पार्श्वभूमी आणि ऐतिहासिक वाटचाल (१९११ ते १९४६) :

मराठी भाषिक लोकांच्या एकीकरणाचा विचार विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनच विविध विचारवंत आणि नेत्यांनी मांडण्यास सुरुवात केली होती. या चळवळीतील महत्त्वाचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

• १९११ मधील पार्श्वभूमी: इंग्रज सरकारने बंगालची फाळणी रद्द केल्यानंतर न.चिं. केळकर यांनी लिहिले की, 'मराठी भाषा बोलणाऱ्यांची सर्व लोकसंख्या एका अमलाखाली असावी.'
• १९१५ - लोकमान्य टिळकांची मागणी: लोकमान्य टिळकांनी १९१५ मध्ये भाषावार प्रांतरचनेची स्पष्ट मागणी केली होती. मात्र, त्या काळात स्वातंत्र्याचा लढा अधिक महत्त्वाचा असल्याने हा विषय मागे पडला.
• १२ मे १९४६ - बेळगाव साहित्य संमेलन: बेळगाव येथे आयोजित साहित्य संमेलनात संयुक्त महाराष्ट्रासंदर्भात अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठराव मंजूर करण्यात आला.
• २८ जुलै १९४६ - संयुक्त महाराष्ट्र परिषद: मुंबई येथे शंकरराव देव यांच्या अध्यक्षतेखाली 'महाराष्ट्र एकीकरण परिषद' भरली. या परिषदेने मुंबई, मध्य प्रांतातील मराठी भाषिक प्रदेश, मराठवाडा आणि गोमंतक या सर्व मराठी भाषिक भागांचा समावेश असलेला एक प्रांत करावा असा ऐतिहासिक ठराव संमत केला.

महत्त्वपूर्ण आयोग, समित्या आणि नागपूर करार :

स्वातंत्र्योत्तर काळात भाषावार प्रांतरचनेचा अभ्यास करण्यासाठी केंद्र सरकार व काँग्रेसने विविध समित्या स्थापन केल्या:

नागपूर करारातील (१९५३) प्रमुख वैधानिक तरतुदी:

• पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ आणि मराठवाड्यासह संपूर्ण संयुक्त महाराष्ट्राची निर्मिती करणे.
• संविधानातील १९५६ च्या दुरुस्तीनुसार कलम ३७१ (२) चा समावेश करण्यात आला.
• विकास कार्यासाठी समन्यायी निधीची उपलब्धता व तांत्रिक/व्यावसायिक शिक्षणासाठी पुरेसा निधी देणे.
• त्या त्या भागातील लोकसंख्येच्या प्रमाणात राज्यशासनाच्या सेवेत नोकऱ्यांच्या संधी देणे.
• महाराष्ट्र विधानसभेचे वार्षिक एक अधिवेशन नागपूर येथे आयोजित करणे.

जनआंदोलन, प्रत्यक्ष संघर्ष आणि हुतात्म्यांचे बलिदान :

मुंबई महाराष्ट्राला मिळणार नाही हे स्पष्ट झाल्यावर संपूर्ण महाराष्ट्रात संतापाची लाट उसळली आणि आंदोलनाने उग्र रूप धारण केले:

• मुंबई महापालिकेतील ठराव: आचार्य प्र.के. अत्रे यांनी मुंबई महापालिकेत 'मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र' व्हावा असा ठराव मांडला. हा ठराव ५० विरुद्ध ३५ मतांनी मंजूर झाला आणि जनतेची प्रबळ इच्छा सिद्ध झाली.
• कामगार मैदानातील ऐतिहासिक सभा: शंकरराव देव यांनी जाहीर सभा घेऊन 'महाराष्ट्रापासून मुंबई वेगळी करायला प्राणपणाने विरोध करू' असा निर्धार व्यक्त केला.
• महिलांचा उत्स्फूर्त सहभाग: आंदोलनात महिला मोठ्या संख्येने सहभागी झाल्या. यामध्ये सुमतीबाई गोरे, इस्मत चुगताई, दुर्गा भागवत, तारा रेड्डी, चारुशीला गुप्ते, कमलाताई मोरे, सुलताना जोहारी यांनी अग्रगण्य योगदान दिले.
• ७ नोव्हेंबर १९५५ ची सभा: कामगारांच्या सभेत कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे अध्यक्षस्थानी होते. एस.एम. जोशी यांनी मुंबई व विदर्भासह संयुक्त महाराष्ट्राचा ठराव मांडला.
• लाठीमार व लाक्षणिक संप: मोरारजी देसाई हे तत्कालीन मुख्यमंत्री असताना सेनापती बापट यांच्या नेतृत्वाखालील मोर्चावर पोलिसांनी लाठीमार व अश्रुधुराचा वापर केला. याच्या निषेधार्थ २१ नोव्हेंबर १९५५ रोजी एक दिवसाचा लाक्षणिक संप पाळण्यात आला.
• १०६ हुतात्मे व हुतात्मा स्मारक: राज्य शासनाने केलेल्या गोळीबारात १०६ आंदोलक हुतात्मा झाले. या १०६ सुपुत्रांच्या हौतात्म्याचे स्मरण म्हणून मुंबईत फ्लोरा फाऊंटनजवळ ऐतिहासिक 'हुतात्मा स्मारक' उभारण्यात आले.

संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना आणि राजकीय लढा :

६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी पुण्याच्या टिळक स्मारक मंदिरात केशवराव जेधे यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या बैठकीत 'संयुक्त महाराष्ट्र समिती'ची स्थापना करण्यात आली.

समितीतील अन्य प्रमुख संस्थापक व मार्गदर्शक नेते:
ग.त्र्यं. माडखोलकर, आचार्य प्र.के. अत्रे, मधू दंडवते, प्रबोधनकार केशव ठाकरे, य.कृ. सोवनी, सेनापती बापट, क्रांतिसिंह नाना पाटील, लालजी पेंडसे, अहिल्याबाई रांगणेकर.

प्रतापगड आंदोलन व १९५७ च्या निवडणुका:

• १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी द्विभाषिक मुंबई राज्य अस्तित्वात आले.
• त्यानंतर १९५७ च्या लोकसभा, विधानसभा व मुंबई पालिकेच्या निवडणुकांमध्ये संयुक्त महाराष्ट्र समितीने अभूतपूर्व विजय मिळवला.
• ३० नोव्हेंबर १९५७ रोजी प्रतापगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्याच्या अनावरणासाठी पंतप्रधान नेहरूं आले असता, भाई माधवराव बागल यांच्या नेतृत्वाखाली पसरणी घाट व पोलादपूर येथे ऐतिहासिक निदर्शने करून जनतेच्या भावना केंद्र सरकारपर्यंत पोहोचवण्यात आल्या.

वृत्तपत्रे, व्यंगचित्रे आणि शाहिरांचे योगदान :

लोकजागृती घडवून आणण्यासाठी माध्यमे आणि लोककलाकारांची भूमिका अत्यंत प्रभावी ठरली:

• वृत्तपत्रांची भूमिका: प्रबोधन, केसरी, सकाळ, नवाकाळ, नवयुग, प्रभात या वृत्तपत्रांनी आंदोलनाचा आवाज घराघरांत पोहोचवला. विशेषतः आचार्य अत्रे यांच्या 'मराठा' या दैनिकाने या चळवळीत अतुलनीय व धगधगती कामगिरी बजावली.
• व्यंगचित्रांमधून प्रहार: बाळासाहेब ठाकरे यांनी 'मावळा' या टोपणनावाने व्यंगचित्रे काढून आंदोलनाला व्यापक जनमानसात स्थान मिळवून दिले.
• शाहिरांची लोककला व कवने: लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे, शाहीर अमर शेख आणि शाहीर द.ना. गव्हाणकर यांनी आपल्या पोवाड्यांतून आणि लेखणीतून मराठी जनतेमध्ये अस्मिता व स्फूर्ती चेतवली.

१ मे १९६० : महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत निर्मिती :

संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या अहोरात्र संघर्षापुढे अखेर केंद्र सरकारला नमावे लागले:

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीचा सुवर्णक्षण :

• काँग्रेस अध्यक्षा इंदिरा गांधी यांनी संयुक्त महाराष्ट्राच्या पारड्यात आपले वजन टाकले.
• एप्रिल १९६० मध्ये संसदेने 'मुंबई पुनर्रचना कायदा' मंजूर केला.
• १ मे १९६० रोजी पहाटे राजभवनात पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी 'महाराष्ट्र राज्याची' अधिकृत घोषणा केली.
• महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री म्हणून यशवंतराव चव्हाण यांनी सूत्रे स्वीकारली.