अभ्यासघटक : गांधीजींचे दक्षिण आफ्रिकेतील कार्य गांधीजींचे भारतात आगमन सत्याग्रहाचे तत्त्वज्ञान भारतातील प्रारंभिक सत्याग्रह रौलट कायद्याविरुद्ध सत्याग्रह जालियनवाला बाग हत्याकांड खिलाफत चळवळ असहकार चळवळ विधायक कार्यक्रम स्वराज्य पक्ष सायमन कमिशन नेहरू अहवाल पूर्ण स्वराज्याची मागणी — लाहोर अधिवेशन

 

💡 गांधीयुग — एक ओळख इ.स. १९२० ते १९४७ हा कालखंड भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत 'गांधीयुग' म्हणून ओळखला जातो. १९२० मध्ये लोकमान्य टिळकांच्या निधनानंतर राष्ट्रीय चळवळीची सूत्रे महात्मा गांधीजींकडे आली. त्यांनी सत्य, अहिंसा आणि सत्याग्रह या त्रिसूत्रीच्या आधारे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवी दिशा आणि व्यापक स्वरूप प्राप्त करून दिले.

गांधीजींचे दक्षिण आफ्रिकेतील कार्य

महात्मा गांधी १८९३ मध्ये वकिलीच्या कामानिमित्त दक्षिण आफ्रिकेत गेले. दक्षिण आफ्रिका ही इंग्लंडची वसाहत होती, जिथे अनेक भारतीय उद्योग-व्यापारासाठी स्थायिक झाले होते.

• तेथील भारतीयांना गुन्हेगारांसारखे वागवले जाई व वारंवार अपमानित केले जात असे.
• १९०६ मध्ये शासनाने कृष्णवर्णीयांना ओळखपत्र बाळगणे सक्तीचे करून त्यांच्या स्वातंत्र्यावर बंधने घातली.
• या अन्यायाविरुद्ध गांधीजींनी सत्याग्रहाच्या मार्गाने तेथील भारतीयांना न्याय मिळवून दिला — हा त्यांचा पहिला सत्याग्रह प्रयोग होता.

गांधीजींचे भारतात आगमन :

दिनांक : ९ जानेवारी १९१५ रोजी गांधीजी दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतले.

• नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी संपूर्ण देशभर दौरा केला.
• सामान्य लोकांचे दुःख व दारिद्र्य पाहून ते व्यथित झाले आणि त्यांनी राष्ट्रसेवेचे व्रत घेतले.
• अहमदाबादजवळ साबरमती नदीच्या काठी आश्रमात राहू लागले.

सत्याग्रहाचे तत्त्वज्ञान :

गांधीजींच्या नेतृत्वाखालील स्वातंत्र्यलढ्याचा पाया हा त्यांच्या विशिष्ट तत्त्वज्ञानावर आधारित होता.

सत्याग्रहाचे तत्त्वज्ञान:

• सत्याग्रह म्हणजे सत्याचा आणि न्यायाचा आग्रह धरणे.
• अन्यायी व्यक्तीचे मतपरिवर्तन शांततेच्या आणि अहिंसेच्या मार्गाने करणे.
• सत्याग्रहीने हिंसा आणि असत्याचा मार्ग कधीही वापरू नये.
• संयमाने असत्याची आणि अन्यायाची जाणीव करून देणे हे याचे मुख्य उद्दिष्ट होते.

जागतिक प्रभाव : अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या हक्कांसाठी झगडणारे मार्टिन ल्यूथर किंग आणि दक्षिण आफ्रिकेतील नेल्सन मंडेला यांच्यावर गांधीजींच्या सत्याग्रहाच्या मार्गाचा प्रभाव पडला.

भारतातील प्रारंभिक सत्याग्रह

चंपारण्य सत्याग्रह :

• पार्श्वभूमी: बिहारच्या चंपारण्य भागात ब्रिटिश मळेमालक भारतीय शेतकऱ्यांवर नीळ पिकवण्याची सक्ती करत असत. ही पिकवलेली नीळ ठरलेल्या दरातच मळेवाल्यांना विकण्याची सक्ती असल्यामुळे शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होत असे.
• शेतकऱ्यांना या अन्यायातून मुक्त करण्यासाठी महात्मा गांधीजी १९१७ मध्ये चंपारण्यात गेले. त्यांनी तेथील शेतकऱ्यांना संघटित केले आणि सत्याग्रहाच्या मार्गाने आंदोलन पुकारले.
• महात्मा गांधीजींचा भारतातील हा पहिलाच लढा यशस्वी ठरला आणि चंपारण्यातील शेतकऱ्यांना ब्रिटिश मळेमालकांच्या अन्यायाविरुद्ध न्याय मिळाला.

खेडा सत्याग्रह :

• पार्श्वभूमी: गुजरातमधील खेडा जिल्ह्यात सतत पडलेल्या दुष्काळामुळे पिकांची स्थिती अत्यंत वाईट झाली होती. पिकांचे मोठे नुकसान झालेले असतानाही ब्रिटिश सरकारकडून शेतकऱ्यांकडून सक्तीने शेतसारा वसूल केला जात होता.
• स्थानिक शेतकऱ्यांनी १९१८ मध्ये खेडा जिल्ह्यात 'साराबंदी'ची (शेतसारा न भरण्याची) चळवळ सुरू केली.
• गांधीजींनी या चळवळीचे नेतृत्व स्वीकारले आणि त्यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांनी लढा दिला. या आंदोलनामुळे ब्रिटिश शासनाला अखेर माघार घ्यावी लागली आणि अल्पावधीतच सरकारने शेतसारा माफ केला.

अहमदाबाद गिरणी संप :

• पार्श्वभूमी: पहिल्या महायुद्धाच्या काळात देशामध्ये महागाई प्रचंड प्रमाणात वाढली होती. या वाढत्या महागाईमुळे गिरणी कामगारांनी मालकांकडे वेतनवाढ मागितली, परंतु गिरणी मालकांनी कामगारांच्या या मागणीला साफ नकार दिला.
• मालकांच्या नकारानंतर गांधीजींच्या सल्ल्यानुसार कामगारांनी संप पुकारला आणि उपोषणे सुरू केली. कामगारांच्या या न्याय्य लढ्याला बळ देण्यासाठी स्वतः गांधीजीसुद्धा कामगारांबरोबर उपोषणाला बसले.
• गांधीजींच्या सहभागामुळे आणि कामगारांच्या तीव्र संघर्षामुळे अखेर गिरणी मालकांनी माघार घेतली आणि कामगारांना वेतनवाढ मंजूर केली.

रौलट कायद्याविरुद्ध सत्याग्रह :

पहिल्या महायुद्धानंतर ब्रिटिशांविरुद्ध वाढत्या असंतोषाला दडपण्यासाठी सर सिडनी रौलट यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमली गेली. १७ मार्च १९१९ रोजी 'रौलट कायदा' पास झाला.

• या कायद्यान्वये कोणत्याही भारतीयाला विनाचौकशी अटक करून तुरुंगात डांबण्याचा अधिकार सरकारला मिळाला.
• शिक्षेविरुद्ध अपील करण्यास मनाई होती — भारतीयांनी याला 'काळा कायदा' म्हटले.
• ६ एप्रिल १९१९ रोजी गांधीजींनी देशव्यापी हरताळाचे आवाहन केले, ज्याला प्रचंड प्रतिसाद मिळाला.

जालियनवाला बाग हत्याकांड :

दिनांक : १३ एप्रिल १९१९ (बैसाखी सण)

जबाबदार अधिकारी : जनरल डायर (गोळीबाराचा आदेश) व पंजाबचा गव्हर्नर मायकेल ओडवायर.

• अमृतसर येथील जालियनवाला बागेत सभा सुरू असताना जनरल डायरने निःशस्त्र, निरपराध जमावावर पूर्वसूचना न देता गोळीबार केला.
• बंदुकीच्या सुमारे १,६०० फैरी झाडल्या गेल्या; सुमारे ४०० स्त्री-पुरुष मृत्युमुखी पडले, असंख्य जखमी झाले.
• संचारबंदीमुळे जखमींवर तात्काळ उपचार होऊ शकले नाहीत; संपूर्ण पंजाबात लष्करी कायदा लागू करण्यात आला.
• निषेधार्थ रवींद्रनाथ टागोरांनी ब्रिटिशांनी दिलेल्या 'सर' या किताबाचा त्याग केला.
• चौकशीसाठी सरकारने हंटर कमिशनची नियुक्ती केली.

खिलाफत चळवळ :

तुर्कस्तानचा सुलतान हा जगभरातील मुस्लिमांचा खलिफा (धर्मप्रमुख) होता. पहिल्या महायुद्धानंतर इंग्लंडने खलिफाच्या साम्राज्याला धक्का न लावण्याचे दिलेले आश्वासन पाळले नाही, त्यामुळे मुस्लिमांमध्ये असंतोष निर्माण झाला.

• खलिफाला पाठिंबा देण्यासाठी भारतीय मुस्लिमांनी सुरू केलेल्या चळवळीला 'खिलाफत चळवळ' म्हणतात.
• हिंदू-मुस्लीम ऐक्यावर आधारित राष्ट्रीय चळवळीसाठी गांधीजींनी खिलाफत चळवळीला पाठिंबा दिला.
• सरकारशी असहकार करण्याचा गांधीजींचा प्रस्ताव खिलाफत कमिटीने मान्य केला — या काळात हिंदू-मुस्लीम ऐक्य विशेषत्वाने दिसून आले.

असहकार चळवळ :

गांधीजींची धारणा होती की भारतातील ब्रिटिश शासन हे भारतीयांच्या सहकार्यावरच अवलंबून आहे. संपूर्ण असहकार पुकारल्यास ब्रिटिश सत्ता कोसळून पडेल.

अधिवेशन व ठराव :

• १९२० मध्ये राष्ट्रीय सभेचे अधिवेशन नागपूर येथे भरले.
• चित्तरंजन दास यांनी मांडलेल्या असहकाराच्या ठरावाला मंजुरी मिळाली व सर्व सूत्रे गांधीजींकडे सोपवण्यात आली.

बहिष्कार कार्यक्रम :

• शासकीय कार्यालये, न्यायालये यांवर बहिष्कार.
• परदेशी वस्तू व सरकारी शाळा-महाविद्यालयांवर बहिष्कार.

चळवळीची वाटचाल :

• पंडित मोतीलाल नेहरू, चित्तरंजन दास यांसारख्या नामांकित वकिलांनी न्यायालयांवर बहिष्कार टाकला.
• शाळा-कॉलेज बहिष्कारातून राष्ट्रीय शिक्षणाची कल्पना राबवली गेली — अनेक राष्ट्रीय शाळा, महाविद्यालये स्थापन झाली.
• परदेशी कापडावर बहिष्कार, कापडाच्या होळ्या — आयात घटली.
• १९२१ मध्ये 'प्रिन्स ऑफ वेल्स'च्या मुंबई भेटीवेळी हरताळ पाळण्यात आला.
• आसाममधील चहा मळेवाले ते बंगालमधील रेल्वे कर्मचारी — चळवळ सर्वदूर पसरली.
• मार्च १९२२ मध्ये गांधीजींना अटक — 'यंग इंडिया'त तीन राष्ट्रद्रोही लेख लिहिल्याचा आरोप.
• अहमदाबाद येथे खास न्यायालयात राजद्रोहाचा खटला — गांधीजींना सहा वर्षांची शिक्षा सुनावली.
• प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे गांधीजींची पुढे तुरुंगातून सुटका करण्यात आली.

📝 चौरीचौरा प्रकरण — चळवळ स्थगितीचे कारण ·       फेब्रुवारी १९२२ — उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यातील चौरीचौरा येथे शांततापूर्ण मिरवणुकीवर पोलिसांनी गोळीबार केला. ·       संतप्त जमावाने पोलीस चौकीला आग लावली — एका अधिकाऱ्यासह २२ पोलीस ठार झाले. ·       या हिंसक घटनेने व्यथित होऊन गांधीजींनी १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी असहकार चळवळ स्थगित केली.

💡 मुळशी सत्याग्रह ·       असहकार चळवळीच्या काळात पुणे जिल्ह्याच्या मुळशी तालुक्यातील शेतकऱ्यांनी शासनाविरुद्ध सत्याग्रह केला. ·       कारण : महाराष्ट्रातील टाटा कंपनीच्या धरण प्रकल्पामुळे शेतकरी विस्थापित होणार होते. ·       नेतृत्व : सेनापती पांडुरंग महादेव बापट. त्यांना यासाठी सात वर्षांची शिक्षा झाली.

 विधायक कार्यक्रम :

असहकार चळवळीबरोबरच गांधीजींनी विधायक कार्यक्रम हाती घेतला, ज्यामुळे ग्रामीण भागात राष्ट्रीय चळवळ अधिक व्यापक झाली. यात पुढील गोष्टींचा समावेश होता:

• स्वदेशीचा प्रसार
• हिंदू-मुस्लीम ऐक्य
• मद्यपान बंदी
• अस्पृश्यता निवारण
• खादीचा प्रसार
• राष्ट्रीय शिक्षण

स्वराज्य पक्ष :

स्थापना : १९२२ मध्ये राष्ट्रीय सभेच्या अंतर्गत चित्तरंजन दास व मोतीलाल नेहरू यांनी स्वराज्य पक्षाची स्थापना केली.

सरकारला कायदेमंडळात प्रवेश करून अडवणूक करण्याचा त्यांचा उद्देश होता.

• १९२३ च्या निवडणुकीत मोतीलाल नेहरू, मदनमोहन मालवीय, लाला लजपतराय, न.चिं. केळकर आदी अनेक उमेदवार निवडून आले.
• कायदेमंडळात सरकारच्या अन्याय्य धोरणांना प्रखर विरोध केला.
• जबाबदार राज्यपद्धती, गोलमेज परिषद, राजकीय कैद्यांची मुक्तता यांसाठी ठराव मांडले — मात्र सरकारने बहुतेक ठराव फेटाळले.

सायमन कमिशन :

१९१९ च्या माँटेग्यू-चेम्सफर्ड कायद्याने दिलेल्या सुधारणा असमाधानकारक असल्याने १९२७ मध्ये सर जॉन सायमन यांच्या अध्यक्षतेखाली सात सदस्यीय कमिशन नेमण्यात आले.

• कमिशनमध्ये एकही भारतीय सदस्य नव्हता — त्यामुळे भारतीय पक्षांनी बहिष्कार टाकला.
• १९२८ मध्ये कमिशन भारतात आले तेव्हा सर्वत्र 'सायमन गो बॅक' / 'सायमन परत जा' अशा घोषणांसह निदर्शने झाली.
• लाहोर येथील निदर्शनाचे नेतृत्व लाला लजपतराय यांनी केले; पोलीस अधिकारी साँडर्सने त्यांच्या छातीवर लाठीहल्ला केला.
• लालाजी म्हणाले, 'लाठीच्या प्रत्येक आघाताबरोबर ब्रिटिश साम्राज्याच्या शवपेटीवर एकेक खिळा ठोकला जात आहे.' काही दिवसांतच त्यांचे निधन झाले.

नेहरू अहवाल :

भारतमंत्री बर्कनहेड यांनी भारतीय नेते एकमताने राज्यघटना तयार करू शकत नाहीत, अशी टीका केली. हे आव्हान स्वीकारून पं. मोतीलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली सर्वपक्षीय समिती स्थापन करण्यात आली.

प्रमुख शिफारशी : वसाहतीचे स्वराज्य, प्रौढ मतदान पद्धती, मूलभूत नागरी हक्क, भाषावार प्रांतरचना.

१९२९ अखेरपर्यंत सरकारने नेहरू अहवाल स्वीकारला नाही, तर सविनय कायदेभंगाचा लढा सुरू करण्याचा इशारा देण्यात आला.

पूर्ण स्वराज्याची मागणी — लाहोर अधिवेशन :

• डिसेंबर १९२९ — पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली लाहोर अधिवेशन भरले.
• पं. जवाहरलाल नेहरू व सुभाषचंद्र बोस यांच्या नेतृत्वाखालील तरुण गटाच्या प्रभावामुळे संपूर्ण स्वराज्याचा ठराव संमत झाला.
• वसाहतींच्या स्वराज्याऐवजी संपूर्ण स्वातंत्र्य हे राष्ट्रीय चळवळीचे ध्येय बनले.
• ३१ डिसेंबर १९२९ — रावी नदीच्या काठावर नेहरूंनी तिरंगा फडकावला; २६ जानेवारी हा दिवस 'स्वातंत्र्यदिन' म्हणून पाळण्याचे ठरले.
• २६ जानेवारी १९३० रोजी देशभर स्वातंत्र्याची प्रतिज्ञा घेण्यात आली — अहिंसक मार्गाने स्वातंत्र्यलढा चालवण्याचा संकल्प.

💡 स्मरणसूत्र (Mnemonic) — सत्याग्रहांचा क्रम 'च खे अ रौ जा खि अ स' — चंपारण्य (१९१७) → खेडा (१९१८) → अहमदाबाद कामगार लढा (१९१८) → रौलट सत्याग्रह (१९१९) → जालियनवाला बाग (१९१९) → खिलाफत (१९१९-२०) → असहकार चळवळ (१९२०-२२) → स्वराज्य पक्ष (१९२२).