प्रस्तावना

• १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा ही भारतीय इतिहासातील ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध झालेली पहिली मोठी आणि संघटित सशस्त्र क्रांती होती.
• हा लढा कोणताही अचानक घडलेला प्रसंग नसून, ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या शोषणकारी धोरणांविरुद्ध भारतीय समाजातील विविध स्तरांवर साचलेल्या दीर्घकालीन असंतोषाचा तो एक मोठा स्फोट होता.
• स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी या लढ्याची व्याप्ती व भूमिका मांडणारे '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाने पुढे अनेक क्रांतिकारकांना ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली.

१८५७ पूर्वीचे लढे आणि पार्श्वभूमी :

१८५७ च्या मोठ्या युद्धापूर्वी भारताच्या विविध भागांत ब्रिटिशांविरुद्ध अनेक छोटे-मोठे लढे झाले होते. इंग्रजी सत्तेच्या दुष्परिणामांमुळे जनतेत निर्माण झालेला असंतोष या संघर्षांमागचे मुख्य कारण होते.

संन्यासी-फकिरांचे बंड (१७६३-१८५७) : शेतकरी आणि सामान्य जनता:

• कंपनी सरकारच्या काळात शेतकरी कंगाल झाले.
• १७७० मध्ये बंगालमध्ये पडलेल्या भीषण दुष्काळातही ब्रिटिश राज्यकर्त्यांचे वर्तन उदासीन राहिले.
• १७६३ ते १८५७ दरम्यान बंगालमध्ये प्रथम संन्याशांच्या व नंतर फकिरांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांनी लढे दिले.

उमाजी नाईक यांचा लढा:

• उमाजी नाईक यांनी रामोशी बांधव आणि स्थानिक युवकांना संघटित करून ब्रिटिशांविरुद्ध उग्र लढा दिला.
• त्यांनी पुणे, सातारा, अहमदनगर, नाशिक या भागात आपला दरारा निर्माण केला होता.
• १८३२ मध्ये त्यांना पकडून पुणे येथे फाशी देण्यात आली.

पाइकांचा उठाव (१८१७):

• ओडिशामध्ये 'पाइक' (स्वतंत्र राजांचे खडे सैनिक) यांना मिळालेल्या मोफत जमिनी ब्रिटिशांनी काढून घेतल्या.
• तसेच मिठाच्या किमतीत वाढ केल्यामुळे सामान्य जनतेचे जीवन असह्य झाले.
• याचा परिणाम म्हणून बक्षी जगनबंधू विद्याधर यांच्या नेतृत्वाखाली पाइकांनी ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र उठाव केला.

आदिवासी आणि वन्य जमाती:

• ब्रिटिशांनी कायद्याने आदिवासींच्या जंगल संपत्तीवरील हक्कांवर गदा आणली.
• यामुळे बिहारमधील कोलाम व संताळ, ओडिसातील गोंड आणि महाराष्ट्रातील भिल्ल, कोळी व रामोशी यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढे दिले.

वेल्लोरचा उठाव (१८०६)

• ईस्ट इंडिया कंपनीच्या फौजेत अनेक भारतीय सैनिक होते, परंतु कंपनीकडून त्यांना नेहमी दुजाभावाची वागणूक दिली जात असे.
• हिंदी सैनिकांचे वेतन आणि भत्ते इंग्रजी सैनिकांच्या तुलनेत अत्यंत अल्प होते, ज्यामुळे सैनिकांमध्ये असंतोष वाढत होता.
• १८०६ च्या या उठावाने उग्र रूप धारण केले होते.

बराकपूरचा उठाव (१८२४) :

• १८२४ मध्ये बराकपूर येथे ब्रिटिश सैन्यातील भारतीय सैनिकांनी उठाव केला.
• ब्रिटिशांनी हा उठाव कठोरपणे दडपला आणि अनेक सैनिकांना शिक्षा दिली.
• हा उठाव १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धापूर्वीचा एक महत्त्वाचा सैनिकांचा उठाव मानला जातो.

१८५७ च्या लढ्याची प्रमुख कारणे :

लढ्यामागे अनेक आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय कारणे कारणीभूत होती:

लढ्याचा उठाव आणि व्याप्ती :

लढ्याची सुरुवात बराकपूर छावणीतून झाली आणि ती वेगाने उत्तर व मध्य भारतात पसरली.

• मंगल पांडे यांचे बलिदान: चरबी लावलेली काडतुसे वापरण्याच्या सक्तीला विरोध करत मंगल पांडे यांनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यावर गोळी झाडली. त्यानंतर त्यांना अटक करून फाशी देण्यात आली, ज्यामुळे उठावाचा वणवा चहूकडे पसरला.
• दिल्लीचा ताबा: १२ मे १८५७ रोजी सैनिकांनी दिल्लीचा ताबा मिळवला आणि मुघल बादशाह बहादूरशाह यांना 'भारताचा सम्राट' म्हणून घोषित करून त्यांच्याकडे लढ्याचे नेतृत्व दिले.

१८५७ च्या लढ्यात हिंदू-मुस्लीम बांधवांचे ऐक्य दिसून येते. नाशिक जिल्ह्यातील पेठ व सुरगाण्याच्या राणीसारख्या स्त्रियाही यात सामील झाल्या; खानदेशातील उठावात सुमारे चारशे भिल्ल स्त्रिया सहभागी होत्या.

लढ्याचा बीमोड आणि अपयशाची कारणे :

• इंग्रजांची सैन्यसंख्या व प्रशासकीय ताकद मोठी असल्याने त्यांनी साम, दाम, दंड, भेद या नीतीने उठाव मोडून काढला.
• राणी लक्ष्मीबाई, कुंवरसिंह, अहमद उल्ला धारातीर्थी पडले; बहादुरशाह यांना रंगून येथे कारावासात ठेवले.
• नानासाहेब व बेगम हजरत महल यांनी नेपाळमध्ये आश्रय घेतला; तात्या टोपे यांना फितुरीमुळे पकडून फासावर देण्यात आले.
• सन १८५८ च्या अखेरीपर्यंत इंग्रजांनी हा लढा कठोरपणे दडपला.

अपयशाची प्रमुख कारणे:

• लढ्याचा मर्यादित प्रसार: हा लढा संपूर्ण भारतात एकाच वेळी झाला नाही. दक्षिण भारत आणि पंजाब, बंगालचा काही भाग यापासून अलिप्त राहिले.
• सर्वमान्य नेत्याचा अभाव: भारतीय पातळीवर ब्रिटिशांना शह देऊ शकेल अशा एका मध्यवर्ती नेतृत्वाचा अभाव होता.
• संस्थानिकांच्या पाठिंब्याचा अभाव: काही मोजके संस्थानिक वगळता इतर अनेक जण ब्रिटिशांशी एकनिष्ठ राहिले.
• लष्करी डावपेचांची कमतरता: भारतीय सैनिकांकडे शौर्य होते, परंतु ब्रिटिशांकडे आधुनिक शस्त्रास्त्रे, शिस्तबद्ध सैन्य, अनुभवी सेनानी आणि दळणवळणाची (रेल्वे, टपाल) साधने होती.
• अनुकूल आंतरराष्ट्रीय स्थिती: रशियाशी झालेले क्रिमियन युद्ध जिंकल्यामुळे ब्रिटिशांची ताकद वाढली होती आणि जगातील अनेक देशांशी त्यांचा व्यापार सुरक्षित होता.

स्वातंत्र्यलढ्याचे परिणाम आणि बदल :

१८५७ च्या लढ्याने भारतीय प्रशासकीय व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल घडवून आणले:

• ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीचा अंत: १८५८ च्या कायद्यानुसार भारताचा कारभार ब्रिटिश पार्लमेंटकडे सोपवण्यात आला. गव्हर्नर जनरल हे पद जाऊन 'वाईसरॉय' हे पद निर्माण झाले; लॉर्ड कॅनिंग हा पहिला वाईसरॉय ठरला.
• राणीचा जाहीरनामा: राणी व्हिक्टोरियाने भारतीयांना आश्वासन दिले की, वंश, धर्म किंवा जातीवरून भेदभाव केला जाणार नाही, धार्मिक बाबतीत हस्तक्षेप केला जाणार नाही आणि संस्थानिकांशी केलेले करार पाळले जातील.
• लष्करी पुनर्रचना: सैन्यात इंग्रजी सैनिकांचे प्रमाण वाढवण्यात आले आणि तोफखाना पूर्णपणे इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या ताब्यात देण्यात आला. भारतीय सैनिकांमध्ये एकी होऊ नये म्हणून लष्करी तुकड्यांची जातवार विभागणी केली गेली.
• धोरणात्मक बदल: ब्रिटिशांनी भारतीयांच्या सामाजिक व धार्मिक बाबतीत हस्तक्षेप न करण्याचे धोरण स्वीकारले. मात्र, भारतीय समाज एकसंध होऊ नये म्हणून 'फोडा आणि राज्य करा' (Divide and Rule) हे सूत्र अवलंबले.

१८५७ चा स्वातंत्र्यलढा हा केवळ एक लष्करी उठाव नव्हता, तर ते एक व्यापक राष्ट्रीय युद्ध होते. या लढ्यामुळे भारतीयांना संघटित विरोधाचे महत्त्व समजले आणि तो पुढील स्वातंत्र्य चळवळीचा प्रेरणास्रोत ठरला.