रामकृष्ण मिशनची स्थापना स्वामी विवेकानंद यांनी केली.

मोहम्मदन अँग्लो ओरिएंटल कॉलेजची स्थापना सर सय्यद अहमद खान यांनी केली.

डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे) यांनी केली.

भारतात सामाजिक व धार्मिक परिवर्तनाच्या चळवळी सुरू होण्याची कारणे :

• इंग्रजी शिक्षणामुळे भारतीयांना पाश्चात्य विचार, तत्त्वज्ञान आणि संस्कृतीची ओळख झाली.
• पाश्चात्य विचारांमुळे सुशिक्षित भारतीयांमध्ये वैचारिक बदल घडले.
• मानवता, स्वातंत्र्य, समता, न्याय आणि लोकशाहीवर आधारित आधुनिक समाजाची गरज जाणवू लागली.
• अंधश्रद्धा, जातीभेद, रूढी आणि अनिष्ट प्रथा यांमुळे समाजाची प्रगती होत नसल्याची जाणीव झाली.

या सर्व कारणांमुळे समाजातील दोष नष्ट करून एक प्रगत समाज निर्माण करण्यासाठी एकोणिसाव्या शतकात भारतात सामाजिक व धार्मिक परिवर्तनाच्या चळवळी सुरू झाल्या.

महात्मा फुले यांनी नाभिकांचा संप घडवून आणण्यामागील कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• महात्मा फुले यांचा आग्रह समतेच्या तत्त्वावर आधारित समाजनिर्मिती व्हावी असा होता.
• स्त्रियांवर अन्याय करणाऱ्या जाचक चालिरीती, रूढी आणि परंपरांना त्यांनी नेहमीच कडाडून विरोध केला.
• त्या काळात विधवा स्त्रियांचे 'केशवपन' करण्याची, म्हणजेच त्यांचे संपूर्ण केस काढून टाकण्याची एक क्रूर चाल समाजात अस्तित्वात होती.
• ही अमानवीय प्रथा बंद व्हावी या उद्देशाने महात्मा फुले यांनी नाभिकांचे प्रबोधन केले आणि त्यांचा संप घडवून आणला.

• स्थापना: रामकृष्ण मिशनची स्थापना स्वामी विवेकानंद यांनी इ.स. १८९७ मध्ये केली. स्वामी विवेकानंद हे रामकृष्ण परमहंस यांचे शिष्य होते.
• उद्देश: हिंदू धर्माची शिकवण देणे आणि समाज प्रबोधन करणे या उद्देशाने या संस्थेची स्थापना करण्यात आली.
• समाजसेवा: रामकृष्ण मिशनने लोकहितार्थ अनेक महत्त्वाची कामे केली आहेत आणि आजही ही संस्था सामाजिक कार्यात सक्रिय आहे. यामध्ये दुष्काळग्रस्तांना मदत करणे, रोगी व दीनदुबळ्यांना औषधोपचार देणे आणि स्त्री-शिक्षणाचा प्रसार करणे यांसारख्या कार्यांचा समावेश होतो.
• आध्यात्मिक कार्य: ही संस्था लोकांच्या आध्यात्मिक उन्नतीसाठी कार्य करते.
• स्वामी विवेकानंदांनी इ.स. १८९३ मध्ये अमेरिकेतील शिकागो येथील 'विश्वधर्म परिषदेत' हिंदू धर्माचे प्रतिनिधित्व केले होते. त्यांनी भारतीय तरुणांना 'उठा, जागे व्हा व ध्येय प्राप्त होईपर्यंत थांबू नका' हा मोलाचा संदेश दिला.

सावित्रीबाई फुले यांनी महात्मा फुले यांच्या खांद्याला खांदा लावून स्त्रीविषयक सुधारणेचे मोलाचे कार्य केले.

• सावित्रीबाई फुले यांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत स्त्रियांच्या शिक्षणाची आणि प्रगतीची दारे उघडली.
• इ.स. १८४८ मध्ये पुण्याच्या भिडे वाड्यात सुरू झालेल्या पहिल्या मुलींच्या शाळेत त्यांनी शिक्षिका म्हणून कार्य केले.
• समाजाचा विरोध, टीका आणि दगडफेक सहन करूनही त्यांनी मुलींचे शिक्षण सुरू ठेवले.
• स्वतःच्या घरात स्थापन केलेल्या 'बालहत्या प्रतिबंधक गृहाच्या' कार्यात त्यांनी महात्मा फुले यांना मोलाची साथ दिली.
• स्त्रियांमध्ये जागृती निर्माण करून अन्यायकारक रूढी-परंपरांविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली.