परदेशी पर्यटन.

परदेशी पर्यटन.

वैद्यकीय पर्यटन.

धार्मिक पर्यटन.

कृषिपर्यटन.

धार्मिक पर्यटन.

 (१) ताडोबा - चंद्रपूर - वाघ.

(२) पक्षी अभयारण्य - नान्नज - माळढोक.

(३) संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान - मुंबई - कान्हेरी लेणी.

(४) ताजमहाल - आग्रा - जगप्रसिद्ध आश्चर्य.

(५) रामोजी फिल्म सिटी - हैदराबाद -चित्रनगरी.

(६) राधानगरी - कोल्हापूर - रानगवा.

(७) भिमबेटका - मध्य प्रदेश - प्राचीन गुंफाचित्रे

(८) प्राचीन लेणी - वेरूळ - कैलास लेणे.

(९) ईगलनेस्ट वन्यजीव अभयारण्य - अरुणाचल प्रदेश - फुलपाखरे.

१०) लोकटक - मणिपूर - सरोवर.

प्रश्न ३. थोडक्यात उत्तरे लिहा.

• धार्मिक पर्यटन हे श्रद्धा, भक्ती आणि अध्यात्मिक शांती मिळवण्यासाठी केले जाते, तर सांस्कृतिक पर्यटन हे कला, परंपरा आणि इतिहास अनुभवण्यासाठी केले जाते.
• धार्मिक पर्यटनात लोक मंदिरे, मशिदी, गुरुद्वारे, चर्च किंवा तीर्थक्षेत्रांना भेट देतात, तर सांस्कृतिक पर्यटनात लोक लेणी, किल्ले, स्मारके, उत्सव आणि लोककला पाहतात.
• धार्मिक पर्यटनाचा मुख्य उद्देश देव-देवतांची पूजा, धार्मिक विधी पार पाडणे आणि अध्यात्मिक समाधान मिळवणे असतो, तर सांस्कृतिक पर्यटनाचा उद्देश स्थानिक जीवनशैली, खाद्यपदार्थ, संगीत, नृत्य आणि परंपरा जाणून घेणे असतो.
• धार्मिक पर्यटनात भक्तीभाव आणि श्रद्धा यांना महत्त्व दिले जाते, तर सांस्कृतिक पर्यटनात कलात्मक आनंद आणि सामाजिक जाणीव यांना महत्त्व दिले जाते.

पर्यटनाचे उद्देश विविध असतात – काही आर्थिक, काही सामाजिक, तर काही वैयक्तिक गरजांशी संबंधित. यामध्ये मनोरंजन, ज्ञानप्राप्ती, आरोग्य, रोजगारनिर्मिती आणि सांस्कृतिक आदानप्रदान यांचा समावेश होतो.

पर्यटनाचे प्रमुख उद्देश :

• धार्मिक पर्यटन : श्रद्धा व अध्यात्मिक शांती
• सांस्कृतिक पर्यटन : कला व परंपरा अनुभवणे
• शैक्षणिक पर्यटन : ज्ञानप्राप्ती व अभ्यास
• आरोग्य पर्यटन : उपचार व विश्रांती
• आर्थिक पर्यटन : रोजगार व विकास
• साहसी पर्यटन : रोमांचक अनुभव

• पर्यटनामुळे पर्यावरणावर सकारात्मक आणि नकारात्मक दोन्ही परिणाम होतात. पर्यटनस्थळांवर स्वच्छता, संवर्धन आणि पर्यावरण पर्यटनाला चालना मिळते, ज्यामुळे जैवविविधतेचे संरक्षण होते.
• परंतु अतिरेकी पर्यटनामुळे हवेचे, पाण्याचे आणि जमिनीचे प्रदूषण वाढते. कचऱ्याची समस्या, प्लास्टिकचा वापर आणि आवाजामुळे वन्यजीवांचा अधिवास बिघडतो.
• हॉटेल्स व रिसॉर्ट्समुळे पाण्याचा व विजेचा अतिवापर होऊन नैसर्गिक संसाधनांवर ताण येतो.
• त्यामुळे पर्यटन शाश्वत ठेवण्यासाठी स्वच्छता, इको-टुरिझम आणि संसाधनांचा योग्य वापर आवश्यक आहे.

पर्यटन विकासामुळे अनेक संधी निर्माण होतात.

• यामुळे स्थानिक लोकांना हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, वाहतूक आणि मार्गदर्शक सेवांमध्ये रोजगार मिळतो.
• हस्तकला, लोककला आणि खाद्यपदार्थ यांना बाजारपेठ मिळून अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते.
• सांस्कृतिक वारशाचे जतन होते आणि परंपरा, उत्सव व लोककला जागतिक स्तरावर पोहोचतात.
• निसर्ग पर्यटन व इको-टुरिझममुळे पर्यावरण संवर्धनाला प्रोत्साहन मिळते.
• तसेच परकीय चलनाची प्राप्ती होऊन देशाच्या आर्थिक विकासाला मदत होते.

• पर्यटनस्थळी कचरा वाढणे, पाणी-हवेचे प्रदूषण, गर्दी, संसाधनांचा अति वापर आणि पर्यावरणाची हानी अशा समस्या निर्माण होतात.
• अनियंत्रित पर्यटनामुळे स्थानिकांना वाहतूक, पाणी आणि स्वच्छतेच्या अडचणींचा सामना करावा लागतो.
• या समस्यांवर उपाय म्हणून स्वच्छता व कचरा व्यवस्थापन सुधारावे आणि प्लास्टिकचा वापर कमी करावा.
• पर्यावरणपूरक वाहतूक, पाण्याचा योग्य वापर आणि नैसर्गिक क्षेत्रांचे संरक्षण आवश्यक आहे.
• पर्यटनस्थळी आवश्यक पायाभूत सुविधा वाढवून स्थानिक लोकांचा सहभाग वाढवणेही महत्वाचे आहे.
• अशा उपाययोजनांमुळे पर्यटनाचा शाश्वत आणि संतुलित विकास साधता येतो.

पुणे जिल्ह्यात पर्यटन विकासासाठी अनेक संधी आहेत.

• शिवनेरी, सिंहगड, लोहगड यांसारखे किल्ले ऐतिहासिक पर्यटनासाठी विकसित करता येतील.
• खडकवासला, पावना व मुलशी धरण परिसर निसर्ग पर्यटन व साहसी खेळांसाठी योग्य आहेत.
• अळंदी व सारसबाग गणपतीसारखी धार्मिक स्थळे भाविकांसाठी अधिक सुविधा देऊन विकसित करता येतील.
• राजीव गांधी प्राणीसंग्रहालय व ग्रामीण भागातील लोककला केंद्रे सांस्कृतिक व शैक्षणिक पर्यटनाला चालना देतील.

अशा विकासामुळे रोजगारनिर्मिती, स्थानिक अर्थव्यवस्था व सांस्कृतिक वारशाचे जतन होईल.

• पर्यटनामुळे स्थानिक लोकांना थेट आणि अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधी मिळतात. पर्यटनस्थळांवर हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, वाहतूक सेवा आणि मार्गदर्शक यांसाठी कामगारांची गरज भासते.
• स्थानिक हस्तकला, लोककला, खाद्यपदार्थ आणि स्मृतिचिन्हे विक्रीसाठी बाजारपेठ तयार होते.
• पर्यटकांच्या सोयीसाठी स्वच्छता, सुरक्षा आणि माहिती केंद्रे उभारली जातात, ज्यात स्थानिक लोकांना काम मिळते.
• अशा प्रकारे पर्यटनामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था मजबूत होते आणि लोकांचे जीवनमान सुधारते.

पर्यटनस्थळी लावण्यासाठी पर्यटकांना मार्गदर्शन करणारा सूचनाफलक असा असू शकतो:

पर्यटकांसाठी मार्गदर्शक सूचना

• स्वच्छता राखा – कचरा इथे-तिथे टाकू नका, कचरा पेटीतच टाका.
• निसर्गाचे संवर्धन करा – झाडे, फुले, प्राणी यांना हानी पोहोचवू नका.
• ध्वनीप्रदूषण टाळा – जोरात संगीत वाजवू नका, शांतता राखा.
• सुरक्षितता पाळा – धोकादायक ठिकाणी जाऊ नका, मार्गदर्शकांच्या सूचनांचे पालन करा.
• स्थानिक संस्कृतीचा आदर करा – परंपरा, धार्मिक स्थळे व लोककला यांचा सन्मान करा.
• पाण्याचा व विजेचा अपव्यय टाळा – संसाधनांचा योग्य वापर करा.
• आपत्कालीन परिस्थितीत – जवळच्या मदत केंद्राशी किंवा सुरक्षा कर्मचाऱ्यांशी संपर्क साधा.

हा सूचनाफलक पर्यटनस्थळी लावल्यास पर्यटकांना योग्य मार्गदर्शन मिळेल आणि पर्यावरण व संस्कृतीचे संरक्षण होईल.

• ‘अतिथी देवो भव’ ही भूमिका पर्यटनाच्या दृष्टीने अत्यंत योग्य मानली जाते.
• या संकल्पनेनुसार पर्यटकांना देवासमान मानून त्यांचे स्वागत केले जाते. त्यामुळे पर्यटकांना आदर, सुरक्षितता आणि उत्तम सुविधा मिळतात. यामुळे देशाची चांगली प्रतिमा जगभरात निर्माण होते आणि परकीय चलनाची प्राप्ती होते.
• स्थानिक लोकांना रोजगाराच्या संधी मिळतात व सांस्कृतिक आदानप्रदानाला चालना मिळते.
• म्हणूनच पर्यटन क्षेत्रात ‘अतिथी देवो भव’ ही भूमिका शाश्वत विकासासाठी उपयुक्त ठरते.

गरम पाण्याचे झरे असलेली ठिकाणे :

(१) वज्रेश्वरी (२) उन्हवरे (३) उनपदेव (४) सव (५) कापेश्वर (६) उनकेश्वर इत्यादी.

गरम पाण्याचे झरे निर्माण होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे पृथ्वीच्या आतल्या उष्णतेमुळे भूजल गरम होऊन वर येणे. हे झरे ज्वालामुखी क्रियाशील भागात, भूगर्भातील फॉल्ट्स (भेगा) किंवा सल्फरयुक्त खडकांच्या परिसरात आढळतात.

वाहतुकीचे मार्ग व पर्यटन स्थळांचा विकास यांचा सहसंबंध पुढील ठिकाणी दिसून येतो :

(१) मुंबई (२) पुणे (३) नागपूर (४) नाशिक (५) कोल्हापूर (६) नांदेड (७) शेगाव (८) औरंगाबाद (९) रत्नागिरी (१०) सोलापूर.