(ii) उत्तर अटलांटिक

(iv) सोमाली प्रवाह

(ii) भूमीय वारे

(iv) दाट धुके

(iv) खोल सागरी प्रवाह

सागरी प्रवाह पाण्याला विशिष्ट दिशा व गती देतात. — योग्य विधान.

खोल सागरी प्रवाह अत्यंत वेगाने वाहतात. — अयोग्य.

दुरुस्ती : सागरी प्रवाहांचा वेग जरी कमी असला, तरी त्याबरोबर वाहून नेले जाणारे पाणी प्रचंड प्रमाणात असते. सागरी प्रवाहांचा साधारण वेग ताशी २ ते १० किमी असतो

पृष्ठीय सागरी प्रवाहांची निर्मिती सर्वसाधारणपणे विषुववृत्तीय प्रदेशात होते. — अयोग्य विधान.

दुरुस्ती : पृष्ठीय सागरी प्रवाहांची निर्मिती विषुववृत्तीय प्रदेशात व त्याचप्रमाणे ध्रुवीय प्रदेशांतही होते

मानवाच्या दृष्टीने सागरी प्रवाहांना मोठे महत्त्व आहे. — योग्य विधान.

हिमनगांचे वहन जलवाहतुकीच्या दृष्टीने धोकादायक नसते. — अयोग्य.

दुरुस्ती : हिमनगांचे वहन जलवाहतुकीच्या दृष्टीने धोकादायक असते.

ब्राझीलजवळ सागरी प्रवाहांमुळे पाणी उबदार होते, याउलट आफ्रिका किनाऱ्यालगत पाणी थंड होते. — अयोग्य विधान.

दुरुस्ती : ब्राझीलजवळ सागरी प्रवाहामुळे पाणी उबदार होते. तसेच, आफ्रिका किनाऱ्यालगतही पाणी उबदार होते

• उष्ण सागरी प्रवाह थंड प्रदेशातील ज्या किनारपट्टीजवळून वाहतात, तेथील हवामान उबदार बनते.
• काही प्रदेशांत पावसाचे प्रमाण वाढते

• शीत सागरी प्रवाहांमुळे ध्रुवीय प्रदेशांकडून हिमनग उष्ण प्रदेशाकडे वाहत येतात.
• जर असे हिमनग सागरी वाहतूक मार्गांवर आले, तर ते जहाजांना धोकादायक ठरतात.

सागरात पुढे आलेल्या भूभागांमुळे किंवा किनारपट्टीच्या रचनेनुसार सागरी प्रवाहांच्या दिशा बदलतात

• धुके: उष्ण आणि शीत प्रवाह एकत्र येतात त्या भागात दाट धुके निर्माण होते, जे सागरी वाहतुकीस बाधा आणते.

• मत्स्यक्षेत्रे: अशा भागात वनस्पती, शेवाळ आणि प्लवंक यांची मोठ्या प्रमाणावर वाढ होते, जे माशांचे खाद्य असते. त्यामुळे तेथे मोठ्या प्रमाणात मासे येतात व त्यांचे प्रजनन होते, परिणामी तेथे मोठी मत्स्यक्षेत्रे (उदा. ग्रँड बँक, डॉगर बँक) निर्माण होतात.

सागरी प्रवाहांचा वेग जरी कमी असला तरी ते आपल्यासोबत प्रचंड प्रमाणात पाणी वाहून नेतात.

सागरी प्रवाहांच्या दिशेने जलवाहतूक केल्यास जहाजांचा वेग वाढतो, ज्यामुळे वेळेची व इंधनाची बचत होऊन वाहतूक कमी खर्चिक होते.

खोल सागरी प्रवाहांच्या अभिसरणामुळे संपूर्ण सागरी जलाचे पुनर्वितरण होते [१२]. पृष्ठीय भागातील उष्ण जल तळाकडे नेले जाते, तर तळाकडील पोषक द्रव्यांनी समृद्ध आणि शीत जल पृष्ठाकडे आणले जाते

हंबोल्ट (शीत) प्रवाहामुळे दक्षिण अमेरिकेच्या (पेरू-चिली) किनाऱ्यावर पर्जन्याचे प्रमाण कमी होते व तेथे ओसाड वाळवंटी प्रदेश निर्माण झाले आहेत.

प्रति विषुववृत्तीय प्रवाह उत्तर हिंदी महासागरात दिसत नाही, कारण हा महासागर उत्तरेकडे भूवेष्टित असून तेथील प्रवाह मान्सून वाऱ्यांनुसार हंगामी दिशा बदलतात.

उत्तर हिंदी महासागरात कायमस्वरूपी नियमित ग्रहीय-वारा आधारित प्रवाह आढळत नाहीत, कारण मोसमी वाऱ्यांच्या प्रभावामुळे तेथील प्रवाह ऋतूनुसार (उन्हाळा/हिवाळा) दिशा बदलतात.

उष्ण व शीत प्रवाह एकत्र येणारी क्षेत्रे प्रामुख्याने न्यूफाउंडलँड बेटाजवळ आढळतात, जिथे गल्फ (उष्ण) व लॅब्राडोर (शीत) प्रवाह मिळतात.

खोल सागरी प्रवाहांच्या निर्मितीची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• महासागरातील वेगवेगळ्या भागांतील पाण्याच्या तापमानात फरक किंवा तफावत आढळते.
• तापमानाप्रमाणेच महासागराच्या वेगवेगळ्या भागांतील पाण्याच्या घनतेतही तफावत असते.
• या पाण्याच्या तापमान आणि घनतेतील तफावतीमुळे सागरामध्ये अभिसरण घडून येते. या प्रक्रियेलाच उष्णता-क्षारता अभिसरण असे म्हणतात.
• याच उष्णता-क्षारता अभिसरणामुळे खोल सागरी प्रवाह निर्माण होतात.
• हे प्रवाह साधारणपणे ५०० मीटरपेक्षा अधिक खोलीवर असतात आणि महासागराच्या तळापर्यंत वाहतात.

सागरजल गतिशील होण्याचे मुख्य कारण खालीलप्रमाणे आहे:

• ग्रहीय वारे: ग्रहीय वाऱ्यांमुळे प्रामुख्याने सागरजल गतिशील होते.

याशिवाय, सागरी प्रवाहांच्या निर्मितीस आणि सागरजलाच्या हालचालीस खालील घटकही कारणीभूत ठरतात:

• सागरजलाचे तापमान.
• सागरजलाची क्षारता.
• पाण्याची घनता.

ग्रहीय वारे, तापमान, क्षारता आणि घनता यांसारख्या घटकांच्या एकत्रित परिणामामुळे सागरी प्रवाह निर्माण होऊन सागरजल गतिशील होते.

सागरी प्रवाहांना वाऱ्यामुळे खालीलप्रमाणे दिशा मिळते:

• उत्तर गोलार्धात: वाऱ्यामुळे सागरी प्रवाह घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेप्रमाणे (Clockwise) फिरतात.
• दक्षिण गोलार्धात: वाऱ्यामुळे सागरी प्रवाह घड्याळाच्या काट्यांच्या विरुद्ध दिशेप्रमाणे (Anti-clockwise) फिरतात.

सागरी प्रवाहांच्या या दिशांमधील बदलाला पृथ्वीचे परिवलन आणि भूखंडांची रचना हे घटक देखील कारणीभूत ठरतात.

कॅनडाच्या पूर्व किनाऱ्यावरील बंदरे हिवाळ्यात गोठण्याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• कॅनडाच्या पूर्व किनाऱ्याजवळून लॅब्राडोर हा शीत (थंड) सागरी प्रवाह वाहतो.
• या शीत प्रवाहाच्या प्रभावामुळे कॅनडाच्या पूर्व किनाऱ्याजवळील सागरजलाच्या तापमानात मोठी घट होते.
• सागरजलाच्या तापमानात घट झाल्यामुळे सागरातील पाणी गोठू लागते. याच कारणामुळे कॅनडाच्या पूर्व किनाऱ्यावरील बंदरे हिवाळ्यात गोठतात.