अभ्यासघटक : इतिहासाची साधने : भौतिक, लिखित, मौखिक दृक्, श्राव्य

प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळाच्या तुलनेत आधुनिक कालखंडातील इतिहास लेखनासाठी अधिक विपुल आणि वैविध्यपूर्ण साधने उपलब्ध आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने भौतिक, लिखित, मौखिक आणि आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित दृक्, श्राव्य आणि दृक्-श्राव्य साधनांचा समावेश होतो. ब्रिटीश सत्ताधीश आणि भारतीय संस्थानिकांच्या राज्यकारभाराचा काळ, स्वातंत्र्यलढा आणि समाजसुधारणेच्या चळवळी समजून घेण्यासाठी ही साधने अत्यंत महत्त्वाची आहेत.

इतिहासाची प्रमुख साधने :

आधुनिक भारताच्या इतिहासाची मांडणी करण्यासाठी साधनांचे चार मुख्य प्रकारांत वर्गीकरण केले जाते:

साधनाचे प्रकार	उदाहरणे
भौतिक साधने	इमारती, वास्तू, पुतळे, स्मारके, नाणी, रस्ते, पूल.
लिखीत साधने	वृत्तपत्रे, नियतकालिके, पत्रव्यवहार, आत्मचरित्रे, सरकारी रेकॉर्डस्, नकाशे.
मौखिक साधने	स्फूर्तिगीते, पोवाडे, लोकगीते, लोककथा, मुलाखती, ओव्या.
दृक्-श्राव्य साधने	छायाचित्रे, ध्वनिमुद्रिते (Audio), चित्रपट (Films).

 भौतिक साधने (Physical Sources) :

आधुनिक भारताच्या इतिहासात भौतिक साधनांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. यामध्ये वस्तू, वास्तू, नाणी, पुतळे आणि पदके यांचा समावेश होतो.

इमारती व वास्तू:

• ब्रिटीश काळात प्रशासकीय कचेऱ्या, अधिकारी व नेत्यांची निवासस्थाने, संस्थानिकांचे राजवाडे, किल्ले आणि तुरुंग बांधले गेले.
• या वास्तूंवरून तत्कालीन इतिहास, स्थापत्यशास्त्र आणि त्या वेळची आर्थिक संपन्नता यांची माहिती मिळते.
• उदाहरणे: अंदमान येथील सेल्युलर जेल (स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या क्रांतीकार्याबद्दल माहिती मिळते), मुंबईतील मणीभवन आणि वर्धा येथील सेवाग्राम आश्रम (गांधीयुगाच्या इतिहासासाठी उपयुक्त).

वस्तू-संग्रहालये:

• इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विविध वस्तू, चित्रे आणि छायाचित्रे संग्रहालयांत जतन केली जातात.
• उदा. पुण्यातील आगाखान पॅलेस येथील गांधी स्मारक संग्रहालयात महात्मा गांधींच्या वापरातील वस्तू व कागदपत्रे पाहण्यास मिळतात.

पुतळे आणि स्मारके:

• स्वातंत्र्यपूर्व व स्वातंत्र्योत्तर काळातील प्रतिष्ठित व्यक्तींची माहिती पुतळ्यांवरून मिळते.
• पुतळ्याच्या दर्शनी पाटीवर संबंधित व्यक्तीचे पूर्ण नाव, जन्म-मृत्यूची नोंद आणि त्यांच्या कार्याचा थोडक्यात परिचय असतो. उदा. महात्मा जोतीराव फुले, लोकमान्य टिळक, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे पुतळे आणि विविध घटनांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ उभारलेली हुतात्मा स्मारके.
• पुतळ्यांवरून ती व्यक्ती कशी होती, कोणता पोशाख त्या काळी घातला जात असे यांची माहिती मिळते.
• स्मारकावरून त्या काळातील वास्तुकला, वास्तूशी संबंधित घटना इत्यादी माहिती मिळते.

लिखित साधने (Written Sources) :

आधुनिक भारताच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विविध प्रकारची लिखित साधने अत्यंत महत्त्वाची ठरतात. या साधनांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

लिखित साधनांचे विविध प्रकार:

आधुनिक भारताच्या इतिहासाच्या लिखित साधनांमध्ये पत्रव्यवहार, नियतकालिके, वृत्तपत्रे, चरित्रे, परदेशी व्यक्तींच्या नोंदी, फॅक्टरी रेकॉर्डस्, पुस्तके आणि आत्मचरित्रे यांचा समावेश होतो.

वृत्तपत्रे व नियतकालिके:

• वृत्तपत्रांतून आपल्याला त्या काळातील राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक घडामोडींची तसेच समकालीन घटनांची माहिती मिळते.
• एखाद्या घटनेचे सखोल विश्लेषण, मान्यवरांची विविध मते आणि संपादकीय अग्रलेख यांतून तत्कालीन लोकमत समजण्यास मदत होते.
• स्वातंत्र्यपूर्व काळात ज्ञानप्रकाश, ज्ञानोदय, दीनबंधू, केसरी, अमृतबझार पत्रिका आणि प्रभाकर यांसारख्या वृत्तपत्रांनी लोकजागृतीचे माध्यम म्हणून काम केले.
• या वृत्तपत्रांनी ब्रिटिश सरकारची धोरणे आणि त्यांचे भारतावरील परिणाम स्पष्ट केले, तसेच समाजातील अनिष्ट रूढी-परंपरांवर टीका करून समाजप्रबोधनाचे कार्य केले.

• उदाहरणे: विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांनी 'निबंधमाला' मासिकातून आणि लोकहितवादींनी 'प्रभाकर' या साप्ताहिकातून लिहिलेली 'शतपत्रे' ही सामाजिक आणि सांस्कृतिक विषयांवरील भाष्यासाठी प्रसिद्ध आहेत.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे योगदान:

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी सामान्य जनतेच्या प्रबोधनासाठी आणि संघटनासाठी वृत्तपत्रांचा प्रभावी वापर केला.
• त्यांनी जानेवारी १९२० मध्ये 'मूकनायक' हे पाक्षिक सुरू केले. पुढे त्यांनी 'बहिष्कृत भारत', 'जनता' आणि 'प्रबुद्ध भारत' यांसारखी वृत्तपत्रे चालवून लोकजागृतीचे कार्य केले.

नकाशे व आराखडे:

• नकाशे हे इतिहासाचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते. ब्रिटिश काळात 'सर्व्हे ऑफ इंडिया' या स्वतंत्र विभागाने भारताचे आणि विविध शहरांचे शास्त्रशुद्ध सर्वेक्षण करून नकाशे तयार केले.
• नकाशांवरून शहरांचे बदलणारे स्वरूप आणि एखाद्या ठिकाणाची सीमा समजते. तसेच वास्तूंच्या आराखड्यांवरून स्थापत्यशास्त्राच्या प्रगतीची माहिती मिळते. उदा. मुंबई पोर्ट ट्रस्टने तयार केलेले मुंबई बंदराचे मूळ आराखडे मुंबईच्या नागरी विकासाची माहिती देतात.

लिखित साधनांचा अभ्यास करताना त्या लेखकामागील लेखकाचा दृष्टिकोन आणि विचार तपासून घेणे इतिहासाच्या अभ्यासासाठी आवश्यक असते.

मौखिक साधने (Oral Sources) :

जे साहित्य पिढ्यानपिढ्या मौखिक परंपरेने (तोंडी स्वरूपात) जतन करून ठेवलेले असते, अशा साहित्याला 'मौखिक साधने' असे म्हणतात.

आधुनिक भारताच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी मौखिक साधने अत्यंत महत्त्वाची आहेत. या साधनांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

मौखिक साधनांचे विविध प्रकार:

या साधनांमध्ये लोकगीते, पोवाडे, स्फूर्तिगीते, लोककथा, प्रसंगवर्णने, मुलाखती, मेळे, जलसे, कलापथके आणि ओव्या यांचा प्रामुख्याने समावेश होतो.

(i) स्फूर्तिगीते (Inspirational Songs):

• स्वातंत्र्य चळवळीच्या काळात अनेक स्फूर्तिगीतांची रचना केली गेली. या गीतांनी समाजाला स्वातंत्र्यलढ्यासाठी स्फूर्ती आणि प्रेरणा दिली.
• या गीतांमधून तत्कालीन राजकीय परिस्थितीची आणि स्वातंत्र्य आंदोलनामागील लोकांच्या भावनेची कल्पना येते.

(ii) पोवाडे (Powadas):

• ऐतिहासिक घटना, थोर नेते किंवा पराक्रमी वीरांच्या कार्यावर वीररसपूर्ण पोवाडे रचले जातात. यातून समाजात चैतन्य आणि स्फूर्ती निर्माण होते.
• १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा, त्यातील पराक्रमी वीर आणि विविध ऐतिहासिक प्रसंगांवर पोवाडे रचले गेले आहेत.
• समाजजागृती: सत्यशोधक समाजाने दलित वर्गाच्या जागृतीसाठी पोवाड्यांचा वापर केला. तसेच संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतही पोवाड्यांच्या माध्यमातून जनजागृती करण्यात आली.

वैशिष्ट्ये आणि महत्त्व:

• मौखिक साहित्यातून तत्कालीन लोकजीवन, चालीरीती, भाषा, आणि सामाजिक-राजकीय स्थितीचे दर्शन घडते.
• अनेकदा मौखिक साहित्याचा नेमका रचनाकार माहीत नसतो, तरीही ते समाजाचे मनोरंजन आणि प्रबोधन करण्याचे काम करते.
• काळाच्या ओघात काही मौखिक साहित्य पुढे लिखित स्वरूपातही उपलब्ध झाले आहे.

इतिहासाच्या लेखनासाठी पोवाडे आणि स्फूर्तिगीते यांसारखी साधने तत्कालीन परिस्थिती, व्यक्तींचे कार्य आणि घटनांचा तपशील समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित साधने :

श्राव्य (Audio) आणि दृक्-श्राव्य (Audio-Visual) साधने :

आधुनिक भारताच्या इतिहासाच्या अभ्यासात तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे श्राव्य (Audio) आणि दृक्-श्राव्य (Audio-Visual) साधने अत्यंत महत्त्वाची ठरली आहेत. त्यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

(१) श्राव्य साधने (Audio Sources):

• श्राव्य साधनांमध्ये प्रामुख्याने ध्वनिमुद्रितांचा (Recordings) समावेश होतो.

• महत्त्व: आधुनिक काळात थोर नेत्यांची भाषणे, गाणी आणि संगीत ध्वनिमुद्रित स्वरूपात उपलब्ध आहेत. यातून तत्कालीन विचारप्रवाह आणि सामाजिक-राजकीय स्थितीची माहिती मिळते.
• उदाहरणे: रवींद्रनाथ टागोरांनी गायलेले 'जन गण मन' हे राष्ट्रगीत, सुभाषचंद्र बोस आणि महात्मा गांधी यांची भाषणे, तसेच नामवंत गायक आणि विद्वानांची व्याख्याने आजही ऐकता येतात. ही साधने इतिहासाच्या अभ्यासासाठी अतिशय उपयुक्त मानली जातात.

(२) दृक्-श्राव्य साधने (Audio-Visual Sources):

यात चित्रपट (Films), माहितीपट (Documentaries) आणि चित्रफिती (Newsreels) यांचा समावेश होतो.

• चित्रपट सृष्टीचा प्रारंभ: १९१३ मध्ये दादासाहेब फाळके यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीचा पाया घातला. त्यानंतर ऐतिहासिक प्रसंग आणि व्यक्तींवर आधारित अनेक चित्रपट तयार झाले.
• ऐतिहासिक चित्रफिती : स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वाच्या घटनांच्या (उदा. दांडी यात्रा, मिठाचा सत्याग्रह, चले जाव आंदोलन) चित्रफिती उपलब्ध आहेत. या चित्रफितींमुळे घडलेली घटना आपल्याला जशीच्या तशी पाहायला मिळते, त्यामुळे ही साधने अत्यंत विश्वसनीय मानली जातात.
• सामाजिक दर्शन: चित्रपटांच्या माध्यमातून तत्कालीन सामाजिक समस्या, रूढी-परंपरा, पेहराव, भाषा आणि लोकांचे राहणीमान यांचे प्रतिबिंब पाहायला मिळते.
• विसाव्या शतकातील आधुनिक तंत्रज्ञानाचा हा एक आगळावेगळा आविष्कार मानला जातो.

(३) छायाचित्रे (Visual/दृक् साधने): छायाचित्रे ही आधुनिक भारताच्या इतिहासाची 'दृक्' स्वरूपाची साधने आहेत.

• छायाचित्रण कलेचा शोध लागल्यामुळे व्यक्ती, वस्तू आणि प्रसंगांची हुबेहूब छायाचित्रे उपलब्ध झाली आहेत.
• पूर्वीच्या काळी काढलेली चित्रे ही कल्पनेवर आधारित असू शकत होती, परंतु छायाचित्रे अधिक विश्वसनीय असतात कारण ती वस्तू किंवा प्रसंग जसा आहे तसाच दर्शवतात.
• छायाचित्रांवरून त्या काळातील वास्तुकला आणि लोकांच्या पोषाखाचीही माहिती मिळते.

श्राव्य आणि दृक्-श्राव्य साधनांमुळे आपल्याला इतिहास केवळ वाचण्याऐवजी प्रत्यक्ष पाहता आणि ऐकता येतो, ज्यामुळे इतिहासाचा अभ्यास करणे सोपे झाले आहे.

ऐतिहासिक साधनांचे जतन आणि निष्कर्ष :

आधुनिक भारताच्या इतिहासाचा वारसा समृद्ध असून तो भावी पिढ्यांसाठी जतन करणे आवश्यक आहे. लिखित साधनांचा वापर करताना ती साधने कोणत्या विचारांनी प्रेरित आहेत आणि साधनकर्त्याचा दृष्टिकोन काय आहे, हे तपासून घेणे गरजेचे असते. भौतिक साधने आजही सुस्थितीत असल्याने त्यांचा अभ्यास करणे सुलभ झाले आहे. या सर्व साधनांच्या एकत्रित अभ्यासातूनच आपण भारताच्या गौरवशाली आणि संघर्षमय इतिहासाचे यथायोग्य आकलन करू शकतो.