वैयक्तिक सत्याग्रहाचे विनोबा भावे हे पहिले सत्याग्रही होते.

१९४२ च्या राष्ट्रव्यापी आंदोलनाला ऑगस्ट क्रांती असे म्हटले जाते.

नोव्हेंबर १९४३ मध्ये जपानने अंदमान व निकोबार बेटे जिंकून ती आझाद हिंद सरकारच्या स्वाधीन केली.

कारण:

• १९३९ मध्ये युरोपात दुसरे महायुद्ध सुरू झाले आणि तत्कालीन ब्रिटिश व्हाईसरॉय लॉर्ड लिनलिथगो यांनी भारत इंग्लंडच्या बाजूने युद्धात सामील झाल्याची घोषणा केली.
• युरोपात लोकशाहीचे रक्षण करण्यासाठी आपण लढत असल्याचा दावा इंग्लंडने केला होता.
• हा दावा जर खरा असेल, तर इंग्लंडने भारताला ताबडतोब स्वातंत्र्य द्यावे, अशी मागणी राष्ट्रीय सभेने केली.
• परंतु, ही रास्त मागणी पूर्ण करण्यास ब्रिटिश सरकारने नकार दिला. या नकाराचा निषेध म्हणून नोव्हेंबर १९३९ मध्ये राष्ट्रीय सभेच्या प्रांतिक मंत्रिमंडळांनी राजीनामे दिले.

कारण:

• आझाद हिंद सेनेने प्रतिकूल परिस्थितीत नेटाने लढत म्यानमारमधील आराकानचा प्रदेश आणि आसामच्या पूर्व सीमेवरील काही ठाणी जिंकली होती.
• परंतु, याच काळात आझाद हिंद सेनेला जपानकडून मिळणारी लष्करी व आर्थिक मदत बंद झाली, ज्यामुळे त्यांची इम्फालची मोहीम अर्धवट राहिली.
• दुसऱ्या महायुद्धाच्या अंतिम टप्प्यात आझाद हिंद सेनेचा मुख्य पाठीराखा असलेल्या जपानने दोस्त राष्ट्रांसमोर शरणागती पत्करली.
• अत्यंत दुर्दैवी बाब म्हणजे, १८ ऑगस्ट १९४५ रोजी एका विमान अपघातात आझाद हिंद सेनेचे सरसेनापती नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे निधन झाले.
• या अत्यंत प्रतिकूल आणि गंभीर परिस्थितीमुळे आझाद हिंद सेनेला नाईलाजाने आपली शस्त्रे खाली ठेवावी लागली.

कारण:

• १९४२ च्या चळवळीत क्रांतीसिंह नाना पाटील यांनी महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात ब्रिटिश शासन संपुष्टात आणून लोकभिमुख प्रतिसरकारची स्थापना केली.
• या सरकारच्या 'तुफान सेने'च्या माध्यमातून कर गोळा करणे, कायदा व सुव्यवस्था टिकवणे आणि गुन्हेगारांना कडक शासन करणे यांसारखी महत्त्वाची कामे केली जात असत.
• प्रतिसरकारने स्थापन केलेल्या लोकन्यायालयाद्वारे केलेला न्यायनिवाडा सर्वसामान्य जनता विश्वासाने स्वीकारत असे.
• यासोबतच प्रतिसरकारने सावकारशाहीला तीव्र विरोध, दारूबंदी, साक्षरता प्रसार आणि जातीभेद निर्मूलन यांसारखी अनेक लोकोपयोगी व विधायक कामे प्रत्यक्ष राबवली. या लोककल्याणकारी प्रशासनामुळे प्रतिसरकार हे जनतेचे मोठे प्रेरणास्थान बनले.

• १९४२ च्या छोडो भारत आंदोलनादरम्यान नंदूरबार येथील शाळेतील विद्यार्थ्यांनी शिरीषकुमारच्या नेतृत्वाखाली हाती तिरंगी झेंडा घेऊन मिरवणूक काढली.
• इंग्रज पोलिसांसमोर न झुकता या मुलांनी अत्यंत धैर्याने 'वंदे मातरम्' च्या घोषणा दिल्या.
• पोलिसांनी चिडून या लहान मुलांवर अमानुष गोळीबार केला, ज्यात शिरीषकुमार आणि त्याचे शाळकरी सहकारी हुतात्मे झाले.

 प्रेरणा: शिरीषकुमारचे हे कार्य आपल्याला शिकवते की देशप्रेम आणि देशासाठी त्याग करण्यासाठी वयाचे बंधन नसते. स्वतःच्या प्राणांची पर्वा न करता अन्यायाविरुद्ध आणि गुलामगिरीविरुद्ध लढण्याची त्याची ही जिद्द, असीम शौर्य आणि देशाभिमान आम्हांस सदैव देशसेवेसाठी प्रेरित करत राहतो.

• दुसऱ्या महायुद्धात इंग्लंडने जपानच्या विरोधात अमेरिकेची बाजू घेतली होती.
• या युद्धादरम्यान जपानी फौजा भारताच्या पूर्व सीमेनजीक येऊन धडकल्या होत्या.
• जर जपानने भारतावर आक्रमण केले, तर त्याला रोखण्यासाठी आणि यशस्वी प्रतिकार करण्यासाठी भारतीयांचे सहकार्य मिळवणे इंग्लंडला अत्यंत आवश्यक वाटू लागले.
• याच उद्देशाने इंग्लंडचे प्रधानमंत्री विन्स्टन चर्चिल यांनी मार्च १९४२ मध्ये सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांना एक योजना घेऊन भारतात पाठवले.

• ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी पहाटेच राष्ट्रीय सभेच्या प्रमुख नेत्यांना अटक झाल्याचे वृत्त कळताच देशभरात तीव्र प्रतिक्रिया उमटली:
• संतप्त झालेल्या भारतीय जनतेने जागोजागी मिरवणुका काढल्या आणि तीव्र निदर्शने केली.
• पोलिसांनी आंदोलकांना रोखण्यासाठी त्यांच्यावर अमानुष लाठीहल्ले आणि गोळीबार केला, तरीही सामान्य जनता अजिबात घाबरली नाही.
• संतप्त लोकांनी ब्रिटिश दडपशाहीची प्रतीके असलेल्या पोलीस ठाण्यांवर, तुरुंगांवर आणि रेल्वे स्थानकांवर हल्ले केले तसेच सरकारी कचेऱ्या ताब्यात घेण्याचे प्रयत्न केले.

महाराष्ट्रातील चिमूर, आष्टी, यावली, महाड, गारगोटी यांसारख्या अनेक गावांमध्ये आबालवृद्धांनी अत्यंत असीम धैर्याने आणि नेटाने अभूतपूर्व लढे दिले.