अभ्यासघटक : लोकसंख्या लोकसंख्या वाढ लोकसंख्येची घनता लोकसंख्येचे वितरण लोकसंख्येची रचना लोकसंख्येची संसाधन म्हणून भूमिका.

प्रस्तावना :

एखाद्या प्रदेशाच्या विकासासाठी अनेक घटक उपयुक्त असतात. त्यांपैकी लोकसंख्या हा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. लोकसंख्येची माहिती मिळवताना वय व लिंग संरचना, साक्षरता इत्यादी बाबींचाही विचार करावा लागतो.

कोणत्याही प्रदेशातील लोकसंख्येचा अभ्यास करताना पुढील प्रमुख मुद्दे विचारात घ्यावे लागतात:

• लोकसंख्येची वाढ (Population Growth): प्रदेशातील लोकसंख्येत होणारे बदल आणि त्याची गती.
• लोकसंख्येचे वितरण (Population Distribution): प्रदेशात लोकसंख्या कशा प्रकारे पसरलेली आहे याचा अभ्यास.
• लोकसंख्येची घनता (Population Density): क्षेत्रफळ व लोकसंख्या यांचे गुणोत्तर.
• लोकसंख्येची रचना (Population Structure/Composition): वयोगट, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता, निवासस्थान इत्यादीनुसार वर्गीकरण.

देशाचा आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक विकास लोकसंख्या या महत्त्वाच्या संसाधनावर अवलंबून

असतो. देशाच्या विकासात लोकसंख्येच्या एकूण संख्येपेक्षा एकूण गुणवत्ता अधिक महत्त्वपूर्ण ठरते.

लोकसंख्या वाढ आणि त्याला कारणीभूत घटक (Population Growth and Key Factors)

एखाद्या प्रदेशाच्या लोकसंख्येत सतत बदल होत असतो. काही वेळेस लोकसंख्या कमी होते, तर काही वेळेस ती वाढते. लोकसंख्येतील ही वाढ किंवा घट प्रामुख्याने खालील चार घटकांशी निगडित असते:

लोकसंख्या बदलाचे प्रमुख घटक :

(१) जन्मदर (Birth Rate): एका वर्षात दरहजारी (१,०००) लोकसंख्येमागे जन्मलेल्या एकूण जिवंत अर्भकांची संख्या म्हणजे जन्मदर होय.

(२) मृत्यूदर (Death Rate): एका वर्षाच्या कालावधीत दरहजारी (१,०००) लोकसंख्येमागे मृत झालेल्या एकूण व्यक्तींची संख्या म्हणजेच मृत्यूदर होय.

(३) सरासरी आयुर्मान (Life Expectancy): एखाद्या प्रदेशातील व्यक्तीच्या जन्माच्या वेळची अपेक्षित सरासरी जगण्याची मर्यादा म्हणजे सरासरी आयुर्मान होय. हे आरोग्य सुविधांच्या गुणवत्तेचे निदर्शक असते.

(४) स्थलांतर (Migration): व्यक्ती किंवा व्यक्तीसमूहाने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वास्तव्यासाठी जाणे म्हणजे स्थलांतर होय. स्थलांतर हे अल्पकाळ, दीर्घकाळ किंवा कायमस्वरूपी असू शकते. याचे दोन प्रकार आहेत:

• अंतःस्थलांतर (In-migration): बाहेरून एखाद्या प्रदेशात वास्तव्यासाठी व्यक्ती किंवा समूह येणे.
• ब) बहिःस्थलांतर (Out-migration): एखाद्या प्रदेशातून दुसऱ्या प्रदेशात वास्तव्यासाठी व्यक्ती किंवा समूह जाणे.

जन्मदर व मृत्यूदरातील फरक हा लोकसंख्येच्या नैसर्गिक वाढीसाठी कारणीभूत ठरतो. लोकसंख्येच्या अमर्याद वाढीमुळे प्रदेशातील नैसर्गिक व मानवी संसाधनांवर मोठा ताण पडतो. याउलट, लोकसंख्या वाढ जर मर्यादित व नियंत्रित असेल, तर संसाधनांची उपलब्धता योग्य प्रमाणात राहून विकास वेगाने होतो.

📘 शहरांतील लोकसंख्या बदल : गणना पद्धत : नवीन लोकसंख्या = जुनी लोकसंख्या + जन्मलेली मुले − मृत्यू + बाहेरून आलेले − बाहेर गेलेले

लोकसंख्येचे वितरण आणि घनता (Population Distribution and Density)

लोकसंख्येचे वितरण (Population Distribution) :

• मुबलक साधनसंपत्ती व सपाट भूप्रदेश असणाऱ्या भागात लोकसंख्या दाट असते,
• डोंगराळ, प्रतिकूल हवामान व साधनसंपत्ती कमी असणाऱ्या भागात लोकसंख्या विरळ आढळते.

लोकसंख्येच्या वितरणावर अनेक घटकांचा प्रभाव पडतो, ज्यांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले जाते:

प्राकृतिक घटक	आर्थिक घटक	राजकीय घटक	सामाजिक घटक
(१) स्थान	(१) शेती	(१) युद्ध	(१) वंश
(२) प्राकृतिक रचना	(२) कारखानदारी	(२) राजकीय अस्थिरता	(२) धर्म
(३) हवामान	(३) नागरीकरण	(३) राजकीय धोरण	(३) भाषा
(४) मृदा (५) खनिज संपत्ती	(४) वाहतूक (५) बाजारपेठ		(४) रूढी व परंपरा

लोकसंख्येची घनता (Population Density) :

एखाद्या प्रदेशाचे क्षेत्रफळ आणि तेथील एकूण लोकसंख्या यांचे गुणोत्तर म्हणजे लोकसंख्येची घनता होय.

• यावरून दर चौरस किलोमीटर क्षेत्रात सरासरी किती लोक राहतात हे स्पष्ट होते. घनता काढण्यासाठी खालील सूत्राचा वापर केला जातो:

लोकसंख्येची घनता काढण्याचे सूत्र  लोकसंख्येची घनता = (प्रदेशातील एकूण लोकसंख्या) / (प्रदेशाचे एकूण क्षेत्रफळ (चौ. किमी))

क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने राजस्थान हे भारतातील मोठे राज्य असले तरी तेथे अनुकूल भौगोलिक स्थिती नसल्यामुळे लोकसंख्या कमी व घनता देखील कमी आहे. याउलट गोव्याचे क्षेत्रफळ लहान असूनही तेथे लोकसंख्या जास्त असल्याने लोकसंख्येची घनता जास्त आहे.

महाराष्ट्रातील लोकसंख्येची घनता (२०११ जनगणनेनुसार विश्लेषण)

महाराष्ट्रातील जिल्हावार घनतेचा विचार करता खालील ठळक बाबी समोर येतात:

• प्रादेशिक विषमता: महाराष्ट्राच्या पूर्व भागातील जिल्ह्यांमध्ये लोकसंख्येची घनता कमी आहे, तर पश्चिम भागातील जिल्ह्यांमध्ये ती जास्त आहे.
• औद्योगिकीकरण व नागरीकरणाचा प्रभाव: ज्या जिल्ह्यांमध्ये औद्योगिकीकरण व नागरीकरण अधिक आहे, तेथे घनता जास्त आढळते. उदा. मुंबई शहर जिल्हा, मुंबई उपनगर जिल्हा, ठाणे (पूर्वीचा), पुणे आणि कोल्हापूर.
• मध्यम घनतेचे जिल्हे: नागपूर, नाशिक, अहमदनगर इत्यादी जिल्ह्यांमध्ये मध्यम स्वरूपाची घनता आढळते.
• कमी घनतेचे जिल्हे: पर्जन्यछायेच्या प्रदेशातील जिल्हे आणि अति-पूर्वेकडील घनदाट वने असणाऱ्या गडचिरोलीसारख्या जिल्ह्यांमध्ये लोकसंख्येची घनता अत्यंत कमी आहे.

लोकसंख्येची रचना (Population Structure / Composition) :

लोकसंख्येची वेगवेगळ्या उपघटकांत वर्गवारी करणे म्हणजे लोकसंख्येची रचना होय.

• या रचनेच्या अभ्यासातून त्या प्रदेशातील लोकसंख्येची गुणवत्ता व परस्पर संबंध अधिक चांगल्या प्रकारे समजतात.

लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio) :

लोकसंख्येची लिंगानुसार स्त्री आणि पुरुष अशी विभागणी ही अत्यंत नैसर्गिक मानली जाते. लोकसंख्येचे संतुलन दर्शवण्यासाठी दोन्ही घटकांचे प्रमाण साधारणपणे समसमान असणे गरजेचे असते.

लिंग गुणोत्तर काढण्याचे सूत्र लिंग गुणोत्तर प्रमाण = (स्त्रियांची एकूण संख्या / पुरुषांची एकूण संख्या)  × १,०००

• दरहजारी पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या कमी असल्यास लिंग गुणोत्तर कमी आहे असे मानतात.
• तर दरहजारी पुरुषांमागे स्त्रियांचे प्रमाण जास्त असल्यास हे लिंग गुणोत्तर जास्त मानले जाते.

उदा. २०११ च्या जनगणनेनुसार केरळमध्ये १०८४ हे लिंग गुणोत्तर सर्वाधिक आहे; कारण तेथून रोजगारानिमित्त पुरुषांचे मोठ्या प्रमाणावर बहिःस्थलांतर होते. याउलट हरियाणासारख्या राज्यात हे प्रमाण खूप कमी आहे जे स्त्रियांचा जन्मदर कमी असल्याचे दर्शवते.

वयोगट रचना (Age Structure) :

प्रदेशातील लोकसंख्या जेव्हा वयोगटानुसार विभागली जाते, तेव्हा त्याला वयोगट रचना म्हणतात.

या वयोगटांचे प्रामुख्याने दोन मोठे गट पडतात:

(१) कार्यकारी गट (Working Population Group):

• यामध्ये १५ ते ५९ वर्षे वयोगटातील व्यक्तींचा समावेश होतो.
• हा गट सक्रिय नोकरी, व्यवसाय व आर्थिक घडामोडींमध्ये प्रत्यक्ष सहभागी असतो.
• ज्या प्रदेशात या तरुणांचे प्रमाण जास्त असते, त्या प्रदेशाचा विकास वेगाने होतो.

(२) अवलंबित गट (Dependent Population Group): हा गट स्वतःच्या आर्थिक गरजांसाठी कार्यकारी गटावर अवलंबून असतो. याचे दोन उपगट आहेत:

• बाल वयोगट (१५ वर्षांपेक्षा कमी वय): हे पूर्णपणे कार्यकारी गटावर अवलंबून असतात.
• वृद्ध वयोगट (६० वर्षे व त्यापेक्षा जास्त वय): हा वयोगट देखील अवलंबित गटात येतो. परंतु, त्यांचा मोठा अनुभव व ज्ञान हा समाजासाठी अत्यंत मौल्यवान ठेवा मानला जातो.

कार्यानुसार रचना व निवासस्थान :

कार्यानुसार लोकसंख्येची रचना ही कार्यकारी व अकार्यकारी अशा दोन गटांत विभागली जाते:

कार्यकारी विरुद्ध अकार्यकारी:

• जे लोक कार्यकारी वयोगटात (१५ ते ५९) असूनही कोणतेही काम किंवा व्यवसाय करत नाहीत, त्यांना अकार्यकारी म्हटले जाते. हे लोक कार्य करणाऱ्यांवर अवलंबून असतात.
• कार्यकारी लोकांचे प्रमाण जास्त असणे म्हणजे ती लोकसंख्या 'उद्यमशील' मानली जाते.

निवासस्थान (ग्रामीण व नागरी रचना):

लोकसंख्येची ग्रामीण व नागरी अशी विभागणी निवासस्थानानुसार होते.

• ग्रामीण भागातील लोक मोठ्या प्रमाणावर प्राथमिक व्यवसायात (उदा. शेती) गुंतलेले असतात व ते देशाचे अन्नधान्य उत्पादक असतात.
• नागरी भागातील लोक द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायांत (उद्योग, सेवा) गुंतलेले असतात व ते अन्नधान्यासाठी ग्रामीण लोकसंख्येवर अवलंबून असतात.

साक्षरता (Literacy) :

• आपल्या देशात ज्या व्यक्तीला लिहिता-वाचता येते, तिला साक्षर समजले जाते.
• साक्षरतेचे शेकडा प्रमाण हे लोकसंख्येच्या गुणवत्तेवर प्रकाश टाकते.
• साक्षरतेचे प्रमाण अधिक असल्यास देश सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या प्रगत होतो आणि एक प्रगतशील समाज निर्माण होतो.

स्थलांतर :

स्थलांतर म्हणजे व्यक्ती किंवा समूहाने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वास्तव्यासाठी जाणे. हे अल्पकाळ, दीर्घकाळ किंवा कायमस्वरूपी असू शकते. कारणे — विवाह, शिक्षण, व्यवसाय, बदली, पर्यटन, नैसर्गिक आपत्ती, युद्ध इत्यादी.

• जेथून स्थलांतर होते — तेथे लोकसंख्या कमी होऊन मनुष्यबळाची कमतरता जाणवते.
• जेथे स्थलांतर होते — तेथे लोकसंख्या वाढून सार्वजनिक सेवासुविधांवर ताण पडतो.

स्थलांतरामुळे लोकसंख्येची रचनाही बदलते. स्थलांतरित लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त असलेल्या देशांत नोकरी-व्यवसायाच्या संधी, साधनसंपत्तीची उपलब्धता व आर्थिक विकास कारणीभूत ठरतात. भारतात स्थलांतरितांची टक्केवारी (०.५२%) कमी असली तरी एकूण लोकसंख्येच्या तुलनेत ही संख्या मोठी आहे.

लोकसंख्या: एक संसाधन (Population as a Resource) :

• कोणत्याही देशाच्या विकासात केवळ लोकांची संख्या नाही, तर त्यांची 'गुणवत्ता' महत्त्वाची असते.
• लोकसंख्येची गुणवत्ता ठरवताना साक्षरतेचे प्रमाण, लिंग गुणोत्तर, वयोगट, आरोग्य आणि शैक्षणिक पातळी या घटकांचा प्रामुख्याने विचार केला जातो. त्यानुसार कुशल आणि अकुशल मनुष्यबळाचा पुरवठा होतो.
• केवळ लोकसंख्या वाढणे म्हणजे 'विकास' नव्हे. जर वाढलेल्या लोकसंख्येला पुरेशा मूलभूत सुविधा (जसे की शिक्षण, आरोग्य, पिण्याचे पाणी, घरे) मिळाल्या नाहीत, तर त्या वाढीला अर्थ राहत नाही.
• लोकसंख्येचे जीवनमान सुधारणे म्हणजेच खरा विकास होय.

मानवी विकास निर्देशांक (Human Development Index - HDI) :

• देशाचा विकास केवळ राष्ट्रीय उत्पन्नावर (GDP) न मोजता तेथील लोकांच्या समाधानाचा, जीवनमानाचा आणि त्यांना मिळणाऱ्या संधींचा विचार करून मोजावा, या विचारातून मानवी विकास निर्देशांकाचा जन्म झाला.
• १९८० व १९९० च्या दशकात 'महबूब-अल-हक' आणि 'अमर्त्य सेन' यांनी ही संकल्पना मांडली. हा निर्देशांक दरवर्षी 'संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम' (UNDP) मार्फत प्रसिद्ध केला जातो.

मानवी विकास निर्देशांक ठरवताना प्रामुख्याने खालील तीन निकष विचारात घेतले जातात:

• १. आर्थिक निकष: सरासरी राहणीमान (Standard of Living).
• २. आरोग्य निकष: अपेक्षित आयुर्मान (Expected Life Expectancy).
• ३. शिक्षण निकष: शैक्षणिक कालावधी (Duration of Education).

मानवी विकास निर्देशांकाचे मूल्य हे ० ते १ दरम्यान असते. अति-विकसित प्रदेशाचा निर्देशांक १ च्या जवळ असतो, तर जशी प्रगती कमी असेल तसा हा निर्देशांक कमी कमी होत जातो.

महत्त्वाचे निष्कर्ष : १. लोकसंख्या ही केवळ एक संख्या नसून देश विकासाचे मुख्य संसाधन आहे. २. योग्य शैक्षणिक पातळी, आरोग्य सुविधा आणि रोजगाराच्या संधी लोकसंख्येची गुणवत्ता उंचावतात. ३. मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हा देशाच्या वास्तविक प्रगतीचा आणि लोककल्याणचा आरसा आहे.

 जनगणना :

लोकसंख्येशी निगडित विविध घटकांची माहिती प्रत्यक्ष सर्वेक्षणातून मिळते. या सर्वेक्षणाला जनगणना म्हणतात. भारतात हे सर्वेक्षण दर दहा वर्षांनी दशकारंभी होते — शेवटचे सर्वेक्षण २०११ साली झाले. या सर्वेक्षणातून मिळालेल्या सांख्यिकीय माहितीचा उपयोग वर्गीकरण, आलेखाद्वारे सादरीकरण, तुलना व नियोजन यांसाठी केला जातो.

📌 लोकसंख्या नियंत्रणाचे उपाय : लोकशिक्षण • शिक्षण • जनजागृती • संशोधन • आरोग्य सुविधा • नियोजन • सरकारी धोरण