(ड) दृक् -श्राव्य

(अ) आगाखान पॅलेस

(ड) चित्रपट

• ब्रिटिश काळात वृत्तपत्रांनी समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद, बालविवाह, सतीप्रथा यांसारख्या अनिष्ट प्रथांविरुद्ध जनजागृती केली.
• समाजसुधारकांनी वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून स्त्रीशिक्षण, विधवा पुनर्विवाह, शिक्षणाचा प्रसार आणि सामाजिक समता यांचा प्रचार केला.
• तसेच लोकांमध्ये राष्ट्रीय भावना, हक्क आणि कर्तव्यांची जाणीव निर्माण केली.
• साम्राज्यवादी धोरणांना विरोध करताना ब्रिटिश काळातील वृत्तपत्रांनी लोकजागृतीचे आणि लोकशिक्षणाचेही काम केले.

त्यामुळे ब्रिटिश काळात वृत्तपत्रे सामाजिक प्रबोधनाची प्रभावी साधने म्हणून कार्य करत होती.

• चित्रपट हा आधुनिक तंत्रज्ञानाचा एक आगळा आविष्कार असून विसाव्या शतकात या तंत्रज्ञानात मोठी प्रगती झाली. चित्रफिती या आधुनिक भारताच्या इतिहासावर प्रकाश टाकतात.
•  भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घटनांच्या, जसे की दांडी यात्रा, मिठाचा सत्याग्रह आणि चलेजाव आंदोलन, ध्वनी चित्रफिती (Newsreels) आज उपलब्ध आहेत

• चित्रफितींमध्ये ऐतिहासिक घटना, व्यक्ती आणि प्रसंगांचे प्रत्यक्ष दृश्य व ध्वनी स्वरूपात जतन केलेले पुरावे उपलब्ध असतात. त्यामुळे त्या काळातील घडामोडींची अचूक माहिती मिळते.
• स्वातंत्र्यलढा, महत्त्वाचे नेते, राष्ट्रीय कार्यक्रम आणि इतर ऐतिहासिक घटनांचा वास्तवदर्शी अभ्यास करता येतो.

म्हणून चित्रफिती या आधुनिक भारताच्या इतिहासाच्या अभ्यासात अतिशय विश्वसनीय साधने मानली जातात.

• छायाचित्रे ही आधुनिक भारताच्या इतिहासाची दृक् (Visual) स्वरूपाची साधने आहेत.
• छायाचित्रण कलेचा शोध लागल्यानंतर विविध व्यक्ती, घटना, वस्तू आणि वास्तू यांची छायाचित्रे उपलब्ध झाली.
• छायाचित्रण कलेचा शोध लागण्यापूर्वी हाताने काढलेल्या चित्रांना महत्त्व होते; परंतु त्यात काल्पनिकता, व्यक्तिसापेक्षताही असे.
• छायाचित्रांमुळे एखादी व्यक्ती कशी दिसत होती, तिचा पेहराव कसा होता किंवा एखादी घटना नेमकी कशी घडली, याची दृश्य स्वरूपात तंतोतंत माहिती मिळते.
• तत्कालीन वास्तूंच्या छायाचित्रांवरून वास्तुप्रकार, वास्तू बांधण्याच्या पद्धती यांची माहिती मिळते.
• मध्ययुगीन काळातील चित्रांच्या तुलनेत छायाचित्रे ही अधिक विश्वसनीय मानली जातात.

• वस्तुसंग्रहालये ही इतिहासाच्या अभ्यासाची महत्त्वाची साधने आहेत.
• विविध कालखंडांतील पुरातन वस्तू, शस्त्रे, नाणी, शिल्पे, हस्तलिखिते, चित्रे, वस्त्रे आणि इतर ऐतिहासिक अवशेष येथे जतन करून ठेवले जातात.
• या वस्तूंमधून त्या काळातील लोकांचे जीवन, संस्कृती, कला, परंपरा आणि सामाजिक-आर्थिक स्थिती यांची माहिती मिळते.
• त्यामुळे इतिहासाचा अभ्यास अधिक वास्तवदर्शी आणि रंजक होतो. तसेच ऐतिहासिक वारशाचे जतन व संवर्धन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्यही वस्तुसंग्रहालये करतात.

• पुण्यातील आगाखान पॅलेस येथील गांधी स्मारक संग्रहालयात महात्मा गांधींच्या वापरातील अनेक वस्तू आणि कागदपत्रे पाहायला मिळतात.

• श्राव्य साधने ही इतिहासाच्या अभ्यासाची महत्त्वाची साधने आहेत.
• ध्वनिमुद्रिका, भाषणे, मुलाखती, लोकगीते, पोवाडे, रेडिओ कार्यक्रम इत्यादींचा यात समावेश होतो.

• उदाहरण, रवींद्रनाथ टागोर यांनी गायलेले 'जन गण मन' हे राष्ट्रगीत किंवा सुभाषचंद्र बोस यांची भाषणे यांचा वापर इतिहासाच्या अभ्यासात श्राव्य साधने म्हणून केला जातो .

• स्वातंत्र्य चळवळीच्या काळातील अनेक स्फूर्तीगीते ही देखील श्राव्य साधनांचा एक भाग आहेत
• या साधनांमधून ऐतिहासिक घटना, व्यक्ती आणि त्या काळातील सामाजिक व सांस्कृतिक जीवनाची माहिती मिळते. तसेच त्या काळातील भाषा, उच्चार आणि लोकजीवन समजण्यास मदत होते.
• त्यामुळे इतिहासाचा अभ्यास अधिक प्रभावी, जिवंत आणि विश्वासार्ह बनतो.