पाठ -1-लक्षणे सजीवांची
इइयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान- Maharashtra Board
नोट्स
|
अभ्यासघटक :
|
प्रस्तावना :
आपल्या भोवती कुत्रा, गाय, झाडे, माणसे असे अनेक सजीव आहेत; तसेच दगड, सायकल, बस, पुस्तक अशा निर्जीव वस्तूही आहेत. एखादी गोष्ट सजीव आहे की निर्जीव हे आपण त्यांच्यातील विशिष्ट लक्षणांवरून ठरवतो.
सजीव आणि निर्जीव संकल्पना :
सभोवतालच्या वातावरणात दोन मुख्य घटक असतात - सजीव (Living Organisms) आणि निर्जीव (Non-living Objects).
- सजीव म्हणजे काय? ज्यांच्यामध्ये वाढ, श्वसन, चेतनाक्षमता, उत्सर्जन, हालचाल आणि प्रजनन यांसारख्या जीवनक्रिया घडून येतात, त्यांना सजीव म्हणतात. उदा. वनस्पती, प्राणी, पक्षी, सूक्ष्मजीव.
- निर्जीव म्हणजे काय? ज्यांच्यामध्ये कोणत्याही जीवनक्रिया घडत नाहीत आणि ज्यांची स्वतःहून वाढ किंवा हालचाल होत नाही, त्यांना निर्जीव म्हणतात. उदा. दगड, पुस्तक, सायकल, गाडी, माती.
- सूक्ष्मजीव (Micro-organisms): काही सजीव डोळ्यांनी न दिसण्याइतके लहान असतात. त्यांना पाहण्यासाठी सूक्ष्मदर्शकाची गरज असते. उदा. रोगांचे जंतू, बॅक्टेरिया. हे लहान असले तरी त्यांच्यातही प्रजनन व इतर जीवनक्रिया घडतात.
सजीवांची प्रमुख लक्षणे (Key Characteristics of Living Things)
सजीव की निर्जीव हे ठरवण्यासाठी सजीवांमध्ये खालील लक्षणे आढळतात:
वाढ आणि विकास (Growth and Development) :
वाढ व विकास हे सजीवांचे पहिले आणि प्रमुख लक्षण आहे.
- वाढ (Growth): सजीवांच्या शरीराच्या आकारात, उंचीत आणि वजनात होणारी भौतिक वाढ म्हणजे 'वाढ' होय. उदा. बाळ मोठे होताना त्याचे वजन व उंची वाढते.
- विकास (Development): सजीवांच्या शरीरात, बुद्धीत, कार्यक्षमतेत आणि कौशल्यांमध्ये होणारी गुणात्मक वृद्धी म्हणजे 'विकास' होय. उदा. बाळ मोठे होताना रांगणे, चालणे, उड्या मारणे अशी कौशल्ये शिकते.
- अन्न आणि ऊर्जेची गरज: सजीवांच्या वाढीसाठी अन्नाची गरज असते. अन्नापासून शरीराला ऊर्जा मिळते आणि शरीराचे पोषण होते.
प्राणी विरुद्ध वनस्पती वाढीतील फरक:
- प्राण्यांची वाढ ठरावीक कालावधीपर्यंतच (वयापर्यंत) होते आणि शरीराच्या सर्व अवयवांमध्ये होते.
- याउलट, वनस्पतींची वाढ त्या जिवंत असेपर्यंत (आयुष्यभर) होत राहते. वनस्पतींच्या बुंध्याचा घेर, फांद्यांची लांबी व मुळांची लांबी आयुष्यभर वाढते, तर पानांचा आकार मर्यादित कालावधीत वाढतो.
| 📌 पोषण पद्धती: वनस्पती प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) द्वारे सूर्यप्रकाश, पाणी व कार्बन डायऑक्साइडचा वापर करून स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करतात. प्राणी मात्र अन्नासाठी वनस्पती किंवा इतर प्राण्यांवर अवलंबून असतात. |
श्वसन (Respiration) :
सजीवांना जिवंत राहण्यासाठी आणि ऊर्जा मिळवण्यासाठी श्वसन आवश्यक असते.
- श्वासोच्छ्वास: नाकाने किंवा विशिष्ट अवयवांनी हवा (ऑक्सिजन) शरीरात घेणे म्हणजे श्वास घेणे, आणि कार्बन डायऑक्साइड व पाण्याची वाफ बाहेर सोडणे म्हणजे उच्छवास होय.
- श्वसन प्रक्रिया: सजीवाने मिळवलेले अन्न आणि ऑक्सिजन यांच्यातील रासायनिक क्रियेतून शरीरात ऊर्जा निर्माण होण्याच्या क्रियेला 'श्वसन' म्हणतात.
- श्वसनाचे प्रकार व अवयव: मानव व प्राणी नाकाने/फुफ्फुसाने श्वसन करतात. गांडूळ त्वचेद्वारे, मासे कल्लयांद्वारे, तर वनस्पती पेशींमधील छिद्रांद्वारे श्वसन करतात. (टीप: श्वासोच्छ्वास आणि श्वसन या वेगवेगळ्या क्रिया आहेत).
श्वासोच्छ्वास आणि श्वसन :
| मुद्दा | श्वासोच्छ्वास | श्वसन |
| अर्थ | हवा आत घेणे व बाहेर सोडणे | अन्न व ऑक्सिजनपासून ऊर्जा निर्माण होणे |
| स्वरूप | बाह्य (भौतिक) क्रिया — नाक/फुप्फुसे | शरीरातील पेशींत चालणारी क्रिया |
| कोठे होते? | प्राण्यांत (नाक/फुप्फुसे इ.) | सर्व सजीवांच्या पेशींमध्ये (वनस्पतींतही) |
| परिणाम | ऑक्सिजन आत येणे; CO₂ व पाण्याची वाफ बाहेर जाणे | ऊर्जा मिळते |
चेतनाक्षमता व प्रतिसाद (Responsiveness to Stimuli) :
माशी, डास यांसारखे लहान कीटक असोत किंवा मोठे प्राणी — सर्वांना भोवतालची परिस्थिती आणि घटना यांची जाण असते. भोवतालच्या परिस्थितीत घडणाऱ्या घटनांना सजीव विशिष्ट प्रकारे प्रतिक्रिया देतात.
- चेतना (Stimulus): सजीवाला सभोवतालच्या परिस्थितीची किंवा बदलांची होणारी जाण म्हणजे चेतना होय. उदा. अचानक पडलेला प्रखर उजेड, स्पर्श, किंवा थंडी-उष्णता.
- प्रतिसाद (Response): चेतना मिळाल्यावर सजीवाने केलेले वर्तन किंवा दर्शवलेली क्रिया म्हणजे प्रतिसाद होय. उदा. डोळे झाकणे, हाताचा स्पर्श होताच लाजाळूची पाने मिटणे.
- वनस्पतींमधील चेतनाक्षमता: वनस्पतींची मुळे जमिनीतील ओलाव्याच्या दिशेने वाढतात, तर फांद्या प्रकाशाच्या दिशेने झुकतात. सूर्य मावळल्यावर काही झाडांची पाने मिटतात.
| प्रसंग | चेतना | प्रतिसाद |
| लाजाळूच्या पानांना हात लावल्यावर पाने मिटतात | स्पर्श | पाने मिटणे |
| वेलाने आधाराला वेटोळे घालणे | आधाराचा स्पर्श/उपस्थिती | वेल आधाराभोवती गुंडाळला जाणे |
| मुलीने तेजस्वी उन्हात डोळ्यांवर हात धरला | तेजस्वी प्रकाश | डोळ्यांवर हात धरणे/डोळे मिचकावणे |
| गांडूळ कोरड्या मातीतून ओलसर मातीकडे जाते | ओलावा/कोरडेपणा | ओलसर बाजूकडे सरकणे |
| मुळे ओलाव्याच्या दिशेने वाढतात | जमिनीतील ओलावा | त्या दिशेने मुळांची वाढ |
उत्सर्जन (Excretion) :
सजीवांच्या शरीरात घडणाऱ्या विविध क्रियांमुळे अनेक नको असलेले टाकाऊ व विषारी पदार्थ तयार होतात. हे पदार्थ शरीराबाहेर टाकण्याच्या क्रियेला 'उत्सर्जन' म्हणतात.
- प्राण्यांमधील उत्सर्जन: उच्छवासातून CO₂ व पाण्याची वाफ, त्वचेतून घाम, आणि मलमूत्र याद्वारे टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकले जातात.
- वनस्पतींमधील उत्सर्जन: वनस्पती नको असलेले पदार्थ जुन्या पानांमध्ये व खोडाच्या सालीमध्ये साठवतात. ही पाने व साल गळून पडल्यावर उत्सर्जन होते. तसेच डिंक, राळ, टॅनिन, आणि कॅल्शियम ऑक्सलेटचे स्फटिक हे वनस्पतींचे टाकाऊ पदार्थ आहेत.

प्रजनन / जनन (Reproduction) :
प्रत्येक सजीव स्वतःसारखा दुसरा सजीव निर्माण करतो, या प्रक्रियेला 'प्रजनन' किंवा 'जनन' म्हणतात.
वाढ आणि प्रजनन ही सजीवांची प्रमुख लक्षणे आहेत. सजीव की निर्जीव हे ठरवण्याची ही सर्वांत महत्त्वाची खूण आहे.
अंडज व जरायुज प्राणी:
- काही प्राणी अंडी घालतात व अंड्यातून पिल्ले बाहेर येतात (उदा. पक्षी, कासव, सापाची अंडी).
- काही प्राण्यांच्या माद्या थेट पिल्लांना जन्म देतात (उदा. गाय, मांजर, मानव).

वनस्पतींमधील प्रजनन:
- वनस्पतींचे प्रजनन प्रामुख्याने बीजांद्वारे होते. तसेच काही वनस्पतींच्या खोडाच्या कलमापासून (उदा. गुलाब, मोगरा) नवीन रोपे तयार होतात.
- बीजांकुरण (Seed Germination): बीजाच्या आतील अंकुरापासून नवीन पानांची व मुळांची वाढ सुरू होणे म्हणजेच बीजांकुरण होय. बीजामध्ये सुरुवातीच्या वाढीसाठी अन्नाचा साठा असतो (उदा. वाल, हरभरा, घेवडा यांच्या डाळीसारख्या दोन फोडींमध्ये अन्नसाठा असतो). बीजांकुरणासाठी हवा, ओलावा आणि योग्य तापमान आवश्यक असते.

हालचाल (Movement) :
- प्राणी अन्न मिळवणे, निवारा शोधणे, स्वतःचे संरक्षण करणे आणि चेतनेला प्रतिसाद देण्यासाठी एका जागेवरून दुसऱ्या जागी हालचाल (स्थलांतर) करतात.
- वनस्पती स्वतःची जागा बदलू शकत नाहीत (त्या एकाच जागी स्थिर असतात), परंतु त्यांच्या अवयवांमध्ये हालचाल दिसून येते. उदा. मुळे ओलाव्याकडे जाणे, कळ्या उमलून फुले होणे, पाने उघडणे व मिटणे.
पेशीमय रचना (Cellular Structure) :
- सर्व सजीवांचे शरीर सूक्ष्म पेशींचे (Cells) बनलेले असते.
- पेशी हे सजीवाच्या शरीराचे रचनात्मक व कार्यात्मक एकक आहे.
- प्रत्येक सजीव पेशीला पोषक पदार्थ व ऑक्सिजनची आवश्यकता असते.
सजीवांची प्रमुख लक्षणे: सारांश तक्ता :
| क्र. | लक्षण | अर्थ | प्राण्यांतील उदाहरण | वनस्पतींतील उदाहरण |
| १ | अन्नग्रहण व वाढ | अन्नापासून ऊर्जा व वाढ | पिल्लाचे कुत्र्यात रूपांतर होणे | बी → रोप → झाड |
| २ | विकास | कार्यक्षमता व कौशल्यांतील वृद्धी | बाळ रांगते, चालते, उड्या मारते | झाडाला फुले-फळे येणे |
| ३ | चेतनाक्षमता | परिस्थितीची जाण व प्रतिसाद | फटाक्याच्या आवाजाने कबुतरे उडतात | मुळे ओलाव्याकडे वाढतात |
| ४ | उत्सर्जन | नको असलेले पदार्थ बाहेर टाकणे | घाम, मूत्र, उच्छ्वास | पाने/साल गळणे, डिंक |
| ५ | प्रजनन | स्वतःसारखे सजीव निर्माण करणे | अंडी घालणे / पिल्लांना जन्म देणे | बिया (बीजांकुरण) |
| ६ | श्वसन | अन्न + ऑक्सिजन → ऊर्जा | फुप्फुसांनी/कल्ल्यांनी ऑक्सिजन घेणे | पेशींमध्ये श्वसन चालते |
| ७ | हालचाल | शरीराची/अवयवांची हालचाल | चालणे, उडणे, पोहणे | फांद्या प्रकाशाकडे वाढणे, पाने मिटणे |
विशेष अभ्यास व वैज्ञानिक योगदान
सर जगदीशचंद्र बोस यांचे संशोधन :
- सर जगदीशचंद्र बोस हे जगप्रसिद्ध भारतीय भौतिक व वनस्पतीशास्त्रज्ञ होते.
- वनस्पतींमध्येही प्राण्यांप्रमाणे चेतनाक्षमता असते आणि वनस्पतींच्या पेशींमध्ये निरोप वहनाची विशेष रचना असते, हे त्यांनी प्रयोगांनी सिद्ध करून दाखवले.
- त्यांनी वनस्पतींच्या अतिसूक्ष्म हालचाली व अतिशय कमी वेळेत झालेली वाढ १०,००० पटींनी स्पष्ट दिसेल असे विशेष यंत्र तयार केले.
- लंडन येथील शास्त्रज्ञांच्या सभेत त्यांनी वनस्पतींच्या चेतनाक्षमतेचे प्रात्यक्षिक दाखवून जगाचे लक्ष वेधून घेतले.
सागरी कासवांचा (ऑलिव्ह रिडले) जीवनक्रम व कासव महोत्सव :
- कोकणातील काही सागरकिनाऱ्यांवरील वाळूत डिसेंबर ते मार्च महिन्यांत समुद्री कासवे अंडी घालतात.
- ऑलिव्ह रिडले या सागरी जातीची कासवे हल्ली दुर्मीळ होत आहेत.
- मादी समुद्रकिनाऱ्यावर वाळूत खड्डा करून अंडी घालते; उगवत्या सूर्याचा प्रकाश किनाऱ्यावर पडेल अशा परिसरात अंडी घातलेली असतात.
- अंड्यांत पिल्लांची वाढ झाल्यावर पहाटेच्या सुमारास जवळपास एकाच वेळी शेकडो अंड्यांतून पिल्ले बाहेर येतात.
- पिल्लांनी थोड्याच वेळात समुद्राच्या पाण्यात जाणे जरुरीचे असते; नाहीतर पिल्ले मरून जातात.
- सूर्य उगवण्याआधी पूर्वेकडचे आकाश तांबूस दिसते; त्या प्रकाशामुळे समुद्राचा पृष्ठभाग जमिनीपेक्षा अधिक उजळ दिसतो. पिल्ले प्रकाशाच्या दिशेने (म्हणजे समुद्राकडे) चालू लागतात — हा त्यांचा चेतनेला प्रतिसाद आहे.
- किनाऱ्याजवळ रस्ते झाल्यावर विजेचे दिवे लागले; तेव्हापासून पिल्ले त्या दिव्यांच्या प्रकाशाकडे, म्हणजे समुद्रापासून दूर, जाऊ लागली.
- हे लक्षात आल्यावर गावकरी कासवजन्माच्या काळात किनाऱ्याजवळचे दिवे बंद ठेवतात, किनाऱ्यावर पहारा देतात व पिल्लांना सुरक्षितपणे समुद्रापर्यंत जाण्यास मदत करतात; ते 'कासवमित्र' बनतात आणि काही गावांत कासव महोत्सव साजरा करतात.
बेडकाचा जीवनक्रम (अवस्थांतर / Metamorphosis) :
वाढीच्या काळात काही सजीवांच्या शरीररचनेत खूप बदल होतात — त्यांना जीवनावस्था / जीवनक्रम म्हणतात. बेडकाचा जीवनक्रम हा सजीवांच्या विकासातील अवस्थांतराचे उत्तम उदाहरण आहे:
१. फेसासारखे अंडी पुंजके: पावसाळ्यात मादी बेडूक पाण्याच्या काठावरील वनस्पतींवर अंड्यांचे फेसाळ पुंजके घालते.
२. डबघेव / टॅडपोल (Tadpole): अंड्यातून बाहेर आलेले पिल्लू बेडकासारखे नसून लांबट अळीसारखे (मशासारखे) दिसते. ते केवळ पाण्यात पोहते व कल्ल्यांद्वारे श्वसन करते.
३. अवयवांचा विकास: हळूहळू पिल्लाला मागचे दोन पाय फुटतात, शेपूट लहान होते आणि फुफ्फुसांचा विकास होतो.
४. प्रौढ बेडूक: शेपूट पूर्णपणे नाहीशी होऊन फुफ्फुसाद्वारे आणि ओलसर त्वचेद्वारे श्वास घेणारा प्रौढ बेडूक तयार होतो.

डासाच्या अळ्या :
- अनेक दिवस साफ न केलेली पाण्याची टाकी किंवा उघडी ठेवलेली पाणी साठवलेली भांडी यांत डासांच्या अळ्या दिसतात.
- जीवनक्रम : डास आपली अंडी साठलेल्या पाण्यात घालतात; त्या अंड्यांतून अळ्या निघतात व अळ्यांची वाढ पाण्यातच होते आणि नंतर त्यांचे रूपांतर डासात होते.
आपण काय शिकलो? (प्रकरण-सार)
- सजीवांमध्ये अतिसूक्ष्म ते विशालकाय अशी विविधता असते; काही नुसत्या डोळ्यांनी दिसतही नाहीत.
- ऊर्जा व वाढ यांसाठी प्रत्येक सजीवाला अन्नाची गरज असते; वेगवेगळ्या सजीवांचे अन्न वेगवेगळे असते.
- परिस्थितीची जाण म्हणजे चेतना; त्यावरची क्रिया म्हणजे प्रतिसाद; वनस्पतींनाही चेतनाक्षमता असते.
- उत्सर्जन: वनस्पती — पाने गळणे, साल गळणे, डिंक; प्राणी — कार्बन डायऑक्साइड, घाम, मलमूत्र.
- प्राणी हालचाल करून जागा बदलू शकतात; वनस्पती जागा बदलू शकत नाहीत, पण त्यांच्यात वेगळ्या प्रकारच्या हालचाली होतात.
- बी रुजून नवीन रोपाची वाढ सुरू होणे = बीजांकुरण.
- विकास, चेतनाक्षमता, उत्सर्जन, श्वसन, प्रजनन, हालचाल ही सजीवांची लक्षणे; त्यांपैकी वाढ आणि प्रजनन ही प्रमुख लक्षणे.
- वाढीच्या काळात काही सजीवांच्या शरीररचनेत खूप बदल होतात — त्यांना जीवनावस्था / जीवनक्रम म्हणतात.
शब्दार्थ व पारिभाषिक शब्द (Glossary)
| मराठी शब्द | अर्थ | English |
| सजीव | जिवंत; ज्यात जीवनाची लक्षणे आहेत | Living organism |
| निर्जीव | जीवनाची लक्षणे नसलेले | Non-living |
| वाढ | आकार, उंची, वजन यांत वाढ | Growth |
| विकास | कार्यक्षमता व कौशल्यांत वृद्धी | Development |
| चेतना | परिस्थितीची जाण | Stimulus |
| प्रतिसाद / प्रतिक्रिया | चेतनेला दिलेली कृती | Response |
| चेतनाक्षमता | जाण होऊन प्रतिसाद देण्याची क्षमता | Sensitivity / Irritability |
| उत्सर्जन | नको असलेले पदार्थ बाहेर टाकणे | Excretion |
| प्रजनन | स्वतःसारखे सजीव निर्माण करणे | Reproduction |
| बीजांकुरण | बी रुजून रोपाची वाढ सुरू होणे | Germination |
| श्वसन | अन्न व ऑक्सिजनपासून ऊर्जा मिळवणे | Respiration |
| श्वासोच्छ्वास | हवा आत घेणे व बाहेर सोडणे | Breathing |
| हालचाल | शरीराची/अवयवांची गती | Movement / Locomotion |
| पेशी | सजीवांचा मूलभूत घटक | Cell |
| जीवनक्रम / अवस्थांतर | वाढीतील क्रमाक्रमाने होणारे शरीररचनेतील बदल | Life cycle / Metamorphosis |
| प्रकाश संश्लेषण | वनस्पतींनी प्रकाशाच्या मदतीने स्वतःचे अन्न बनवणे | Photosynthesis |
| सूक्ष्म | नुसत्या डोळ्यांना न दिसणारे | Microscopic |
| मोड | बी रुजताना फुटणारा कोंब | Sprout |
| पाचोळा | गळून पडलेली वाळकी पाने/काडीकचरा | Leaf litter |
| कल्ले | पाण्यातील प्राण्यांचे श्वसनाचे अवयव | Gills |
| डिंक | झाडाच्या खोडातून बाहेर येणारा चिकट पदार्थ जो वाळून कडक होतो | Gum |
Click on link to get PDF from store :
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -1-लक्षणे सजीवांची – नोट्स
PDF : इयत्ता-सहावी – सामान्य विज्ञान-पाठ -1-लक्षणे सजीवांची – स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
Main Page : – इयत्ता-६ वी – सामान्य विज्ञान (मराठी माध्यम)-Maharashtra Board – All chapters notes, solutions, videos, test, pdf.
Next Chapter : धडा 2 : मापन – Online Notes
