परिचय :

• समुद्र व महासागरातील पाणी सतत एका ठराविक दिशेने व मार्गाने वाहत असते. या सतत, नियमित व एका विशिष्ट दिशेने होणाऱ्या पाण्याच्या प्रवाहाला 'सागरी प्रवाह' असे म्हणतात.
• सूर्यकिरणांमुळे मिळणारी उष्णता, पाण्याची क्षारता, घनता आणि ग्रहीय वारे यांमुळे सागरजलाला गती प्राप्त होते व ते एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वाहू लागते.

सागरी जलाच्या हालचालीनुसार दोन विभाग :

• समुद्रसपाटीपासून – ५०० मीटर खोलीपर्यंतचा भाग (वरचा थर)
• – ५०० मीटरपेक्षा जास्त खोल भाग

समुद्रसपाटीपासून ५०० मीटर खोलीपर्यंत सूर्यकिरणांची उष्णता पोहोचू शकते. या भागातील सागरजलाची हालचाल मुख्यतः तापमान व क्षारता यांमुळे होते, तर ग्रहीय वाऱ्यांमुळे या जलाला गती मिळते.

सागरी प्रवाहांचे प्रकार :

अ) खोलीनुसार प्रकार

ब) तापमानानुसार प्रकार

सागरी प्रवाहांच्या निर्मितीची कारणे

• तापमान — सूर्यकिरणांमुळे पाण्याच्या तापमानात होणारा फरक
• क्षारता व घनता — क्षारता/घनतेतील तफावतीमुळे पाण्याची जागा बदलते (उष्णता-क्षारता अभिसरण)
• ग्रहीय वारे — वाऱ्यांमुळे पृष्ठीय जलाला ढकलले जाऊन ते दूरवर वाहून नेले जाते
• पृथ्वीचे परिवलन — उत्तर गोलार्धात प्रवाह घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने, दक्षिण गोलार्धात विरुद्ध दिशेने फिरतात (कोरिऑलिस परिणाम)
• भूखंड रचना — किनारपट्टीच्या आकारानुसार प्रवाहांची दिशा बदलते

सागरी प्रवाहांचे मानवी जीवनावरील परिणाम :

विशेष निष्कर्ष :

• पुनर्वितरण प्रक्रिया: उष्ण प्रवाह विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे पाणी नेतात, तर शीत प्रवाह ध्रुवांकडून विषुववृत्ताकडे पाणी आणतात. यामुळे पृथ्वीवरील महासागरातील पाण्याचे सतत पुनर्वितरण होत राहते.
• वाळवंट निर्मिती: खंडीय किनारपट्टीच्या ज्या भागातून शीत प्रवाह वाहतात, तिथे पावसाचे प्रमाण कमी झाल्याने ओसाड वाळवंटी प्रदेश तयार झाले आहेत. उदा. आफ्रिकेतील कलहारी वाळवंट (बेंग्युला प्रवाहामुळे) आणि दक्षिण अमेरिकेतील पॅटागोनिया वाळवंट (फॉकलंड प्रवाहामुळे).
• नैसर्गिक अडथळे: सागरात पुढे आलेल्या भूभागांमुळे सागरी प्रवाहांच्या दिशेत आणि वेगात बदल घडून येतात.
• धुक्याची निर्मिती: न्यू फाउंडलँड बेटाजवळ गल्फ उष्ण प्रवाह आणि लॅब्राडोर शीत प्रवाह एकत्र येत असल्याने तिथे कायम दाट धुके असते.

रबरी खेळण्यांची (बदकांची) रंजक घटना :

१० जानेवारी १९९२ रोजी हाँगकाँगहून अमेरिकेकडे निघालेल्या एका मालवाहू जहाजावरील सुमारे २८,००० रबरी खेळणी असलेला कंटेनर पॅसिफिक महासागरात (हवाई बेटांजवळ) फुटून खेळणी समुद्रात पसरली.

निष्कर्ष : या खेळण्यांच्या दीर्घ व नियमित प्रवासावरून सागरी प्रवाहांची दिशा, मार्ग व वेग यांचा अभ्यास शास्त्रज्ञांना करता आला. यावरून सागरी प्रवाह किती प्रचंड अंतरापर्यंत पाणी वाहून नेतात हे स्पष्ट होते.

हिंदी महासागरातील प्रवाह :

पॅसिफिक व अटलांटिक महासागरांतील प्रवाह प्रणालीत सारखेपणा आहे, परंतु हिंदी महासागरातील प्रवाहचक्र वेगळे आहे, कारण हा महासागर उत्तरेकडे भूवेष्टित (जमिनीने वेढलेला) आहे.

• विषुववृत्तामुळे या महासागराचे उत्तर व दक्षिण असे दोन भाग पडतात.
• मान्सून वाऱ्यांचा या महासागरावर मोठा प्रभाव असतो; हे वारे हंगामानुसार दिशा बदलतात.
• उन्हाळ्यात उत्तर हिंदी महासागरातील प्रवाह घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने, तर हिवाळ्यात विरुद्ध दिशेने वाहतात.

माहीत आहे का तुम्हांला?

हे नेहमी लक्षात ठेवा :

• सागरी प्रवाह किनाऱ्याच्या अगदी जवळून वाहत नाहीत; ते सर्वसाधारणपणे समुद्रबुड जमिनीच्या अधःसीमेजवळून वाहतात.
• सागरी प्रवाहांचा वेग कमी असला तरी त्याद्वारे वाहून नेले जाणारे पाणी प्रचंड प्रमाणात असते.
• पश्चिम वाऱ्यांच्या प्रभावाखाली प्रवाह पश्चिमेकडून पूर्वेकडे, तर विषुववृत्तीय प्रवाह पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहतात — यामुळे चक्राकार आकृतिबंध तयार होतात.