(ब) कॉन्स्टॅन्टिनोपल

(अ) इंग्लंड

(ब) मीर कासीम

वसाहतवाद म्हणजे एका प्रबळ राष्ट्राने दुसऱ्या कमकुवत राष्ट्रावर आपले राजकीय आणि आर्थिक वर्चस्व लादणे होय.

• युरोपीय देशांनी प्रामुख्याने आशिया आणि आफ्रिका खंडांतील देशांचे आर्थिक शोषण करण्यासाठी तेथील सत्ता बळकावून आपल्या वसाहती स्थापन केल्या.
• युरोपीय देशांच्या याच वसाहतवादी प्रवृत्तीतून पुढे साम्राज्यवादाचा उदय झाला.
• औद्योगिक क्रांतीनंतर कच्च्या मालाची गरज आणि उत्पादित मालासाठी बाजारपेठा मिळवण्यासाठी वसाहतवादाला अधिक गती मिळाली.

एखाद्या विकसित राष्ट्राने स्वतःच्या सामर्थ्याच्या जोरावर एका अविकसित राष्ट्रावर आपले सर्वांगीण वर्चस्व प्रस्थापित करणे आणि तेथे आपल्या वसाहती स्थापन करणे, याला 'साम्राज्यवाद' असे म्हणतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• सत्ता विस्तार: आपल्या राज्याच्या भौगोलिक सीमेपलीकडील इतर भूभागांवर सत्ता गाजवणे हा साम्राज्यवादाचा मुख्य भाग असतो.
• वसाहतींची स्थापना: नवीन प्रदेशांमध्ये आपल्या वसाहती स्थापन करणे, हा साम्राज्यवादाचा प्रमुख उद्देश असतो.

औद्योगिक क्रांतीनंतर युरोपीय राष्ट्रांना कच्चा माल आणि बाजारपेठांची गरज भासू लागली, ज्यामुळे साम्राज्यवादाला मोठी चालना मिळाली

• युरोपच्या इतिहासातील १३ वे ते १६ वे शतक हा कालखंड 'प्रबोधन युग' म्हणून ओळखला जातो.

• हा काळ युरोपातील मध्ययुगाचा शेवटचा टप्पा आणि आधुनिक युगाचा पाया मानला जातो.

• या कालखंडात युरोपात प्रबोधन, धर्मसुधारणा चळवळ आणि भौगोलिक शोध यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या घटना घडल्या.
• या काळात लोकांचा दृष्टिकोन बदलला. जुन्या रूढी आणि परंपरांचा स्वीकार करताना लोक चिकित्सक दृष्टिकोन ठेवू लागले, ज्याला 'वैचारिक क्रांती' असेही म्हटले जाते.

• ज्या अर्थव्यवस्थेत उत्पादनाची साधने खाजगी मालकीची असतात, त्या अर्थव्यवस्थेस 'भांडवलशाही अर्थव्यवस्था' असे म्हणतात.
• या अर्थव्यवस्थेत भांडवलदार, श्रमिक आणि उद्योजक यांच्या परस्पर सहकार्याने वस्तूंचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात केले जाते आणि अधिकाधिक नफा मिळवणे हे या उत्पादन निर्मितीचे मुख्य उद्दिष्ट असते.
• भांडवलशाहीचा उदय प्रामुख्याने भौगोलिक शोध आणि त्यानंतर वाढलेल्या व्यापारामुळे झाला:
• युरोपीय देशांमध्ये भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेचा उदय प्रामुख्याने १८ व्या शतकात झाला.
• औद्योगिक क्रांतीनंतर यंत्रांच्या साह्याने उत्पादन वाढल्याने या व्यवस्थेचा विस्तार अधिक वेगाने झाला.

• कारण: बंगालचा नवाब सिराज उद्दौला याने इंग्रजांची कोलकात्याची वखार काबीज केल्यामुळे इंग्रजांमध्ये असंतोष निर्माण झाला होता.
• इंग्रज अधिकारी रॉबर्ट क्लाईव्ह याने नवाबाचा सेनापती मीर जाफर याला नवाबपदाचे आमिष दाखवून फितूर केले आणि आपल्या बाजूने वळवून घेतले.
• इ.स. १७५७ मध्ये प्लासी येथे सिराज व इंग्रज यांच्यात गाठ पडली, परंतु आधी ठरल्याप्रमाणे मीर जाफरच्या नेतृत्वाखालील नवाबाचे लष्कर युद्धात उतरले नाही.
• या विश्वासघातामुळे सिराज उद्दौलाचा प्लासीच्या लढाईत पराभव झाला.

• कारण: प्राचीन काळापासून आशिया व युरोप यांना जोडणारे खुश्कीचे व्यापारी मार्ग बायझन्टाइन साम्राज्याची राजधानी असलेल्या कॉन्स्टँटिनोपल (इस्तंबूल) या शहरातून जात असत.
• इ.स. १४५३ मध्ये ऑटोमन तुर्कांनी हे शहर जिंकून घेतले आणि आशियाकडे जाणारे व्यापारी मार्ग रोखून धरले.
• यामुळे युरोपीय देशांचा पूर्वेकडील व्यापार खंडित झाला [७].

पर्यायी मार्गाशिवाय व्यापार करणे अशक्य झाल्यामुळे युरोपीय दर्यावर्दींना आशियाकडे जाणाऱ्या नव्या जलमार्गांचा शोध घेणे आवश्यक वाटू लागले.

• कारण: नव्या सागरी मार्गांच्या शोधानंतर युरोप आणि आशियातील व्यापाराला मोठी चालना मिळाली.
• अनेक व्यापारी एकत्र येऊन त्यांनी भागभांडवल असलेल्या व्यापारी कंपन्या स्थापन केल्या आणि व्यापारात मोठी गुंतवणूक केली.
• या व्यापारातून युरोपीय देशांची मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक भरभराट होत आहे, हे तेथील राज्यकर्त्यांच्या लक्षात आले.

आपल्या राष्ट्राची आर्थिक समृद्धी टिकवून ठेवण्यासाठी आणि वृद्धिंगत करण्यासाठी राज्यकर्ते या व्यापारी कंपन्यांना लष्करी संरक्षण व व्यापारी सवलती देऊ लागले.