पाठ -1-लक्षणे सजीवांची
इइयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान- Maharashtra Board
स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
विभाग १: पाठातील प्रश्न, विचार करा व प्रसंगाधारित कृती
प्र. १) 'सांगा पाहू' (पान क्र. १): मोत्या लहान पिल्लू असताना दिलेला पट्टा, साखळी व खेळणी मोत्या मोठा झाल्यावर लहान पडतात आणि खेळणी मोठी होत नाहीत, असे का घडले असेल?
- मोती हा कुत्र्याचे पिल्लू म्हणजेच 'सजीव' आहे. सजीवांच्या शरीराची सतत वाढ होत असते, त्यामुळे मोत्याच्या उंचीत, वजनात व आकारात वाढ झाली.
- याउलट पट्टा, साखळी व खेळणी या 'निर्जीव' वस्तू आहेत. निर्जीव वस्तूंची अन्नाशिवाय वाढ होत नाही.
म्हणूनच मोत्या मोठा झाला पण निर्जीव वस्तू आहे तेवढ्याच राहिल्या.
प्र. २) चित्राचे निरीक्षण (पान क्र. १): परिसराच्या चित्रात कोणकोणत्या गोष्टींना अन्नाची गरज असते आणि कोणत्या गोष्टी मोठ्या होत नाहीत? दोन स्वतंत्र याद्या करा.

| अन्नाची गरज असणारे (सजीव / वाढ होणारे) | मोठ्या न होणाऱ्या गोष्टी (निर्जीव) |
| १. शेतकरी (माणूस) | १. ट्रॅक्टर |
| २. बैल व गाई | २. बैलगाडी |
| ३. कोंबड्या व पिले | ३. मातीची भांडी / मडके |
| ४. कावळे व इतर पक्षी | ४. कुदळ, विळा (औजारे) |
| ५. झाडे, गवत व ऊस (वनस्पती) | ५. घमेले, बादली, जोडे (चप्पल) |
प्र. ३) माहिती मिळवा (पान क्र. २): पिंपळ, वड, बांबू, आंबा या झाडांच्या वाढीत कोणता फरक दिसून येतो?
- पिंपळ, वड आणि आंबा: हे विशाल वृक्ष आहेत. यांच्या खोडाचा घेर (बुंधा) खूप मोठा होतो, अनेक मजबूत फांद्या चारी बाजूंना पसरतात आणि ते बहुवार्षिक (अनेक वर्षे जगणारे) असतात. वडाला पारंब्या फुटून नवीन बुंधे तयार होतात.
- बांबू: बांबू ही गवताच्या कुळातील वनस्पती आहे. बांबूचे खोड आतून पोकळ, पेर असलेले व सरळ उंच वाढणारे असते. बांबूला फांद्यांचा मोठा विस्तार नसून ते समूहाने (बेटांमध्ये) जलद गतीने वाढते.
प्र. ४) 'तर काय होईल?' (प्रसंगाधारित विचार - पान क्र. २):
(अ) झाडाच्या फांदीला मधमाश्यांचे मोठे पोळे आहे. काही मुलांनी झाडाखाली शेकोटी पेटवली तर काय होईल?
धुरामुळे व उष्णतेमुळे मधमाश्या त्रासून पोळ्यावरून उडून जातील आणि शेकोटी पेटवणाऱ्या मुलांवर हल्ला करून त्यांना डंख मारतील. चेतनाक्षमतेमुळे मधमाश्या प्रतिकार करतील.
(ब) कोंबड्या आणि त्यांची पिल्ले दाणे टिपत असताना जवळपास मांजर किंवा साप आला तर काय होईल?
कोंबडी धोक्याची जाणीव होऊन मोठ्याने ओरडेल (चेतना) आणि आपल्या पिल्लांना पंखाखाली सुरक्षित घेईल किंवा मांजरावर चाल करून जाईल. पिल्ले सुरक्षित ठिकाणी पळून जातील.
(क) जिंवत गांडूळ ओलसर मातीच्या कडेला कोरड्या मातीवर ठेवले तर काय होईल?
गांडूळ त्वचेद्वारे श्वसन करते, त्यासाठी ओलावा आवश्यक असतो. कोरड्या मातीची जाणीव होताच गांडूळ लगेच हालचाल करून ओल्या मातीच्या दिशेने सरपटत निघून जाईल.
(ड) तारांवर बसलेल्या कबुतरांच्या जवळ अचानक फटाक्याचा मोठा आवाज झाला तर काय होईल?
फटाक्याच्या तीव्र आवाजाच्या चेतनेमुळे कबुतरे घाबरून अचानक पंख फडफडवत आकाशात उडून जातील (प्रतिसाद).
(इ) पाळण्यात ठेवलेल्या लहान बाळाला भूक लागली किंवा कपडे ओले झाले तर काय होईल?
बाळाला भूक लागल्याची किंवा कपडे ओले झाल्याच्या अस्वस्थतेची जाणीव (चेतना) झाल्यावर बाळ मोठ्याने रडून प्रतिसाद देईल.
(फ) कमळाच्या कळ्यांवर सकाळी सूर्य उगवल्यानंतर ऊन पडले तर काय होईल?
सूर्यप्रकाशाच्या चेतनेमुळे कमळाच्या बंद असलेल्या कळ्या उमलतील आणि त्यांच्या पाकळ्या विकसित होऊन फुलतील.
(ग) पूर्व दिशेच्या क्षितिजाजवळ लालसर उजेड दिसू लागला (पहाट झाली) तर काय होईल?
झाडावर शांत झोपलेले पक्षी जागे होऊन चिवचिवाट करू लागतील, घरट्यातून बाहेर पडून अन्नाच्या शोधात आकाशात उडतील आणि वनस्पती प्रकाशसंश्लेषणासाठी तयार होतील.
प्र. ५) चेतना कोणती व प्रतिसाद कोणता ते ओळखा (पान क्र. २-३):

- १. लाजाळूच्या पानांना हात लावताच पाने मिटतात.
➔ चेतना: हाताचा स्पर्श | प्रतिसाद: पानांचे मिटणे
- २. वेलीचे तणाव आधाराला विळखा घालतात.
➔ चेतना: आधाराचा स्पर्श | प्रतिसाद: तणावांनी विळखा घालणे
- ३. डोळ्यांवर तीव्र प्रकाश पडताच डोळे मिटतात.
➔ चेतना: तीव्र सूर्यप्रकाश | प्रतिसाद: पापण्या आपोआप मिटणे
- ४. वनस्पतींची मुळे जमिनीतील ओलाव्याकडे वाढतात.
➔ चेतना: जमिनीतील ओलावा (पाणी) | प्रतिसाद: मुळांची ओलाव्याच्या दिशेने वाढ
प्र. ६) 'विचार करा' (पान क्र. ४): स्वतःची जागा कधीच सोडू न शकणारे काही सजीव असतील का?
होय, वनस्पती (झाडे, झुडुपे, वेली) या जमिनी रुजलेल्या असल्याने स्वतःची मूळ जागा सोडून दुसरीकडे जाऊ शकत नाहीत. तसेच समुद्रातील शंख, शिंपले किंवा कोरल (प्रवाळ - Corals) आणि स्पंज हे जलचर प्राणी प्रौढावस्थेत एकाच खडकाला घट्ट चिकटून राहतात आणि स्वतःची जागा सोडत नाहीत.
प्र. ७) ‘माहिती मिळवा’ – ऑलिव्ह रिडले कासव संरक्षण (पान क्र. ३-४):
समुद्री कासवांसाठी काळजी का घेतली जाते?
ऑलिव्ह रिडले या सागरी कासवांची प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर (दुर्मिळ) आहे. अंड्यातून बाहेर आलेली पिल्ले पहाटेच्या नैसर्गिक तांबूस प्रकाशाकडे आकर्षित होऊन समुद्रात जातात. परंतु किनाऱ्यावरील रस्त्यांवरील विजेच्या दिव्यांमुळे ती मार्ग भटकून रस्त्याकडे जातात व मृत पावतात. त्यांची प्रजाती वाचवण्यासाठी त्यांची काळजी घेतली जाते.
(२) कोकणात कासव महोत्सव कुठे व केव्हा असतो?
कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील 'वेलास' (Velas), आंजर्ले आणि गुहागर तसेच सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील किनाऱ्यांवर डिसेंबर ते मार्च या काळात 'कासव महोत्सव' (Turtle Festival) आयोजित केला जातो.
प्र. ८) 'माहिती आहे का तुम्हाला?' - सर जगदीशचंद्र बोस यांचे संशोधन (पान क्र. ५):
जगप्रसिद्ध भारतीय भौतिक व वनस्पतीशास्त्रज्ञ सर जगदीशचंद्र बोस यांनी प्रयोगांद्वारे सिद्ध केले की, प्राण्यांप्रमाणे वनस्पतींनाही चेतनाक्षमता असते (उष्णता, थंडी, इजा यांची जाणीव होते). त्यांनी वनस्पतींची अतिसूक्ष्म वाढ १०,००० पटींनी स्पष्ट दिसेल असे 'क्रेस्कोग्राफ' (Crescograph) हे यंत्र तयार केले आणि लंडन येथील शास्त्रज्ञांच्या सभेत वनस्पतींमधील चेतनाक्षमता सिद्ध करून दाखवली.
विभाग २: स्वाध्याय प्रश्न व उत्तरे :
प्रश्न १) रिकाम्या जागी योग्य शब्द सुचवा:
(अ) प्रत्येक सजीव स्वतःसारखा आणखी सजीव निर्माण करतो याला ......... म्हणतात.
प्रजनन
(ब) ............ आणि ............ ही सजीवांची प्रमुख लक्षणे आहेत.
वाढ आणि प्रजनन
(क) अन्नामुळे होणारी सजीवांची वाढ आणि विकास यांना सजीवाचे ......... असे म्हणतात.
पोषण / अन्नग्रहण
(ड) सजीवांचे शरीर ........ चे बनलेले असते.
पेशींचे
प्रश्न २) पक्षी, मासे, जनावरे हालचाल करून स्वतःची जागा बदलू शकतात. पालापाचोळा तसेच ट्रॅक्टर, बैलगाडीसारखी वाहने त्यांच्या जागा बदलू शकतात. या दोन्ही प्रकारच्या हालचालींत महत्त्वाचे फरक कोणते?
| सजीवांची हालचाल (पक्षी, मासे, जनावरे) | निर्जीवांची हालचाल (वाहने, पालापाचोळा) |
| १. ही हालचाल स्वयंप्रेरित (स्वतःच्या इच्छेने) असते. | १. ही हालचाल परप्रेरित (बाहेरून बल लावल्यावर) होते. |
| २. अन्न मिळवणे, संरक्षण व चेतनेला प्रतिसाद देण्यासाठी सजीव हालचाल करतात. | २. वाहने इंधन/इंजिन किंवा ओढणाऱ्या प्राण्यांमुळे चालतात; पालापाचोळा वाऱ्यामुळे उडतो. |
| ३. सजीव स्वतःच्या स्नायू व अवयवांचा वापर करून जागा बदलतात. | ३. निर्जीव वस्तूंना स्वतःची हालचाल यंत्रणा किंवा चेतना नसते. |
प्रश्न ३) अनेक रोगांचे जंतू अतिशय सूक्ष्म असतात. ते नुसत्या डोळ्यांनी न दिसण्याइतके लहान असतात. एवढ्या लहान सजीवांचे प्रजनन होत असेल का? तुम्हाला काय वाटते? हे कशावरून ठरवले ते सांगा.
होय, अतिशय सूक्ष्म असणाऱ्या रोगजंतूंचे (जिवाणू व विषाणू) देखील अत्यंत जलद गतीने प्रजनन होते.
हे कशावरून ठरवले?
१) जेव्हा शरीरात एखादा सूक्ष्मजंतू प्रवेश करतो, तेव्हा थोड्याच वेळात त्याची संख्या लाखांनी वाढते आणि आजाराची लक्षणे तीव्र होतात.
२) दूध आंबवून त्याचे दही होणे किंवा अन्न शिळे झाल्यावर त्यावर बुरशी व जिवाणूंची प्रचंड वाढ होणे, यावरून सूक्ष्मजीव स्वतःसारखे नवीन सूक्ष्मजीव तयार करतात (द्विखंडन/प्रजनन करतात) हे सिद्ध होते.
प्रश्न ४) सजीवांना भोवतालच्या परिस्थितीची जाणीव असते हे उंदीर, मांजर, कुत्रा यांच्या वागण्यावरून स्पष्ट करा. वेगवेगळ्या प्रसंगांत ते कसे वागतात याचे अनुभव, निरीक्षण लिहा.
- उंदीर: अचानक दिवा लावला किंवा कसलाही आवाज झाला की उंदीर तात्काळ दडून बसण्यासाठी बिळाच्या दिशेने पळतो.
- मांजर: स्वयंपाकघरात दुधाचा भांडे उघडल्याचा लहानसा आवाज झाला तरी मांजर तिथे हजर होते; तसेच मांजर समोर आलेल्या उंदरावर झेप घेते किंवा धोका दिसल्यास कान उभे करून सावध होते.
- कुत्रा: अनोळखी व्यक्ती घराच्या परिसरात आली की भुंकून इशारा देतो, मालक घरी आल्यावर शेपूट हलवून आनंद व्यक्त करतो आणि बिस्किट किंवा चेंडू फेकल्यास धावत जाऊन पकडतो.
या सर्व निरीक्षणांवरून प्राण्यांना भोवतालच्या परिस्थितीची (उजेड, आवाज, गंध, धोका) जाणीव असते हे स्पष्ट होते.
प्रश्न ५) प्राण्यांच्या हालचालींचे सुचतील तेवढे वेगवेगळे प्रकार आणि त्या प्रकारांनी हालचाल करणारे प्राणी यांची यादी करा.
| हालचालीचा प्रकार | हालचाल करणारे प्राणी |
| १. चालणे व धावणे | गाय, म्हैस, कुत्रा, माणूस, घोडा, वाघ |
| २. उडणे (पंखांची हालचाल) | कबुतर, चिमणी, पोपट, घार, फुलपाखरू, मधमाशी |
| ३. पोहणे (पंख व परांचा वापर) | मासे, बदक, कासव, जलचर कीटक |
| ४. सरपटणे (शरीर टेकवून) | साप, पाल, सरडा, गांडूळ, गोगलगाय |
| ५. उड्या मारणे / टणटण उपडणे | बेडूक, कांगारू, टोळ, ससा |
प्रश्न ६) वनस्पतींना चेतनाक्षमता असते हे ज्यावरून समजते अशी सुचतील तेवढी तुमची निरीक्षणे आणि अनुभव लिहा.
- स्पर्श (लाजाळू): लाजाळूच्या झाडाच्या पानांना स्पर्श करताच ती पानांच्या जोड्या मिटून घेतात.
- प्रकाश (सूर्यफूल / कुंडीतील रोप): सूर्यफूल सूर्यप्रकाशाच्या दिशेने फिरते. खिडकीत ठेवलेले रोपाचे खोड प्रकाशाच्या दिशेने झुकते.
- पाणी / ओलावा (मुळांची वाढ): वनस्पतींची मुळे जमिनीमध्ये ओलावा असलेल्या दिशेने वाढतात.
- रात्र व दिवस (पाने व कळ्या): गुलमोहर व चिंचेची पाने संध्याकाळ झाल्यावर मिटतात आणि सकाळी उघडतात. तसेच रात्री बंद असणाऱ्या कळ्या सकाळी सूर्यप्रकाश पडल्यावर उमलतात.
प्रश्न ७) कासव बराच काळ पाण्यात राहतात. थोड्या थोड्या वेळानंतर ती पाण्याच्या पृष्ठभागावर येऊन डोके पाण्याबाहेर का काढतात? मासे मात्र असे करत नाहीत. का?
कासव: कासव हा सरपटणारा भूचर व जलचर प्राणी आहे. कासवाकडे श्वसनासाठी फुफ्फुसे (Lungs) असतात. ते पाण्यातील विरघळलेला ऑक्सिजन घेऊ शकत नाहीत. त्यामुळे हवेतील ऑक्सिजन श्वासाद्वारे फुफ्फुसात घेण्यासाठी कासवाला थोड्या थोड्या वेळाने पाण्याच्या पृष्ठभागावर येऊन डोके पाण्याबाहेर काढावे लागते.
मासे: माशांकडे श्वसनासाठी कल्ले (Gills) असतात. कल्ले पाण्यामध्ये विरघळलेला ऑक्सिजन थेट शोषून घेऊ शकतात. त्यामुळे माशांना हवेतील ऑक्सिजन घेण्यासाठी पाण्याच्या पृष्ठभागावर यावे लागत नाही.
प्रश्न ८) खाली बेडकाचा जीवनक्रम उलटसुलट क्रमाने दिलेला आहे. तो क्रमाने येण्यासाठी योग्य क्रमांक द्या:

बेडकाच्या जीवनक्रमाचा अचूक टप्पानिहाय क्रम खालीलप्रमाणे आहे:

योग्य क्रम: (१) अंडी → (२) लहान पिल्लू/डिंभ → (३) पाय फुटलेले पिल्लू → (४) चार पाय व शेपूट → (५) प्रौढ बेडूक.
प्रश्न ९) सजीव आणि निर्जीव यांच्या लक्षणांच्या आधारे खालील उदाहरणांचे सजीव आणि निर्जीव असे गट करा:
(दगड, फुलपाखरू, सायकल, पुस्तक, मासा, हवा, झाड, पतंग, बस)
| सजीव (Living Things) | निर्जीव (Non-Living Things) |
| १. फुलपाखरू (कीटक) | १. दगड |
| २. मासा (जलचर प्राणी) | २. सायकल |
| ३. झाड (वनस्पती) | ३. पुस्तक |
| - | ४. हवा |
| - | ५. पतंग |
| - | ६. बस (वाहन) |
लक्षणे :
| उदाहरण | गट | कारण (लक्षणे) |
| फुलपाखरू | सजीव | अन्न घेते, वाढते (अळी → फुलपाखरू), प्रजनन, श्वसन, हालचाल करते |
| मासा | सजीव | अन्न, वाढ, कल्ल्यांनी श्वसन, प्रजनन (अंडी), पोहणे, चेतनाक्षमता |
| झाड | सजीव | प्रकाश संश्लेषणाने अन्न, वाढ, श्वसन, उत्सर्जन, प्रजनन (बिया) |
| दगड | निर्जीव | अन्न, वाढ, श्वसन, प्रजनन काहीही नाही |
| सायकल | निर्जीव | मानवनिर्मित; स्वतःहून हालचाल/वाढ नाही |
| पुस्तक | निर्जीव | वाढ, श्वसन, प्रजनन नाही |
| हवा | निर्जीव | वायूंचे मिश्रण; सजीवाची कोणतीही लक्षणे नाहीत |
| पतंग | निर्जीव | वाऱ्यामुळे उडतो; स्वतःची हालचाल/वाढ/श्वसन नाही |
| बस | निर्जीव | इंधन व चालकामुळे चालते; सजीवाची लक्षणे नाहीत |
**येथे 'पतंग' म्हणजे उडवायचा कागदी पतंग धरला आहे. जर कीटक 'पतंगा' (moth) अपेक्षित असता तर तो सजीव ठरला असता.
प्रश्न १०) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा:
(अ) दुष्काळात पुरेसा चारा आणि पाणी न मिळाल्याने जनावरांवर कोणते परिणाम होतात?
- अन्न-पाणी कमी मिळाल्याने ऊर्जा कमी पडते; जनावरे अशक्त व दुबळी होतात.
- वाढ खुंटते, वजन घटते.
- दूध/उत्पादन कमी होते; रोग लवकर होतात, रोगप्रतिकारशक्ती कमी होते.
- शरीरात पाण्याची कमतरता होऊन अनेक जनावरे आजारी पडतात किंवा दगावतात.
- प्रजननावर परिणाम होतो; चारा-पाण्याच्या शोधात जनावरांचे स्थलांतर करावे लागते.
आ) वाघाचा बछडा मोठा होतो, त्याचाही विकास होतो का? हे विधान स्पष्ट करा.
होय, वाघाचा बछडा मोठा होत असताना त्याची केवळ शरीराची वाढ (उंची व वजन) होत नाही, तर त्याचा 'विकास' सुद्धा होतो.
स्पष्टीकरण: लहान बछडा जन्मता असहाय्य असतो. जसा तो मोठा होतो, तशी त्याची बुद्धी, शारीरिक कार्यक्षमता आणि कौशल्यांमध्ये वाढ होते. तो शिकारीची कौशल्ये (छुपून राहणे, झेप घेणे), स्वतःचे रक्षण करणे आणि स्वतःचे क्षेत्र तयार करण्याचे कौशल्य शिकतो. शरीराच्या रचनेसोबत बुद्धी आणि कार्यक्षमतेत होणाऱ्या या प्रगतीलाच विकास (Development) म्हणतात.
उपक्रम (Project Work):
प्र. नैसर्गिक डिंक कोठून व कसा मिळवतात? अशाच प्रकारे वनस्पतींपासून आणखी कोणकोणते उत्सर्जित व उपयुक्त पदार्थ मिळवतात?
मार्गदर्शक उत्तर: डिंक काही झाडांच्या (उदा. बाभूळ, कडुनिंब यांसारख्या) खोडाला इजा झाल्यास/चीर दिल्यास तेथून बाहेर येणारा चिकट द्रव असतो; तो वाळून कडक झाला की गोळा केला जातो. पाठानुसार हे वनस्पतीतील उत्सर्जन आहे.
अशाच प्रकारे मिळणारे पदार्थ (उदाहरणे): रबर (रबराच्या झाडाचा चीक), राळ (काही वृक्षांपासून), लाख (लाख कीटकांपासून), मध (मधमाश्यांपासून), रेशीम (रेशीम किड्यांपासून) — प्रत्यक्ष माहिती मोठ्या व्यक्तींकडून/ग्रंथालयातून पडताळा.
| परीक्षेसाठी महत्त्वाचे :
वाढ आणि प्रजनन ही सजीवांची प्रमुख लक्षणे आहेत. सजीव की निर्जीव हे ठरवण्याची ही सर्वांत महत्त्वाची खूण आहे. चेतना = सजीवाला होणारी जाणीव (उत्तेजन) → प्रतिसाद = त्यावर सजीवाची कृती. उत्तर लिहिताना नेहमी ही जोडी — 'चेतना → प्रतिसाद' — स्पष्ट लिहा. वाढ आणि प्रजनन ही सजीवांची प्रमुख लक्षणे आहेत — सजीव की निर्जीव हे ठरवण्याची ती महत्त्वाची खूण आहे. श्वासोच्छ्वास आणि श्वसन या वेगवेगळ्या क्रिया आहेत — परीक्षेत 'फरक स्पष्ट करा' हा प्रश्न वारंवार विचारला जातो. सजीव की निर्जीव हे ठरवताना एकच लक्षण नाही, तर अनेक लक्षणे पाहावीत; त्यातही वाढ आणि प्रजनन ही सर्वांत महत्त्वाची खूण आहे. |
| स्मरणसूत्र :
वि-चे-उ-श्व-प्र-हा — ही अक्षरे आठवण्यासाठी वाक्य: “विजयाने चेंडू उचलला, श्वास घेतला, प्रवासाला हात हलवला.” वि = विकास • चे = चेतनाक्षमता • उ = उत्सर्जन • श्व = श्वसन • प्र = प्रजनन • हा = हालचाल (वाढ व अन्नग्रहण वेगळे लक्षात ठेवा — तीच पहिली आणि प्रमुख खूण!) १. लक्षणे: “विजयाने चेंडू उचलला, श्वास घेतला, प्रवासाला हात हलवला” → वि-चे-उ-श्व-प्र-हा (विकास, चेतनाक्षमता, उत्सर्जन, श्वसन, प्रजनन, हालचाल). २. उत्सर्जन (प्राणी): “कार्बन, घाम, मलमूत्र” = का-घा-म. ३. उत्सर्जन (वनस्पती): “पानगळ, सालगळ, डिंक” = पा-सा-डि. ४. बीजांकुरणाच्या गरजा: “प्रकाश-ओलावा-हवा” = प्र-ओ-ह. ५. बेडकाचा क्रम: अंडे → डिंभ → पाय → शेपटीसह बेडूक → बेडूक = अं-डिं-पा-शे-बे. ६. चेतना-प्रतिसाद: “चेतना = उत्तेजन (आधी); प्रतिसाद = उत्तर (नंतर)”. |
Click on link to get PDF from store :
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -1-लक्षणे सजीवांची – नोट्स
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -1-लक्षणे सजीवांची – स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
Main Page : – इयत्ता-६ वी – सामान्य विज्ञान (मराठी माध्यम)-Maharashtra Board – All chapters notes, solutions, videos, test, pdf.
Next Chapter : धडा 2 : मापन – Online Notes
