(ड) महाराष्ट्र

(ब) आचार्य अत्रे

(अ) यशवंतराव चव्हाण

कारण:

• मराठी भाषिक जनतेच्या संयुक्त महाराष्ट्राच्या मागणीचा प्रश्न बिकट होत गेला आणि संपूर्ण महाराष्ट्रभर तीव्र असंतोष धुमसत होता.
• केंद्र सरकारच्या द्विभाषिक धोरणाविरुद्ध आणि मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राचा लढा अधिक संघटित, व्यापक व गतिमान करण्यासाठी राजकीय पक्षांनी एकत्र येणे गरजेचे होते.
• ६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी केशवराव जेधे यांच्या अध्यक्षतेखाली पुण्याच्या टिळक स्मारक मंदिरात सभा झाली आणि या लढ्याला मध्यवर्ती नेतृत्व देण्यासाठी संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना करण्यात आली.

कारण:

• संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनात जनतेमध्ये जागृती निर्माण करण्याचे आणि जनमत प्रक्षोभित करण्याचे अत्यंत महत्त्वाचे काम वृत्तपत्रांनी केले.
• 'प्रबोधन', 'केसरी', 'सकाळ', 'नवाकाळ', 'नवयुग', 'प्रभात' यांसारख्या विविध वृत्तपत्रांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे विचार महाराष्ट्रातील खेड्यापाड्यांपर्यंत पोहोचवले.
• आचार्य अत्रे यांच्या 'मराठा' या वृत्तपत्राने आपल्या अग्रलेखांतून व बातम्यांतून आंदोलनाला धार आणत या लढ्यात अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण व प्रभावी भूमिका बजावली.

• २८ जुलै १९४६ रोजी मुंबई येथे शंकरराव देव यांच्या अध्यक्षतेखाली 'महाराष्ट्र एकीकरण परिषद' (संयुक्त महाराष्ट्र परिषद) भरवण्यात आली.
• या परिषदेने सर्व मराठी भाषिक प्रदेशांचा एक सलग प्रांत करावा असा ठराव एकमुखाने संमत केला.
• या प्रस्तावित प्रांतात मुंबई, मध्य प्रांतातील मराठी भाषिक भाग, तसेच मराठवाडा व गोमंतक या मराठी भाषिक भागांचा समावेश करावा, अशी प्रमुख मागणी या परिषदेद्वारे करण्यात आली.

• संघटन व नेतृत्व: ६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी स्थापन झालेल्या संयुक्त महाराष्ट्र समितीने आंदोलनाचे नेतृत्व करून हा लढा महाराष्ट्रातील कानाकोपऱ्यात पोहोचवला.
• जनमत सिद्ध करणे: १९५७ च्या लोकसभा, विधानसभा आणि मुंबई महानगरपालिका निवडणुकांमध्ये समितीने अभूतपूर्व यश मिळवून मतदार द्विभाषिकांच्या विरोधात आणि संयुक्त महाराष्ट्राच्या बाजूने असल्याचे सिद्ध केले.
• तीव्र आंदोलने: प्रतापगडावर पं. जवाहरलाल नेहरू यांच्या आगमनावेळी पसरणी घाट व पोलादपूर येथे तीव्र निदर्शने करून मराठी भाषिकांच्या तीव्र भावना केंद्र सरकारपर्यंत पोहोचवल्या.
• राज्य निर्मिती: समितीच्या प्रभावी नेतृत्वामुळे व १०६ हुतात्म्यांच्या बलिदानामुळे केंद्र सरकारला अनुमती द्यावी लागली आणि १ मे १९६० रोजी मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र अस्तित्वात आला.

• अध्यक्ष: कॉ. श्रीपाद अमृत डांगे
• उपाध्यक्ष: डॉ. त्र्यं. रा. नरवणे
• सचिव: एस. एम. जोशी