पाठ -9-नकाशाप्रमाण
इयत्ता-आठवी – भूगोल- Maharashtra Board
स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
प्रश्न १. (अ) खालील बाबींच्या नकाशांचे बृहत् प्रमाण नकाशा व लघुप्रमाण नकाशा असे वर्गीकरण करा.
(१) इमारत (२) शाळा (३) भारत देश (४) चर्च (५) मॉल (६) जगाचा नकाशा (७) बगिचा (८) दवाखाना (९) महाराष्ट्र राज्य (१०) रात्रीचे उत्तर आकाश
| बृहत्प्रमाण नकाशे (Large Scale Maps) | लघुप्रमाण नकाशे (Small Scale Maps) |
| (१) इमारत (२) शाळा (४) चर्च (५) मॉल (७) बगीचा (८) दवाखाना |
(३) भारत देश (६) जगाचा नकाशा (९) महाराष्ट्र राज्य (१०) रात्रीचे उत्तर आकाश |
(आ) १ सेमी = १०० मी व १ सेमी = १०० किमी अशा प्रमाणाचे दोन नकाशे आहेत. यांपैकी बृहत् प्रमाणाचा नकाशा व लघुप्रमाणाचा नकाशा कोणता ते सकारण लिहा. या नकाशांचे प्रकार ओळखा.
- १ सेमी = १०० मी : या नकाशाचे अंकप्रमाणात रूपांतर केले असता १ सेमी : ( १०० मी × १०० सेमी) = १ : १०,००० असे होते. १:१०,००० हे प्रमाण १:१०,००० पेक्षा लहान छेद असणारे असल्याने हा 'बृहत्प्रमाण नकाशा' (Large Scale Map) आहे. कारण यामध्ये जमिनीवरील मर्यादित क्षेत्र दर्शवले जाते आणि घटकांचा अधिक व सविस्तर तपशील मिळतो.
- १ सेमी = १०० किमी : या नकाशाचे अंकप्रमाणात रूपांतर केले असता १ सेमी : ( १०० किमी × १,००,००० सेमी) = १ : १,००,००,००० असे होते. या प्रमाणाचा छेद प्रचंड मोठा असल्याने हा 'लघुप्रमाण नकाशा' (Small Scale Map) आहे. कारण यामध्ये भूपृष्ठावरील अथांग/विस्तृत प्रदेश दाखवला जातो परंतु नकाशातील घटकांचा तपशील कमी असतो.
प्रश्न २. नकाशासंग्रहातील भारताच्या नकाशातून खालील शहरांमधील अंतर सरळरेषेत नकाशा प्रमाणाच्या साहाय्याने मोजा व ती खालील तक्त्यात नोंदवा.
| शहरे | नकाशातील अंतर | प्रत्यक्ष अंतर |
| मुंबई ते बंगळुरू | ------- | -------किमी |
| विजयपुरा ते जयपूर | ------- | -------किमी |
| हैदराबाद ते सुरत | ------- | -------किमी |
| उज्जैन ते शिमला | ------- | -------किमी |
| पटना ते रायपूर | ------- | -------किमी |
| दिल्ली ते कोलकाता | ------- | -------किमी |
टीप: अॅटलास/नकाशासंग्रहातील भारताच्या नकाशाचे प्रमाण सामान्यतः १ सेमी = २०० किमी (किंवा १:२,००,००,०००) मानून काढलेली अचूक अंतरे खालीलप्रमाणे आहेत:
| अ.क्र. | शहरे (जोडी) | नकाशातील अंतर (सेमी) | प्रत्यक्ष अंतर (किमी) |
| १ | मुंबई ते बंगळुरू | ४.२ सेमी | ८४० किमी |
| २ | विजयपुरा ते जयपूर | ५.७५ सेमी | १,१५० किमी |
| ३ | हैदराबाद ते सुरत | ३.३ सेमी | ६६० किमी |
| ४ | उज्जैन ते शिमला | ४.४ सेमी | ८८० किमी |
| ५ | पाटणा ते रायपूर | २.८ सेमी | ५६० किमी |
| ६ | दिल्ली ते कोलकाता | ६.५ सेमी | १,३०० किमी |
प्रश्न ३.
(अ) जमिनीवरील अ व ब या दोन ठिकाणांमधील अंतर ५०० मी आहे. हे अंतर कागदावर २ सेमी रेषेने दाखवा. कोणतेही एक नकाशाप्रमाण काढा व हे नकाशाप्रमाण कोणते, ते शेजारी लिहा.

(आ) १ सेमी= ५३ किमी या शब्दप्रमाणाचे अंकप्रमाणात रूपांतर करा.
शब्दप्रमाणात दोन्ही बाजू समान एककात आणणे आवश्यक आहे.
१ किमी = १,००,००० सेमी.
५३ किमी = ५३ × १,००,००० सेमी = ५३,००,००० सेमी.
अंकप्रमाण = १ : ५३,००,००० (किंवा १ / ५३,००,०००).
(इ) १:१००००० या अंकप्रमाणाचे मेट्रिक पद्धतीच्या शब्दप्रमाणात रूपांतर करा.
अंकप्रमाण १ : १,००,००० चा अर्थ '१ सेमी नकाशावरील अंतर = १,००,००० सेमी जमिनीवरील अंतर' असा होतो.
१,००,००० सेमी चे किलोमीटर मध्ये रूपांतर करताना: \(\frac{१,००,०००}{१,००,०००}\) = १ किमी.
शब्दप्रमाण = '१ सेमी = १ किमी'.
प्रश्न ४. यांना मदत करा. त्यासाठी नकाशासंग्रहातील महाराष्ट्र राज्याचा रस्ते व लोहमार्ग नकाशा वापरा. नकाशातील प्रमाणाचा उपयोग करा.
(अ) अजयला कौटुंबिक सहलीचे आयोजन करायचे आहे.
बीड- औरंगाबाद- धुळे- नाशि क- मुंबई- पुणे-सोलापूर- बीड या मार्गांतील पर्यटन स्थळांना भेटी
द्यायच्या आहेत. गाडीला दर कि मीला १२ रु. प्रवास भाडे आहे. तर एकूण प्रवासासाठी त्यांना अंदाजे किती खर्च येईल?
महाराष्ट्राच्या नकाशावरील प्रमाणाचा उपयोग करून विविध टप्प्यांतील अंतराची गणना खालीलप्रमाणे आहे:
| टप्पा क्र. | प्रवास मार्ग (टप्पा) | अंदाजे प्रत्यक्ष अंतर (किमी) |
| १ | बीड ते औरंगाबाद | १३० किमी |
| २ | औरंगाबाद ते धुळे | १५० किमी |
| ३ | धुळे ते नाशिक | १५० किमी |
| ४ | नाशिक ते मुंबई | १६५ किमी |
| ५ | मुंबई ते पुणे | १५० किमी |
| ६ | पुणे ते सोलापूर | २४० किमी |
| ७ | सोलापूर ते बीड | १८० किमी |
- एकूण प्रवास अंतर: १३० + १५० + १५० + १६५ + १५० + २४० + १८० = १,१६५ किमी.
- प्रवास भाड्याचा दर: दर किमीला १२ रुपये.
- एकूण अंदाजे प्रवास खर्च: १,१६५ किमी × १२ रुपये = १३,९८० रुपये.
- निष्कर्ष: अजयच्या कौटुंबिक सहलीच्या प्रवासासाठी अंदाजे १३,९८० रुपये (सुमारे १४,००० रुपये) खर्च येईल.
(आ) सलोनीला तिच्या वर्गशिक्षिकेने सहलीचे नियोजन करण्यास सुचवले आहे. सहलीसाठी तिने
खालील ठिकाणे निवडली आहेत.
बुलढाणा-औरंगाबाद-परभणी-हिंगोली-अकोला -बुलढाणा
तर त्यांचा एकूण प्रवास किती किमी होईल?
- टप्पा १: बुलढाणा ते औरंगाबाद = १५० किमी
- टप्पा २: औरंगाबाद ते परभणी = २०० किमी
- टप्पा ३: परभणी ते हिंगोली = ७५ किमी
- टप्पा ४: हिंगोली ते अकोला = १४० किमी
- टप्पा ५: अकोला ते बुलढाणा = १०६ किमी
- एकूण प्रवास अंतर: १५० + २०० + ७५ + १४० + १०६ = ६७१ किमी (सुमारे ६७० किमी).
- उत्तर: सलोनीच्या सहलीचा एकूण प्रवास अंदाजे ६७१ किमी होईल.
(इ) विश्वासरावांना अलिबागहून (जि . रायगड) नळदुर्ग (जि. उस्मानाबाद) येथे त्यांच्या मालवाहू गाडीमधून मालवाहतूक करायची आहे. त्यांना जाण्या-येण्यासह अंदाजे किती किमी अंतराचा प्रवास करावा लागेल?
- पायरी १ (एका बाजूचे अंतर): अलिबाग ते नळदुर्ग एका बाजूचे अंतर = अंदाजे ४४० किमी.
- पायरी २ (जाण्या-येण्यासह एकूण अंतर): ४४० किमी × २ = ८८० किमी.
- उत्तर: विश्वासरावांना मालवाहतुकीसाठी जाण्या-येण्यासह अंदाजे ८८० किमी अंतराचा प्रवास करावा लागेल.
Click on link to get PDF from store :
PDF : इयत्ता-आठवी – भूगोल-पाठ -9-नकाशाप्रमाण – नोट्स
PDF : इयत्ता-आठवी – भूगोल-पाठ -9-नकाशाप्रमाण – स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
PDF Set :
सर्व धड्यांच्या नोट्स-मराठी माध्यम -इयत्ता-८ वी – भूगोल-(10 PDF)-Rs.40
सर्व धड्यांच्या स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे -मराठी माध्यम -इयत्ता-८ वी – भूगोल-(9 PDF)-Rs.35
सर्व धड्यांच्या नोट्स व स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे-मराठी माध्यम -इयत्ता-८ वी – भूगोल-(19 PDF)-Rs.60
Main Page : – Maharashtra Board इयत्ता आठवी-भूगोल – All chapters notes, solutions, videos, test, pdf.
Previous Chapter : धडा 8 : उदयोग – Online Solutions
Next Chapter : धडा 10 : नकाशाप्रमाण – Online Solutions
