(क) संस्थाने

(ड) हैदराबाद

कारण: जुनागड हे सौराष्ट्रातील संस्थान होते. तेथील प्रजेला भारतात सामील व्हायचे होते, परंतु तेथील नवाब पाकिस्तानात सामील होण्याच्या विचारात होता. नवाबाच्या या निर्णयाला प्रजेने कसून विरोध केला. प्रजेचा तीव्र विरोध पाहून नवाब पाकिस्तानात निघून गेला. त्यामुळे फेब्रुवारी १९४८ मध्ये जुनागड भारतात विलीन झाले.

कारण: हैदराबाद संस्थानातील प्रजेला भारतात सामील व्हायचे होते, परंतु निजामाने भारतविरोधी धोरण स्वीकारून पाकिस्तानात विलीन होण्याच्या हालचाली सुरू केल्या. निजामाचा सहकारी कासीम रझवी याने 'रझाकार' ही संघटना स्थापन करून प्रजेवर, हिंदूंवर व लोकशाहीवादी मुस्लिमांवर अनन्वित अत्याचार केले. भारत सरकार सामोपचाराने बोलणी करत असूनही निजाम दाद देत नव्हता. अखेरीस प्रजेच्या संरक्षणासाठी भारत सरकारने १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाविरुद्ध 'ऑपरेशन पोलो' ही पोलीस कारवाई सुरू केली.

कारण: काश्मीरचा राजा हरिसिंग याने स्वतंत्र राहण्याचा निर्णय घेतला होता. मात्र काश्मीर पाकिस्तानात सामील करून घेण्यासाठी ऑक्टोबर १९४७ मध्ये पाकिस्तानच्या चिथावणीने सशस्त्र घुसखोरांनी काश्मीरवर हल्ला केला. या आक्रमणापासून काश्मीरचे रक्षण करण्यासाठी हरिसिंग यांनी भारताकडे लष्करी मदत मागितली आणि भारतात सामील होण्याच्या 'सामीलनामा' करारावर स्वाक्षरी केली.

• भारत स्वतंत्र झाल्यावर ६०० हून अधिक संस्थानांच्या विलीनीकरणाचा जटील प्रश्न गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी अतिशय मुत्सद्दीपणे सोडवला.
• त्यांनी संस्थानिकांना विश्वासात घेऊन सर्वांना मान्य होईल असा 'सामीलनामा' तयार केला.
• भारतात सामील होणे हे संस्थानिक व प्रजा दोघांच्या कसे हिताचे आहे, हे त्यांनी पटवून दिले.
• पटेलांच्या आवाहनाला उस्फूर्त प्रतिसाद देऊन जुनागड, हैदराबाद व काश्मीर वगळता सर्व संस्थाने भारतात विलीन झाली.
• पटेलांच्या कणखर भूमिकेमुळे अखंड भारताचे स्वप्न साकार झाले.

• स्वामी रामानंद तीर्थ हे हैदराबाद मुक्तिसंग्रामाचे मुख्य व झुंजार नेते होते.
• त्यांनी १९३८ मध्ये 'हैदराबाद स्टेट काँग्रेस'ची स्थापना करून निजामाविरुद्ध लोकशाही हक्कांसाठी लढा पुकारला. निजामाने बंदी घातली तरी त्यांनी लढा सुरू ठेवला.
• जुलै १९४७ मध्ये हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करावे असा ठराव त्यांनी पास केला.
• निजामाचे अत्याचार आणि कासीम रझवीच्या रझाकारांच्या हिंसेविरुद्ध त्यांनी जनतेचे संघटन केले व आंदोलनाचे नेतृत्व केले.
• त्यांच्या नेतृत्वामुळेच १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद संस्थान मुक्त होऊन भारतात विलीन झाले.