(अ) महाराष्ट्र व पंजाब  - देशांर्तगत व्यापार

(आ) भारत व जपान  - आंतरराष्ट्रीय व्यापार

(इ) लासलगाव व पुणे - देशांर्तगत व्यापार

(ई) चीन व कॅनडा - आंतरराष्ट्रीय व्यापार

(उ) भारत व युरोपीय संघ  - आंतरराष्ट्रीय व्यापार

आयात

निर्यात

निर्यात

भारत हा देश स्वयंपूर्ण नाही.

ज्या ठिकाणी एखाद्या वस्तूचे अतिरिक्त उत्पादन होते, त्या ठिकाणाहून त्या वस्तूचा पुरवठा होतो.

स्थानिक स्वरूपाच्या व्यापारापेक्षा आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची प्रक्रिया कठीण व गुंतागुंतीची असते.

आग्नेय आशियाई देशांत आर्थिक विकास, तसेच सामाजिक व सांस्कृतिक सलोखा वाढवण्यासाठी आसियान ही संघटना कार्य करते.

किरकोळ व्यापार

देशांतर्गत व्यापार

आंतरराष्ट्रीय व्यापार

घाऊक व्यापार

एखाद्या देशाच्या विशिष्ट काळातील आयात व निर्यात मूल्यांमधील फरक म्हणजे 'व्यापार संतुलन' होय. याचे तीन प्रकार आहेत:

१. अनुकूल व्यापार संतुलन: जेव्हा निर्यातमूल्य आयातमूल्यापेक्षा जास्त असते. हे देशाच्या आर्थिक विकासासाठी पोषक असते.

२. प्रतिकूल व्यापार संतुलन: जेव्हा आयातमूल्य निर्यातमूल्यापेक्षा जास्त असते. याचा अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

३. संतुलित व्यापार संतुलन : जेव्हा आयात व निर्यातमूल्य जवळपास सारखे असते.

• आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या वाटाघाटींसाठी व्यासपीठ उपलब्ध करणे.
• व्यापारविषयक मतभेद हाताळणे.
• राष्ट्रांच्या व्यापार धोरणांवर देखरेख ठेवणे.
• विकसनशील देशांसाठी तांत्रिक साहाय्य व प्रशिक्षण उपलब्ध करून देणे.

ओपेक (OPEC) आणि आपेक (APEC) या आंतरराष्ट्रीय व्यापार संघटनांच्या कार्यामध्ये खालीलप्रमाणे फरक आहेत, जे त्यांच्या उद्दिष्टांवर आधारित आहेत:

ओपेकची मुख्य उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. खनिज तेलाच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर नियंत्रण ठेवणे.
2. सदस्य देशांतील तेल उत्पादनाचे व दराचे नियंत्रण करणे.
3. तेल निर्यातीमध्ये सुसूत्रीता राखणे.

आपेकची मुख्य उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. आशिया-प्रशांत महासागर क्षेत्रात मुक्त व्यापार व आर्थिक सहकार्य करणे.
2. सदस्य देशांमध्ये प्रादेशिक व तांत्रिक सहकार्याला प्रोत्साहन देणे.

कार्यातील मुख्य फरक:

• ओपेकचे कार्यक्षेत्र केवळ खनिज तेल या वस्तूच्या उत्पादन, दर आणि व्यापारावर नियंत्रण ठेवण्यावर केंद्रित आहे, तर आपेकचे कार्यक्षेत्र आशिया-प्रशांत महासागर क्षेत्रातील मुक्त व्यापार आणि सर्वसाधारण आर्थिक सहकार्याला प्रोत्साहन देण्यावर केंद्रित आहे.
• ओपेक ही एका विशिष्ट नैसर्गिक संसाधनावर नियंत्रण ठेवणारी संघटना आहे, तर आपेक ही एका मोठ्या प्रदेशातील व्यापक आर्थिक संबंध सुधारणारी संघटना आहे.

आसियान (ASEAN) ही आशिया खंडातील महत्त्वाची व्यापारी संघटना आहे. या संघटनेची कार्ये पुढीलप्रमाणे आहेत :

• आग्नेय आशियाई देशांत आर्थिक विकास घडवून आणणे.
• सदस्य देशांत सामाजिक व सांस्कृतिक सलोखा वाढवणे.
• प्रादेशिक शांततेस प्रोत्साहन देणे.
• सदस्य देशांना व्यापारवृद्धीसाठी कर-सवलती देण्यास प्रवृत्त करणे.

शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने विपणनाचे महत्त्व

1. उत्पादनाला योग्य दर मिळतो – विपणनामुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या मालाला बाजारात स्पर्धात्मक आणि योग्य किंमत मिळते.
2. मधल्या दलालांवरील अवलंबित्व कमी होते – चांगल्या विपणन व्यवस्थेमुळे शेतकरी थेट ग्राहकांपर्यंत किंवा विश्वसनीय मंड्यांपर्यंत पोहोचू शकतात.
3. उत्पादन विक्रीतील सुरक्षितता वाढते – योग्य बाजारपेठ उपलब्ध असल्याने शेतमाल कुठे, केव्हा आणि कशा दरात विकायचा हे ठरवणे सोपे जाते.
4. नफ्यात वाढ होते – खर्च कमी आणि विक्री वाढल्याने शेतकऱ्यांचा निव्वळ नफा वाढतो.
5. कृषी नियोजन सोपे होते – कोणत्या पिकाला किती मागणी आहे हे विपणनामुळे कळते, त्यामुळे शेतीचे योग्य नियोजन करता येते.
6. साठवणूक, प्रक्रिया आणि वाहतूक सुधारते – विपणन व्यवस्थेमुळे शेतमालाच्या साठवण, प्रक्रिया आणि वाहतूक याबाबत चांगल्या सुविधा उपलब्ध होतात.
7. जोखीम कमी होते – बाजारातील माहिती वेळेवर मिळाल्याने भावातील चढउताराचा धोका कमी होतो.
8. ग्राहकांशी थेट संबंध तयार होतो – थेट विक्री व बाजारपेठेमुळे शेतकरी ग्राहकांच्या गरजा समजू शकतात.

विपणन हे शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण ते उत्पादनापासून विक्रीपर्यंत संपूर्ण प्रक्रियेत मदत करून आर्थिक स्थैर्य आणि उत्पन्नवाढ सुनिश्चित करते.