गतीवर

ताण

ताण

हिमालय

खंडनिर्माणकारी

• हिमालयाच्या पायथ्याशी जेव्हा भूकंप होतो, तेव्हा जमिनीत तीव्र हालचाल होते.
• भूकंपाच्या पहिल्या म्हणजेच प्राथमिक लहरींमुळे जमिनीतील कण पुढे-मागे हलतात. त्यानंतर येणाऱ्या दुय्यम लहरींमुळे हेच कण वर-खाली (ऊर्ध्वगामी) हालतात.
• या लहरींचा क्रम असा असतो की, आधी प्राथमिक लहरी पोहोचतात आणि मग दुय्यम लहरी. त्यामुळे भूकंपाच्या वेळी इमारती प्रथम पुढे-मागे हलताना दिसतात आणि नंतर वर-खाली हलून जोरात कोसळतात.

 मेघालय पठार हे जमिनीतील मंद हालचालींमुळे खडक वर उचलले गेल्याने तयार झाले आहे. तर दख्खन पठार भेगांमधून लाव्हारस बाहेर पडून साचल्यामुळे तयार झाले आहे.

त्यामुळे दोन्ही पठारांची निर्मिती वेगवेगळ्या प्रकारच्या भू-प्रक्रियांमुळे झाली आहे. अशा प्रकारे, मेघालय पठार व दख्खन पठार यांच्या निर्मितीत फरक आहे.

• जागृत ज्वालामुखींचा वर्तमानात वारंवार उद्रेक होत असतो.
• भूपट्ट सीमा हा भूकवचाचा सर्वाधिक कमकुवत भाग असतो.
• त्यामुळे भूपट्ट सीमांच्या ठिकाणी वारंवार मोठ्या प्रमाणावर तडे पडून मोठ्या प्रमाणात तप्त असे द्रव, घन आणि वायू पदार्थ पृष्ठभागावर फेकले जाण्यास वाव मिळतो. म्हणून बहुतांश जागृत ज्वालामुखी भूपट्ट सीमांवर आढळतात.

• बॅरन बेटावरील ज्वालामुखी काही काळ शांत राहतो आणि नंतर अचानक उद्रेक होतो.
• हा उद्रेक मध्यभागातून म्हणजेच केंद्रीय स्वरूपाचा असतो.
• उद्रेकातून बाहेर पडणाऱ्या लाव्हामुळे भूभाग शंकूसारखा वर उचलला जातो.

त्यामुळे बॅरन बेटाचा आकार आता शंकूप्रमाणे झाला आहे.

• भूकंप आणि ज्वालामुखी ही दोन्ही घटनांची सुरुवात भूपट्टांच्या सीमांवर होते.
• जेव्हा भूपट्टांमध्ये हालचाल होते, तेव्हा खडकांवर दाब वाढतो आणि ते तुटतात. त्यामुळे आत शिलारस तयार होतो. हा शिलारस तड्यांमधून बाहेर पडतो आणि ज्वालामुखीचा उद्रेक होतो.
• उद्रेकाच्या वेळी मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा बाहेर पडते, त्यामुळे जमिनीला हादरे बसतात.

त्यामुळे ज्वालामुखीमुळे भूकंप होऊ शकतो.

शीघ्र भू-हालचाली.

मंद भू-हालचाली.

शीघ्र भू-हालचाली.

मंद भू-हालचाली.

(१) भूपट्ट अचानक हलतात.

(२) प्रावरणातील हालचालींमुळे दाब वाढत जातो.

(३) कमकुवत बिंदूपाशी (भ्रंश रेषेपाशी) खडक फुटतात.

(४) साठलेली ऊर्जा भूकंप लहरींच्या रूपाने मोकळी होते.

(५) पृथ्वीचा पृष्ठभाग हलतो.

भूकंप होण्याची कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत :

• भूपृष्ठाखालील भागात होणाऱ्या हालचालींमुळे भूकंप होतात.
• भूपृष्ठाच्या अंतर्गत भागात निर्माण होणाऱ्या ताणामुळे, भूपट्ट सरकल्यामुळे, भूपट्ट एकमेकांवर आदळल्यामुळे, भूपट्ट एकमेकांच्या वर किंवा खाली गेल्यामुळे भूकंप होतात.
• ज्वालामुखींचा उद्रेक झाल्यामुळेही भूकंप होतात.
• याशिवाय, भूपृष्ठाखालील खडकांत विभंग निर्माण झाल्यास भूकंप घडून येतात.

• जगातील प्रमुख वली पर्वत हे पर्वतनिर्माणकारी मंद भू-हालचालींमुळे निर्माण झाले आहेत.
• उदा., हिमालय, अरवली, रॉकी, अँडीज, आल्प्स इत्यादी वली पर्वत हे पर्वतनिर्माणकारी मंद भू-हालचालींमुळे निर्माण झाले आहेत.

• भूकंपाची तीव्रता अधिक असल्यास मोठ्या प्रमाणावर घरांची पडझड होते. भूकंपाची तीव्रता जितकी जास्त, तितके नुकसान अधिक होते
• भूकंपाच्या प्राथमिक लहरीनंतर दुय्यम लहरी भूपृष्ठावर पोहोचतात. या लहरी प्राथमिक लहर्रीपेक्षा अधिक विध्वंसक असतात.
• या लहरींच्या मार्गातील पदार्थांतील कणांची हालचाल ही लहरींच्या दिशेशी लंबरूप व ऊर्ध्वगामी असते.
• परिणामी, भृपृष्ठावरील इमारती/घरे वरखाली हलतात व त्यामुळे घरांची पडझड होते.
• कमी तीव्रतेचा भूकंप (3-4 रिश्टर स्केल) असल्यास सौम्य हादरे जाणवतात, पण फारसा तोडफोड होत नाही. घरांना विशेष नुकसान होत नाही.

भूकंपाचे भूपृष्ठावर होणारे परिणाम :

• जमिनीला तडे पडणे.
• भूमिपात होऊन दरडी कोसळणे.
• भूजलाचे मार्ग बदलणे.
• काही प्रदेश उंचावले जाणे, तर काही प्रदेश खचणे.
• सागराच्या पाण्यात त्सुनामी लाटा तयार होणे.
• हिमाच्छादित प्रदेशात हिमकडे कोसळणे.

भूकंपाचे मानवी जीवनावर होणारे परिणाम :

• प्रचंड प्रमाणात जीवितहानी व वित्तहानी होणे.
• वाहतुकीचे मार्ग खंडित होणे.
• संदेशवहन व्यवस्था कोलमडणे.

भूकंप लहरींचे प्राथमिक, दुय्यम व भूपृष्ठ लहरी असे पुढील तीन प्रकार होतात :

• प्राथमिक लहरी (Primary or ‘P’ Waves) : भूगर्भात ऊर्जेचे उत्सर्जन झाल्यावर या प्राथमिक किंवा 'P' लहरी भूपृष्ठावर सर्वप्रथम पोहोचतात. या लहरी भूकंप नाभीपासून पृथ्वीच्या त्रिज्येच्या दिशेत सर्व दिशांनी भूपृष्ठात प्रवास करतात. या लहरींमुळे खडकातील कण पुढे-मागे सरकतात. घन, द्रव व वायू या तीनही माध्यमांतून प्रवास करू शकणारा या लहरींचा मात्र द्रवरूपातील गाभ्यामधून प्रवास करताना दिशेत बदल होतो.
• दुय्यम लहरी (Secondary or ‘S’ Waves) : प्राथमिक लहर्रीनंतर भृपृष्ठावर पोहोचणाऱ्या लहरींना दुय्यम लहरी किंवा 'S' म्हटले जाते. या लहरींही नाभीकेंद्रापासून सर्व दिशांना पसरतात. या लहरींमुळे खडकातील कण वर-खाली सरकतात, या लहरी फक्त घन पदार्थांतून प्रवास करतात. प्राथमिक लहरीपेक्षा दुय्यम लहरी या अधिक विध्वंसक असतात.
• भूपृष्ठ लहरी (Surface or ‘L’ waves) : प्राथमिक व दुय्यम लहरी भूपृष्ठापर्यंत येऊन पोहोचल्यानंतर भूपृष्ठ किंवा 'L' लहरींची निर्मिती होते. या लहरी भूकवचात परिघाच्या दिशेने प्रवास करतात. त्या अतिशय विनाशकारी असतात.

ज्वालामुखींचे सोदाहरण वर्गीकरण पुढीलप्रमाणे :

(i) उद्रेकानुसार ज्वालामुखीचे प्रकार : उद्रेकानुसार ज्वालामुखीचे केंद्रीय ज्वालामुखी व भेगीय ज्वालामुखी असे प्रकार पडतात.

• केंद्रीय ज्वालामुखी : उद्रेकाच्या वेळी मोठ्या नलिकेसारख्या मार्गातून बाहेर पडणारा लाव्हारस म्हणजे केंद्रीय ज्वालामुखी होय. केंद्रीय ज्वालामुखींमुळे ज्वालामुखीय पर्वत तयार होतात. उदा., जपानमधील फुजियामा.
• भेगीय ज्वालामुखी : उद्रेकाच्या वेळी अनेक तडांतून (भेगांतून) बाहेर पडणारा लाव्हारस म्हणजे भेगीय ज्वालामुखी होय. भेगीय ज्वालामुखीमुळे ज्वालामुखीय पठारे तयार होतात. उदा., भारतातील दख्खनचे पठार.

(ii) उद्रेकाच्या कालावधीनुसार ज्वालामुखींचे प्रकार : उद्रेकाच्या कालावधीनुसार ज्वालामुखींचे पुढील तीन प्रकार पडतात :

• जागृत ज्वालामुखी : ज्या ज्वालामुखीचा वर्तमानात वारंवार उद्रेक होत असतो, असा ज्वालामुखी म्हणजे जागृत ज्वालामुखी होय. उदा., भूमध्य सागरातील स्ट्रांबोली.
• सुप्त/निद्रिस्त ज्वालामुखी : जो ज्वालामुखी काही काळासाठी शांत असतो व पुन्हा कधीतरी एकदम जागृत होतो, असा ज्वालामुखी म्हणजे सुप्त/निद्रिस्त ज्वालामुखी होय. उदा., भारतातील बॅरन बेट.
• मृत ज्वालामुखी : ज्या ज्वालामुखीतून दीर्घकाळ उद्रेक झालेला नाही व भविष्यात असा उद्रेक होण्याची शक्यता नाही, असा ज्वालामुखी म्हणजे मृत ज्वालामुखी होय. उदा., टांझानियातील किलीमांजारो.