले अध्यक्ष	व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (कोलकात्याचे नामवंत वकील)
सहभागी प्रतिनिधी	भारतातील विविध प्रांतांतील ७२ प्रतिनिधी
पुढाकार घेणारे ब्रिटिश अधिकारी	ॲलन ऑक्टेव्हिअन ह्यूम

स्थापनेनंतर भारतीयांना प्रशासनात अधिक प्रतिनिधित्व मिळावे व ब्रिटिश शासनाने लष्करी खर्चात कपात करावी, अशा मागण्यांची निवेदने ब्रिटिश सरकारकडे पाठवण्यात आली.

राष्ट्रीय सभेची उद्दिष्टे :

• धर्म, वंश, जात, भाषा, भौगोलिक प्रदेश असे भेद विसरून लोकांना एका व्यासपीठावर आणणे.
• परस्परांच्या समस्या जाणून घेऊन विचारविमर्श करणे.
• लोकांमध्ये ऐक्यभावना वृद्धिंगत करणे.
• राष्ट्राच्या उन्नतीसाठी प्रयत्न करणे.

मवाळ युग (१८८५ ते १९०५) :

राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेनंतरच्या सुरुवातीच्या दशकात कार्य संथपणे पण सातत्याने सुरू होते.

• नेते वास्तववादी व उच्चशिक्षित होते; संघटन कार्यातून भक्कम पाया उभारण्याची त्यांना जाणीव होती.
• पाश्चात्त्य विचारवंतांच्या उदारमतवादी तत्त्वज्ञानाचा — स्वातंत्र्य, समता, बंधुता — प्रभाव त्यांच्यावर होता.
• त्यांचा सनदशीर (कायदेशीर/शांततामय) मार्गांवर विश्वास होता; इंग्रज मागण्यांना न्याय देतील अशी आशा होती.
• प्रमुख मवाळ नेते: गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशहा मेहता, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी.

राष्ट्रीय सभेच्या अधिवेशनांत प्रांतिक विधिमंडळात लोकप्रतिनिधी असावेत, सुशिक्षित भारतीयांना नोकऱ्या मिळाव्यात, वाढत्या लष्करी खर्चात कपात व्हावी, कार्यकारी संस्था व न्यायसंस्था यांची फारकत करावी असे ठराव मांडले गेले.

राष्ट्रीय चळवळीत फूट पाडण्यासाठी ब्रिटिशांनी पुढे 'फोडा आणि राज्य करा' या नीतीचा अवलंब केला.

भारत सेवक समाज (१९०५) :

नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी १९०५ मध्ये 'भारत सेवक समाजा'ची स्थापना केली.

• उद्देश: लोकांमध्ये देशभक्ती निर्माण करून स्वार्थत्यागाची शिकवण देणे.
• धर्म व जातींतील विरोध नष्ट करून सामाजिक सलोखा निर्माण करणे, शिक्षणाचा प्रसार करणे.

जहाल युग (१९०५-१९२०) :

राजकीयदृष्ट्या जागृत असलेले सर्व नेते जात, धर्म, भाषा, प्रांत असे भेद बाजूला सारून राष्ट्रीय सभेच्या व्यासपीठावर एकत्र येत होते. सनदशीर मार्गांनी चळवळ पुढे नेण्यावर एकमत असूनही कार्यपद्धतीबाबत मतभेद होते.

लोकमान्य टिळकांचे कार्य :

• केसरी व मराठा या वृत्तपत्रांतून सरकारच्या दडपशाहीवर घणाघाती टीका केली.
• शिवजयंती व गणेशोत्सव या उत्सवांचे आयोजन करून जनतेत राष्ट्रभावना रुजवली.
• मंडालेच्या तुरुंगात 'गीतारहस्य' हा ग्रंथ लिहिला — गाभा कर्मयोग.
• 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे व तो मी मिळवणारच!' — हे प्रसिद्ध विधान.

१८९७ चा प्लेग व चाफेकर बंधू

१८९७ मध्ये पुण्यात प्लेगच्या साथीने हाहाकार उडाला. साथ आटोक्यात आणण्यासाठी रँड या अधिकाऱ्याने कठोर उपाय (झडत्या) घेतल्याने जुलूम झाला. याचा बदला म्हणून चाफेकर बंधूंनी रँडचा वध केला. सरकारने सूडबुद्धीने लोकमान्य टिळकांना तुरुंगात टाकले.

बंगालची फाळणी व वंगभंग चळवळ

बंगालची फाळणी (१९०५)

• हिंदू-मुस्लीम समाजात दुही (फूट) पेरून 'फोडा आणि राज्य करा' ही नीती अवलंबण्याचे ब्रिटिशांनी ठरवले.
• व्हाईसरॉय लॉर्ड कर्झन याने प्रशासकीय कारण पुढे करत १९०५ मध्ये बंगालची फाळणी जाहीर केली.
• रचना: पूर्व बंगाल (मुस्लीम बहुसंख्य) आणि पश्चिम बंगाल (हिंदू बहुसंख्य).
• छुपा हेतू: हिंदू-मुस्लिमांत फूट पाडून स्वातंत्र्य चळवळ दुर्बल करणे.

वंगभंग चळवळ :

बंगालसह संपूर्ण भारतात फाळणीविरोधात जनमत जागृत झाले.

• १६ ऑक्टोबर — राष्ट्रीय शोकदिन म्हणून पाळण्यात आला.
• 'वंदे मातरम्' हे गीत सर्वत्र गायले जाऊ लागले; ऐक्याचे प्रतीक म्हणून रक्षाबंधन कार्यक्रम घेण्यात आला.
• सरकारी शाळा-महाविद्यालयांवर बहिष्कार टाकून विद्यार्थी चळवळीत सामील झाले.
• नेतृत्व: सुरेन्द्रनाथ बॅनर्जी, आनंदमोहन बोस, रवींद्रनाथ टागोर.
• वंगभंग चळवळीने राष्ट्रीय सभेची व्याप्ती वाढवली — ती राष्ट्रीय चळवळ बनली.
• असंतोषाची तीव्रता पाहून १९११ साली ब्रिटिशांनी बंगालची फाळणी रद्द केली.

राष्ट्रीय सभेची चतुःसूत्री (१९०५-०६)

• १९०५ च्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष नामदार गोखले होते — त्यांनी वंगभंग आंदोलनास पाठिंबा दिला.
• १९०६ च्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष दादाभाई नौरोजी होते — त्यांनी 'स्वराज्य' या शब्दाचा सर्वप्रथम उच्चार केला.

याच अधिवेशनात राष्ट्रीय सभेने पुढील चतुःसूत्री एकमताने स्वीकारली:

सूत्र	अर्थ
स्वराज्य	आपला राज्यकारभार आपण करणे
स्वदेशी	स्वदेशी वस्तूंचा वापर — देश स्वयंपूर्ण व स्वावलंबी बनवणे
राष्ट्रीय शिक्षण	स्वभाषा व स्वसंस्कृतीवर आधारित शिक्षण संस्था स्थापणे
बहिष्कार	परदेशी वस्तू व नंतर परदेशी राजवटीवर बहिष्कार

🧠 लक्षात ठेवण्याची युक्ती

'स्व-स्व-रा-ब' — स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण, बहिष्कार — ही राष्ट्रीय सभेची चतुःसूत्री लक्षात ठेवण्यासाठी वापरा.

ब्रिटिश सरकारची दडपशाही व राष्ट्रीय सभेत फूट

दडपशाहीचे धोरण :

• सार्वजनिक सभांवर कायद्याने बंदी; कायदा मोडणाऱ्यांना कठोर शिक्षा.
• वृत्तपत्रांवर निर्बंध — अनेक छापखाने जप्त, लेखक-संपादक तुरुंगात.
• क्रांतिकारकांनी गोळीबार व बॉम्बहल्ल्यांचा मार्ग पत्करला.
• केसरीतून बॉम्ब हल्ल्यांचे समर्थन केल्याच्या आरोपाखाली टिळकांना ६ वर्षे म्यानमारमधील मंडाले तुरुंगात पाठवले.
• बिपिनचंद्र पाल यांना कारावासाची शिक्षा; लाला लजपतराय यांना पंजाबमधून हद्दपार करण्यात आले.

सुरत फूट (१९०७) :

राष्ट्रीय सभेतील विचारसरणीतील मतभेद १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात विकोपाला गेले. स्वदेशी व बहिष्कार हे ठराव बाजूला ठेवण्याचा मवाळांचा प्रयत्न जहालांनी हाणून पाडला. तडजोड अशक्य झाल्याने भारतीय राष्ट्रीय सभेत फूट पडली.

मुस्लीम लीगची स्थापना (१९०६) :

वंगभंग आंदोलनाला मिळणारा जनतेचा प्रचंड प्रतिसाद पाहून ब्रिटिश सत्ताधीश बेचैन झाले व त्यांनी पुन्हा 'फोडा आणि राज्य करा' नीतीचा अवलंब केला.

• मुस्लीम समाजातील उच्चवर्णीयांचे शिष्टमंडळ आगाखान यांच्या नेतृत्वाखाली गव्हर्नर जनरल लॉर्ड मिंटो यांना भेटले.
• लॉर्ड मिंटो व ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या उत्तेजनाने १९०६ मध्ये 'मुस्लीम लीग'ची स्थापना झाली.

मोर्ले-मिंटो कायदा (१९०९) :

• कायदेमंडळातील भारतीय सदस्यांची संख्या वाढवण्यात आली.
• काही निर्वाचित भारतीय प्रतिनिधींचा कायदेमंडळात समावेश करण्याची तरतूद झाली.
• मुस्लिमांसाठी विभक्त मतदारसंघाची योजना करण्यात आली — यामुळे फुटीरवृत्तीची बीजे पेरली गेली.

लखनौ करार व होमरूल चळवळ

लखनौ करार (१९१६) :

• टिळकांच्या नेतृत्वाखाली राष्ट्रीय सभेतील मतभेद मिटवण्याचा प्रयत्न झाला — मवाळ-जहाल पुन्हा एकत्र आले.
• याच वर्षी भारतीय राष्ट्रीय सभा व मुस्लीम लीग यांच्यातही समेट घडून आला — यास 'लखनौ करार' म्हणतात.
• राष्ट्रीय सभेने मुस्लिमांच्या विभक्त मतदारसंघांना मान्यता दिली; मुस्लीम लीगने राष्ट्रीय सभेला सहकार्य करण्याचे मान्य केले.

होमरूल चळवळ (१९१६) :

टिळकांची मंडालेच्या तुरुंगातून सुटका झाली तेव्हा युरोपात पहिले महायुद्ध सुरू झाले होते. युद्धामुळे भारतीयांवर परिणाम झाले — जीवनावश्यक वस्तूंचे भाव वाढले, ब्रिटिशांनी अनेक निर्बंध लादले.

• होमरूल म्हणजे आपला राज्यकारभार आपण करणे, म्हणजेच स्वशासन.
• डॉ. ॲनी बेझंट व लोकमान्य टिळक यांनी होमरूल चळवळ सुरू केली (आयर्लंडच्या धर्तीवर).
• दोघांनीही देशभर दौरे काढून स्वशासनाची मागणी लोकांपर्यंत पोहोचवली.

पहिले महायुद्ध व भारत :

युरोपातील युद्धजन्य परिस्थिती, वाढता असंतोष व होमरूलची लोकप्रियता यांमुळे भारतीयांचे सहकार्य मिळवणे ब्रिटिशांना गरजेचे वाटले.

• १९१७ मध्ये भारतमंत्री माँटेग्यू यांनी भारताला टप्प्याटप्प्याने स्वशासनाचे अधिकार देण्याची घोषणा केली.
• प्रतियोगी सहकारिता: सरकारने सहानुभूती दाखवल्यास भारतीय जनताही सहकार्य करेल, हे टिळकांचे धोरण.

माँटेग्यू-चेम्सफर्ड कायदा (१९१९)

• ब्रिटिश पार्लमेंटने भारतात घटनात्मक सुधारणा घडवण्यासाठी हा कायदा मंजूर केला.
• बिनमहत्त्वाची खाती भारतीय मंत्र्यांकडे सोपवण्यात आली.
• अर्थ, महसूल, गृह यांसारखी महत्त्वाची खाती मात्र गव्हर्नरच्याच ताब्यात राहिली.
• जबाबदार राज्यपद्धतीच्या मागणीला पुरेसा वाव न मिळाल्याने सर्वांचा भ्रमनिरास झाला.
• टिळकांची प्रतिक्रिया: 'हे स्वराज्य नव्हे आणि त्याचा पायाही नव्हे' — या शब्दांत टीका केली.

सरकारला नमवायचे असेल तर आंदोलन अधिक तीव्र करण्याची गरज आहे, हे भारतीयांना कळून चुकले — भारत नव्या आंदोलनासाठी सिद्ध झाला.

🧠 अंतिम उजळणी सूत्र स्थापना (१८८५) → मवाळ युग → जहाल युग → बंगाल फाळणी/वंगभंग → चतुःसूत्री → सुरत फूट → मुस्लीम लीग → मोर्ले-मिंटो → लखनौ करार/होमरूल → महायुद्ध → माँटेग्यू-चेम्सफर्ड — या क्रमाने आठवा!