अभ्यासघटक : १९३५ चा कायदा व प्रांतिक मंत्रिमंडळे क्रिप्स योजना आणि दुसरे महायुद्ध छोडो भारत चळवळ प्रतिसरकारांची स्थापना चलेजाव चळवळीचे महत्त्व आझाद हिंद सेना भारतीय नौदल व विमान दलातील उठाव

पार्श्वभूमी : १९३५ चा कायदा व प्रांतिक मंत्रिमंडळे

१९३५ चा कायदा :

१९३५ च्या कायद्याने भारतातील ब्रिटिशशासित प्रांत आणि संस्थाने यांचे मिळून एक संघराज्य स्थापन करण्याची तरतूद करण्यात आली. यानुसार ब्रिटिशशासित प्रदेशांचा कारभार भारतीय प्रतिनिधींच्या हाती सोपवण्यात येणार होता.

• संस्थानांना संघराज्यात सामील झाल्यास स्वायत्तता राहणार नव्हती.
• त्यामुळे संस्थानिकांनी संघराज्यात सामील होण्यास नकार दिला.
• परिणामी, या कायद्यातील संघराज्याची योजना अमलात आली नाही.

प्रांतिक मंत्रिमंडळे (१९३७) :

१९३५ च्या कायद्याने राष्ट्रीय सभेचे समाधान झाले नाही, तरीही या कायद्यानुसार होणाऱ्या प्रांतिक कायदेमंडळांच्या निवडणुकांमध्ये राष्ट्रीय सभेने भाग घेण्याचे ठरवले.

• १९३७ मध्ये देशातील अकरा प्रांतांमध्ये निवडणुका झाल्या.
• आठ प्रांतांमध्ये राष्ट्रीय सभेला बहुमत मिळून त्यांची मंत्रिमंडळे सत्तेवर आली.
• उर्वरित तीन प्रांतांत कोणत्याही एका पक्षाला बहुमत न मिळाल्याने संमिश्र मंत्रिमंडळे बनली.

राष्ट्रीय सभेच्या मंत्रिमंडळांनी केलेली लोकोपयोगी कामे ✔ राजबंद्यांची तुरुंगातून मुक्तता ✔ मूलोद्योग शिक्षणाची सुरुवात ✔ दलित समाजाच्या सुधारणेसाठी उपाययोजना ✔ दारूबंदी ✔ शेतकऱ्यांसाठी कर्जनिवारण कायदा

क्रिप्स योजना आणि दुसरे महायुद्ध :

दुसरे महायुद्ध आणि राष्ट्रीय सभा :

• १९३९ मध्ये युरोपात दुसरे महायुद्ध सुरू झाले.
• तत्कालीन व्हॉईसरॉय लॉर्ड लिनलिथगो यांनी भारतीयांना विश्वासात न घेता भारत इंग्लंडच्या बाजूने युद्धात सामील झाल्याची घोषणा केली
• युरोपात लोकशाहीचे रक्षण करण्यासाठी आपण लढत असल्याचा दावा इंग्लंडने केला.
• हा दावा खरा असेल तर इंग्लंडने भारताला ताबडतोब स्वातंत्र्य द्यावे, अशी मागणी राष्ट्रीय सभेने केली.
• इंग्लंडने ही मागणी नाकारल्याने नोव्हेंबर १९३९ मध्ये राष्ट्रीय सभेच्या प्रांतिक मंत्रिमंडळांनी राजीनामे दिले.

क्रिप्स योजना (मार्च १९४२) :

• दुसऱ्या महायुद्धात इंग्लंडने जपानच्या विरोधात अमेरिकेचा पक्ष घेतला.
• जपानी फौजा भारताच्या पूर्व सीमेनजीक येऊन धडकल्याने, जपानी आक्रमणाला प्रतिकार करण्यासाठी भारतीयांचे सहकार्य मिळवणे इंग्लंडला आवश्यक वाटू लागले.
• म्हणून इंग्लंडचे प्रधानमंत्री विन्स्टन चर्चिल यांनी स्टॅफर्ड क्रिप्स यांना भारतात पाठवले. मार्च १९४२ मध्ये त्यांनी भारताविषयी एक योजना भारतीयांपुढे मांडली.

क्रिप्स योजना नाकारण्याची कारणे ❌ राष्ट्रीय सभा — पूर्ण स्वातंत्र्याच्या मागणीचा स्पष्ट उल्लेख योजनेत नसल्याने योजना नामंजूर केली. ❌ मुस्लीम लीग — पाकिस्तानच्या निर्मितीचा समावेश नसल्याने योजना फेटाळली.

छोडो भारत चळवळ (१९४२) :

छोडो भारत ठराव — वर्धा (१४ जुलै १९४२)

• क्रिप्स योजनेनंतर राष्ट्रीय सभेने स्वातंत्र्यासाठी प्रखर चळवळ करण्याचा निर्धार केला.
• वर्धा येथे १४ जुलै १९४२ रोजी राष्ट्रीय सभेच्या कार्यकारिणीने भारतातील ब्रिटिश सत्ता ताबडतोब संपुष्टात आणून भारताला स्वातंत्र्य देण्याची मागणी करणारा ठराव संमत केला.
• ही मागणी मान्य न झाल्यास राष्ट्रीय सभा भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी अहिंसक चळवळ सुरू करेल, असा इशाराही देण्यात आला.

मुंबई अधिवेशन — छोडो भारत ठराव मंजूर (७–८ ऑगस्ट १९४२)

• ७ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईच्या गवालिया टँक मैदानावर (सध्याचे क्रांती मैदान) राष्ट्रीय सभेचे अधिवेशन सुरू झाले.
• अधिवेशनाचे अध्यक्ष — मौलाना अबुल कलाम आझाद.
• ८ ऑगस्ट रोजी पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी मांडलेला ‘छोडो भारत’ ठराव प्रचंड बहुमताने मंजूर झाला.
• गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली देशव्यापी अहिंसक आंदोलन सुरू करण्याचाही निर्णय घेण्यात आला.

गांधीजींचा ‘करेंगे या मरेंगे’ संदेश “या क्षणापासून तुमच्यापैकी प्रत्येक स्त्री-पुरुषाने आपण स्वतंत्र झालो आहोत, असे समजले पाहिजे आणि स्वतंत्र भारताचा नागरिक म्हणून वागले पाहिजे... आपण भारताला स्वतंत्र तरी करू किंवा हे भगीरथ प्रयत्न करत असताना मरून तरी जाऊ.”

जनआंदोलनाला प्रारंभ :

राष्ट्रीय सभेच्या प्रमुख नेत्यांना अटक झाल्याचे वृत्त देशभर पसरले. संतप्त जनतेने जागोजागी मिरवणुका काढल्या. पोलिसांनी जनतेवर लाठीहल्ले आणि गोळीबार केला, तरी लोक घाबरले नाहीत.

• तुरुंग, पोलीस ठाणी, रेल्वे स्थानके — ब्रिटिश सरकारच्या दडपशाहीची प्रतीके — यांवर आंदोलकांनी हल्ले केले.
• सरकारी कचेऱ्या ताब्यात घेण्याचे प्रयत्न झाले.
• महाराष्ट्रात चिमूर, आष्टी, यावली, महाड, गारगोटी येथे आबालवृद्धांनी दिलेले लढे अविस्मरणीय ठरले.

स्फूर्तिगाथा बालवीरांची — शिरीषकुमार

स्वातंत्र्य चळवळीमध्ये शाळकरी विद्यार्थ्यांनीही मोलाचे योगदान दिले. नंदूरबार येथे शाळेतील विद्यार्थ्यांनी शिरीषकुमार याच्या नेतृत्वाखाली तिरंगी झेंडा घेऊन मिरवणूक काढली आणि ‘वंदे मातरम्’च्या घोषणा दिल्या.

बलिदान : पोलिसांनी चिडून छोट्या मुलांवरही गोळीबार केला. या गोळीबारात शिरीषकुमार, लालदास, धनसुखलाल, शशिधर व घनश्याम हे शाळकरी विद्यार्थी हुतात्मे झाले.

वैयक्तिक सत्याग्रह :

ब्रिटिश सरकार मागण्यांकडे सातत्याने दुर्लक्ष करत असल्यामुळे राष्ट्रीय सभेने युद्धविरोधी प्रचार करण्याचे ठरवले. सामुदायिक चळवळ न करता एकेका व्यक्तीने कायदेभंग करावा, असा निर्णय घेण्यात आला — यालाच वैयक्तिक सत्याग्रह म्हणतात.

• आचार्य विनोबा भावे — वैयक्तिक सत्याग्रहाचे पहिले सत्याग्रही.
• त्यांच्यानंतर सुमारे पंचवीस हजार सत्याग्रहींनी वैयक्तिक सत्याग्रहात भाग घेऊन तुरुंगवास स्वीकारला.

भूमिगत चळवळ :

१९४२ च्या अखेरीस जनआंदोलनाला नवे वळण मिळाले. आंदोलनाचे नेतृत्व तरुण समाजवादी कार्यकर्त्यांकडे आले.

अग्रणी नेते जयप्रकाश नारायण, डॉ. राममनोहर लोहिया, छोटूभाई पुराणिक, अच्युतराव पटवर्धन, अरुणा असफअली, युसूफ मेहेरअली, सुचेता कृपलानी, एस. एम. जोशी, शिरूभाऊ लिमये, ना. ग. गोरे, यशवंतराव चव्हाण, वसंतदादा पाटील, मगनलाल बागडी, उषा मेहता.

रेल्वेमार्गाची मोडतोड करणे, टेलिफोनच्या तारा तोडणे, पूल उद्ध्वस्त करणे इत्यादी मार्गांनी आंदोलकांनी दळणवळण व सरकारी यंत्रणा विस्कळीत केली. संपूर्ण भारतात आंदोलनाचे पडसाद उमटले.

भूमिगत चळवळीतील साहसी कार्ये :

कार्यकर्ता	कार्य
हेमू कलानी (सिंध प्रांत)	हत्यारबंद ब्रिटिश सेना घेऊन जाणारी रेल्वे रोखण्यासाठी साथीदारांसह रेल्वेमार्ग उद्ध्वस्त करण्याचा प्रयत्न; न्यायालयाने फाशीची शिक्षा सुनावली.
भाई कोतवाल (कर्जत, रायगड)	‘आझाद दस्ता’ स्थापन करून सरकारला अनेक महिने सळो की पळो करून सोडले.
जनरल आवारी (नागपूर)	‘लाल सेना’ या गटाद्वारे प्रतिकार.
विठ्ठल जव्हेरी, उषा मेहता व साथीदार (मुंबई)	‘आझाद रेडिओ’ हे गुप्त प्रक्षेपण केंद्र स्थापन करून राष्ट्रभक्तीची गीते, आंदोलनाच्या बातम्या व देशभक्तीपर भाषणे प्रसारित केली (कोलकाता, दिल्ली, पुणे येथेही केंद्रे).

प्रतिसरकारांची स्थापना :

देशाच्या काही भागांत ब्रिटिश अधिकाऱ्यांची हकालपट्टी करून तेथे लोकाभिमुख सरकारे स्थापन केली गेली, यालाच प्रतिसरकार म्हणतात.

• बंगाल — मिदनापूर
• उत्तर प्रदेश — बालिया व आझमगड
• बिहार — भागलपूर व पूर्णिया
• महाराष्ट्र (सातारा) — क्रांतिसिंह नाना पाटील यांनी १९४२ साली ब्रिटिश शासन संपुष्टात आणून प्रतिसरकार स्थापन केले.

सातारा प्रतिसरकारची कामगिरी : ·       क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या मार्गदर्शनाखाली कुंडल येथील क्रांतिअग्रणी जी. डी. उर्फ बापू लाड यांच्या नेतृत्वाखाली ‘तुफान सेना’ स्थापन झाली. ·       या सेनेमार्फत कर गोळा करणे, कायदा व सुव्यवस्था टिकवणे, गुन्हेगारांना शासन करणे ही कामे चालत. ·       या सरकारने नेमलेल्या लोकन्यायालयांद्वारे केलेला न्यायनिवाडा लोक स्वीकारत असत. ·       सावकारशाहीला विरोध, दारूबंदी, साक्षरता प्रसार, जातिभेद निर्मूलन अशी अनेक विधायक कामे या सरकारने केली, त्यामुळे प्रतिसरकार जनतेचे प्रेरणास्थान ठरले.

चलेजाव (छोडो भारत) चळवळीचे महत्त्व :

• १९४२ च्या चळवळीने देशव्यापी आंदोलनाचे स्वरूप धारण केले.
• स्वातंत्र्यप्राप्तीचे उद्दिष्ट पूर्ण करण्यासाठी लक्षावधी भारतीयांनी असीम त्याग केला; अनेकांनी आत्मबलिदान केले.
• आंदोलकांची संख्या इतकी प्रचंड होती, की त्यांना डांबून ठेवायला देशातील तुरुंगही अपुरे पडले.
• साने गुरुजी, राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या राष्ट्रभक्तीपर गीतांनी आंदोलकांचा उत्साह वाढवला.

लक्षात ठेवा : या राष्ट्रव्यापी आंदोलनाला ‘ऑगस्ट क्रांती’ असेही म्हटले जाते.

आझाद हिंद सेना :

स्थापना व पार्श्वभूमी :

• रासबिहारी बोस १९१५ पासून जपानमध्ये वास्तव्यास होते. त्यांनी आग्नेय आशियातील देशप्रेमी भारतीयांना संघटित करून ‘इंडियन इंडिपेंडन्स लीग’ ही संघटना स्थापन केली.
• १९४२ च्या पूर्वार्धात जपानने आग्नेय आशियातील ब्रिटिशांच्या ताब्यातील प्रदेश जिंकले; तेथील ब्रिटिश सैन्यातील हजारो भारतीय सैनिक व अधिकारी जपानच्या हाती लागले.
• युद्धबंदी झालेल्या भारतीय सैनिकांची एक पलटण कॅ. मोहनसिंग यांच्या मदतीने रासबिहारी बोस यांनी तयार केली — तिला ‘आझाद हिंद सेना’ असे नाव देण्यात आले.
• पुढे नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी आझाद हिंद सेनेचे नेतृत्व स्वीकारले.

नेताजी सुभाषचंद्र बोस :

सुभाषचंद्र बोस हे राष्ट्रीय सभेचे महत्त्वपूर्ण नेते होते; त्यांनी दोन वेळा राष्ट्रीय सभेचे अध्यक्षपद भूषवले. इंग्लंड दुसऱ्या महायुद्धात गुंतले असल्याचा फायदा घेऊन भारतात आंदोलन तीव्र करावे, त्यासाठी इंग्रजांच्या शत्रूचीही मदत घ्यावी, असे सुभाषबाबूंचे मत होते. मात्र याबाबत राष्ट्रीय सभेच्या ज्येष्ठ नेत्यांशी मतभेद झाल्याने त्यांनी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला आणि ‘फॉरवर्ड ब्लॉक’ हा पक्ष स्थापन केला.

• सरकारने त्यांना बंदिवासात टाकले; तुरुंगात प्राणांतिक उपोषण केल्याने त्यांची सुटका करून घरी नजरकैदेत ठेवले.
• वेषांतर करून सुटका करून घेतल्यावर १९४१ च्या एप्रिलमध्ये ते जर्मनीला पोहोचले व तेथे ‘फ्री इंडिया सेंटर’ स्थापन केले.
• बर्लिन रेडिओ केंद्रावरून भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र लढ्यात भाग घेण्याचे आवाहन केले.
• रासबिहारी बोस यांच्या निमंत्रणावरून ते जपानला पोहोचले व आझाद हिंद सेनेचे नेतृत्व स्वीकारले.

आझाद हिंद सरकार व पराक्रम :

कालावधी	घटना
ऑक्टोबर १९४३	नेताजींनी सिंगापूर येथे ‘आझाद हिंद सरकार’ स्थापन केले.
नोव्हेंबर १९४३	जपानने अंदमान व निकोबार बेटे जिंकून आझाद हिंद सरकारच्या स्वाधीन केली; त्यांना अनुक्रमे ‘शहीद’ व ‘स्वराज्य’ ही नावे दिली.
१९४४	आझाद हिंद सेनेने म्यानमारमधील आराकानचा प्रदेश व आसामच्या पूर्व सीमेवरील ठाणी जिंकली; जपानी मदत बंद झाल्याने इम्फाळची मोहीम अर्धवट राहिली.
१८ ऑगस्ट १९४५	विमान अपघातात नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे निधन; आझाद हिंद सेनेला शस्त्रे खाली ठेवावी लागली.

आझाद हिंद सरकारचे प्रमुख सहकारी

• शहानवाझ खान, जगन्नाथ भोसले, डॉ. लक्ष्मी स्वामीनाथन, गुरूबक्षसिंग धिल्लाँ, प्रेमकुमार सेहगल.
• कॅप्टन लक्ष्मी स्वामीनाथन — ‘झाशीची राणी’ या महिला पथकाच्या प्रमुख.

नेताजींचा प्रेरक संदेश

“तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आझादी दूँगा।”

खटला व त्याचे परिणाम :

पुढे आझाद हिंद सेनेच्या अधिकाऱ्यांवर ब्रिटिश सरकारने राजद्रोहाचा आरोप ठेवला. पं. जवाहरलाल नेहरू, भुलाभाई देसाई, तेजबहादूर सप्रू यांसारख्या निष्णात कायदेपंडितांनी त्यांच्या बचावाचे काम केले.

मात्र लष्करी न्यायालयाने या अधिकाऱ्यांना दोषी ठरवून जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. त्यामुळे भारतीय जनतेत ब्रिटिश शासनाविरुद्ध प्रखर असंतोष निर्माण झाला. अखेरीस लष्करी न्यायालयाने दिलेल्या शिक्षा सरकारला रद्द कराव्या लागल्या.

भारतीय नौदल व विमान दलातील उठाव :

आझाद हिंद सेनेच्या प्रेरणेतून नौसैनिकांमध्ये व वायुसैनिकांमध्ये ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध असंतोष निर्माण झाला.

• १८ फेब्रुवारी १९४६ — मुंबईतील ‘तलवार’ या ब्रिटिश युद्धनौकेवर उद्रेक झाला; सैनिकांनी युद्धनौकेवर तिरंगी ध्वज फडकावला व ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध घोषणा दिल्या.
• ब्रिटिश सरकारने लष्कर पाठवून नौसैनिकांवर गोळीबार केला; उठावकऱ्यांनी गोळीबारानेच उत्तर दिले.
• मुंबईतील कामगार व सामान्य लोकांनी नौसैनिकांना पाठिंबा दिला.
• अखेरीस सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या मध्यस्थीने नौसैनिकांनी शस्त्रे खाली ठेवली.
• दिल्ली, लाहोर, कराची, अंबाला, मेरठ इत्यादी ठिकाणच्या हवाईदल अधिकाऱ्यांनीही संप पुकारला.

ऐतिहासिक महत्त्व : १९४२ ते १९४६ या काळात भारतातील ब्रिटिश सत्तेचा पाया खिळखिळा झाला. लष्कर, नौदल व विमानदल हे ब्रिटिश सत्तेचे आधारस्तंभ आता ब्रिटिशविरोधी बनू लागले — यामुळे आपली सत्ता फार काळ टिकवता येणार नाही, याची जाणीव ब्रिटिश राज्यकर्त्यांना झाली.