स्वा. सावरकर यांनी मित्रमेळा ही क्रांतिकारकांची गुप्त संघटना स्थापन केली.

पंजाबमध्ये रामसिंह कुका यांनी सरकारविरोधी उठावाचे आयोजन केले.

इंडिया हाऊसची स्थापना पं. श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी केली.

• १८९७ मध्ये पुण्यात प्लेगच्या भयंकर साथीचा प्रादुर्भाव झाला होता.
• या साथीचा बंदोबस्त करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने प्लेग कमिशनर म्हणून रँडची नियुक्ती केली होती.
• साथीवर नियंत्रण ठेवण्याच्या नावाखाली रँड आणि त्याच्या अधिकाऱ्यांनी लोकांवर अनन्वित अत्याचार व जुलूम-जबरदस्ती केली; घरांची झडती घेताना स्त्रियांचा व नागरिकांचा अपमान केला.
• या जुलूम-जबरदस्तीचा आणि अन्यायाचा बदला घेण्यासाठी दामोदर व बाळकृष्ण चापेकर बंधूंनी २२ जून १८९७ रोजी रँडचा वध केला.

• बंगालमधील अनुशीलन समितीचे सदस्य खुदीराम बोस आणि प्रफुल्ल चाकी यांनी १९०८ मध्ये अत्याचारी न्यायाधीश किंग्जफोर्ड याला ठार मारण्याची योजना आखली.
• त्यांनी किंग्जफोर्डच्या गाडीवर बॉम्ब टाकला, परंतु दुर्दैवाने ती गाडी किंग्जफोर्डची नव्हती. या हल्ल्यात गाडीतील दोन इंग्लिश स्त्रिया मारल्या गेल्या.
• इंग्रजांच्या हाती सापडू नये म्हणून प्रफुल्ल चाकी यांनी स्वतःवर गोळी झाडून हुतात्म्य पत्करले.
• खुदीराम बोस मात्र पोलिसांच्या हाती लागले. या बॉम्बहल्ल्याच्या गुन्ह्याखाली इंग्रज सरकारने खुदीराम बोस यांना फाशीची शिक्षा दिली.

• ब्रिटिश सरकारने या काळात नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांची पायामल्ली करणारी दोन जुलमी विधेयके (Trade Disputes Bill व Public Safety Bill) मध्यवर्ती विधिमंडळात सादर केली होती.
• या अन्यायकारक व दडपशाही विधेयकांचा जोरदार निषेध नोंदवणे आवश्यक होते.
• इंग्रज सरकारचे लक्ष वेधून घेणे आणि त्यांच्या अन्यायाविरुद्ध देशव्यापी आवाज उठवणे हा भगतसिंग व बटुकेशवर दत्त यांचा मुख्य उद्देश होता.
• कोणालाही ठार न मारता केवळ इशारा देण्यासाठी त्यांनी मध्यवर्ती विधिमंडळात बॉम्ब फेकले आणि 'इंकलाब जिंदाबाद'च्या घोषणा देत स्वतःहून अटक करवून घेतली.

• नेतृत्व व नियोजन: सूर्यसेन ('मास्तरदा') हे बंगालमधील चितगाव येथील क्रांतिकारी गटाचे प्रमुख होते. त्यांनी अनंत सिंग, गणेश घोष, कल्पना दत्त, प्रीतीलता वड्डेदार या निष्ठावान सहकाऱ्यांच्या मदतीने शस्त्रागारावरील हल्ल्याची योजना आखली.
• हल्ला व ताबा (१८ एप्रिल १९३०): आखलेल्या योजनेनुसार १८ एप्रिल १९३० रोजी क्रांतिकारकांनी चितगाव येथील दोन ब्रिटिश शस्त्रागारांवर अचानक धाडसी हल्ला करून तेथील शस्त्रास्त्रे ताब्यात घेतली.
• संदेशवहन ठप्प करणे: क्रांतिकारकांनी चितगावमधील टेलिफोन व टेलिग्राम यंत्रणा तोडून टाकली आणि ब्रिटिश लष्कराशी संपर्क यंत्रणा पूर्णपणे ठप्प केली.
• ब्रिटिश दलांशी लढा: या यशस्वी कारवाईनंतर क्रांतिकारकांनी ब्रिटिश सैन्याशी रोमहर्षक व प्राणपणाने लढा दिला.
• परिणाम व हुतात्म्य: १६ फेब्रुवारी १९३३ रोजी सूर्यसेन पकडले गेले आणि त्यांना व त्यांच्या १२ सहकाऱ्यांना फाशी देण्यात आली. प्रीतीलता वड्डेदार यांनी पोलिसांच्या हाती न लागता आत्महुती दिली, तर कल्पना दत्त यांना जन्मठेपेची शिक्षा झाली.

• संघटनात्मक योगदान: १९०० मध्ये नाशिक येथे 'मित्रमेळा' व १९०४ मध्ये 'अभिनव भारत' या गुप्त क्रांतिकारी संघटनांची स्थापना केली.
• परदेशातून मार्गदर्शन व पुरवठा: लंडन येथे उच्च शिक्षणासाठी गेलेले असताना तेथून भारतीय क्रांतिकारकांना पिस्तुले, बॉम्ब बनवण्याचे मॅन्युअल व क्रांतिकारी वाङ्मय पाठवले.
• स्फूर्तीदायी लेखन: जोसेफ मॅझिनीचे स्फूर्तीदायी चरित्र लिहिले आणि १८५७ चा उठव हे भारताचे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध होते हे सिद्ध करणारा '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला.
• कठोर हालअपेष्टा व आत्मचरित्र: जॅक्सन वध प्रकरणी सावरकरांना ५० वर्षांच्या सश्रम कारावासाची शिक्षा झाली. अंदमानच्या सेल्युलर जेलमधील भयंकर १० वर्षांच्या अनुभवांवर त्यांनी 'माझी जन्मठेप' हे आत्मचरित्र लिहिले.
• सामाजिक व साहित्यिक योगदान: रत्नागिरीत स्थानबद्ध असताना अस्पृश्यता निवारण, भाषाशुद्धी व सहभोजन या चळवळी चालवल्या. १९३८ च्या मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.