(ii) वाढते.

(iv) १५ ते ५९

(iii) साक्षरता

अयोग्य विधान.

दुरुस्त विधान : एखाद्या प्रदेशाचे क्षेत्रफळ आणि तेथील एकूण लोकसंख्या यांच्या गुणोत्तरावरून लोकसंख्येची घनता समजते.

योग्य विधान.

योग्य विधान.

अयोग्य विधान.

दुरुस्त विधान : केवळ आर्थिक सुबत्ता म्हणजे विकास नव्हे; विकासाचा संबंध लोकसंख्येचे जीवनमान, जीवनाची गुणवत्ता, मिळणाऱ्या संधी आणि स्वातंत्र्य यांच्याशी असतो.

अयोग्य विधान.

दुरुस्त विधान : विकसनशील देशांचा मानवी विकास निर्देशांक हा मध्यम किंवा कमी श्रेणीमध्ये (० ते १ च्या दरम्यान, प्रगतीनुसार मध्यम स्तरावर) असतो. अति विकसित (प्रगत) देशांचा मानवी विकास निर्देशांक एकच्या जवळ असतो;

लोकसंख्या रचनेच्या अभ्यासात प्रामुख्याने खालील बाबींचा अभ्यास केला जातो:

• लिंग गुणोत्तर : लोकसंख्येतील स्त्री आणि पुरुषांचे प्रमाण अभ्यासणे.
• वयोगट रचना : लोकसंख्येचे लहान मुले (बालक), तरुण (कार्यकारी किंवा कार्यक्षम गट) आणि वृद्ध अशा विविध वयोगटांमध्ये वर्गीकरण करणे आणि त्यांच्यातील गतिशीलता समजून घेणे.
• कार्यानुसार रचना : लोकसंख्येतील कार्यकारी (उत्पादक कामात व्यस्त असलेले) व अकार्यकारी (कामात नसलेले व परावलंबी) लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे.
• निवासस्थान : लोकसंख्येची ग्रामीण आणि नागरी अशा दोन निवासी गटांमध्ये वर्गवारी करणे.
• साक्षरता : समाजातील साक्षर व निरक्षर लोकांचे प्रमाण आणि त्यांची टक्केवारी तपासणे. साक्षरता ही लोकसंख्येच्या गुणवत्तेचा मुख्य आरसा आहे.

लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे अनुकूल (दाट लोकवस्ती निर्माण करणारे) व प्रतिकूल (विरळ लोकवस्ती निर्माण करणारे) घटक :

(अ) अनुकूल घटक (दाट लोकवस्ती असणारे प्रदेश):

• प्राकृतिक घटक: सपाट व सुपीक मैदानी भूप्रदेश, पाण्याची मुबलक आणि सहज उपलब्धता, मानवी आरोग्यासाठी सुखद व सौम्य हवामान आणि पिकांसाठी पोषक सुपीक मृदा.
• आर्थिक घटक: प्रगत व सुपीक शेती, औद्योगिकीकरण (मोठे कारखाने), वेगाने वाढणारे नागरीकरण, वाहतूक व दळणवळणाचे उत्तम जाळे आणि सज्ज बाजारपेठा.
• राजकीय व सामाजिक घटक: राजकीय स्थिरता, सुरक्षित व शांततापूर्ण वातावरण, सामाजिक समानता व सलोखा आणि विकासात्मक सरकारी धोरणे.

(ब) प्रतिकूल घटक (विरळ लोकवस्ती असणारे प्रदेश):

• प्राकृतिक घटक: तीव्र उताराचा किंवा उंचसखल डोंगराळ भूप्रदेश, अत्यंत विषम, कोरडे आणि कडक (अतिउष्ण किंवा अतिथंड) हवामान, दाट आणि दुर्गम वने तसेच पाण्याची तीव्र टंचाई (दुर्भिक्ष).
• आर्थिक घटक: भौगोलिक अडथळ्यांमुळे वाहतूक सोयींचा व दळणवळणाचा अभाव, रोजगाराच्या व उद्योगांच्या संधींची कमतरता.
• राजकीय व सामाजिक घटक: राजकीय अस्थिरता, सततचे युद्ध किंवा अंतर्गत वांशिक-सामाजिक संघर्ष.

ज्या प्रदेशात क्षेत्रफळाच्या तुलनेत लोकसंख्या खूप जास्त असते (म्हणजेच लोकसंख्येची घनता अधिक असते), तिथे खालील तीव्र आणि गंभीर समस्या निर्माण होतात:

• नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर अतिरिक्त ताण: अन्न, पिण्याचे पाणी, जमीन आणि ऊर्जा यांसारख्या पायाभूत नैसर्गिक संसाधनांवर प्रचंड ताण पडतो, ज्यामुळे टंचाई जाणवू लागते.
• गृहनिर्माण व जागेची टंचाई: जागेची मर्यादितता असल्यामुळे घरांच्या किमती आणि जमिनीचे दर अवाजवी वाढतात. पर्यायाने मोठ्या शहरांमध्ये बेकायदेशीर दाट वस्त्या व झोपडपट्ट्यांची समस्या उग्र बनते.
• सार्वजनिक पायाभूत सेवांवर ताण: वाहतूक कोंडी, रुग्णालयांमध्ये वैद्यकीय सोयींचा तुटवडा, शाळा-महाविद्यालयांमध्ये प्रवेशाच्या मर्यादा आणि सांडपाणी व्यवस्थापनाची बिकट समस्या निर्माण होते.
• पर्यावरणीय प्रदूषण व अनारोग्य: अति-गर्दीमुळे हवेचे, पाण्याचे आणि ध्वनीचे प्रदूषण मोठ्या प्रमाणावर वाढते. कचऱ्याच्या विल्हेवाटीचा प्रश्न गंभीर होऊन नागरिकांचे आरोग्य धोक्यात येते.

दरहजारी पुरुषांमागे स्त्रियांचे प्रमाण कमी असणाऱ्या (कमी लिंग गुणोत्तर) प्रदेशात प्रामुख्याने खालील सामाजिक समस्या भेडसावतात:

• सामाजिक असंतुलन: स्त्री-पुरुषांच्या लोकसंख्येतील विषमतेमुळे विवाहाचे नैसर्गिक चक्र व कौटुंबिक रचना बिघडते, ज्यामुळे समाजरचेचे संतुलन बिघडते.
• स्त्री भ्रूणहत्या व सामाजिक भेदभावाची समस्या: कमी लिंग गुणोत्तर हे समाजात मुलींच्या जन्माकडे पाहण्याचा नकारात्मक दृष्टिकोन, मुलींची उपेक्षा आणि स्त्री भ्रूणहत्येसारख्या अत्यंत अनिष्ट व बेकायदेशीर प्रथांचे अस्तित्व दर्शवते.
• महिलांच्या सुरक्षेचा प्रश्न: ज्या प्रदेशात महिलांची संख्या अत्यंत कमी असते, तिथे महिलांवरील हिंसाचार, अपहरण, अनैतिक मानवी व्यापार आणि असुरक्षिततेची भावना वाढण्याची दाट शक्यता असते.
• लोकसंख्या वाढीचा असंतुलित दर: स्त्रियांचे प्रमाण दीर्घकाळ कमी राहिल्यास पुनरुत्पादन दरावर परिणाम होऊन भविष्यात मानवी संसाधनांची रचना अधिकच असंतुलित आणि विस्कळीत बनते.

लोकसंख्या हे देशाच्या विकासाचे सर्वात महत्त्वाचे संसाधन मानले जाते, कारण:

• साधनसंपत्तीचा विकासक: निसर्गात उपलब्ध असलेल्या कच्च्या साधनसंपत्तीचा प्रत्यक्ष उपयोग आणि विकास हा केवळ देशातील लोकांच्या शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य आणि विचार क्षमतेवरच अवलंबून असतो. मानवाशिवाय कोणतीही नैसर्गिक संपत्ती निरुपयोगी राहते.
• संख्यात्मकतेपेक्षा गुणात्मकता महत्त्वाची: देशाच्या विकासात केवळ लोकांची संख्या नाही, तर त्यांची 'गुणवत्ता' अत्यंत महत्त्वाची असते. निरक्षर आणि आजारी लोकसंख्येपेक्षा साक्षर, सुदृढ आणि सुशिक्षित लोकसंख्या देशाचा शाश्वत विकास वेगाने करू शकते.
• मनुष्यबळाचा पुरवठा: लोकसंख्येच्या रचनेनुसारच देशातील शेती, उद्योग, विज्ञान, संशोधन आणि सेवा क्षेत्रांसाठी अत्यंत आवश्यक असणाऱ्या कुशल आणि अकुशल मनुष्यबळाचा अविरत पुरवठा होत असतो.
• आर्थिक चक्राची गती: सुशिक्षित व कार्यक्षम लोकसंख्या ही केवळ उत्पादक नसते, तर ती ग्राहक म्हणून बाजारपेठेला चालना देते, ज्याद्वारे देशाची संपूर्ण अर्थव्यवस्था गतिमान राहते. म्हणून लोकसंख्या हे एक अत्यंत महत्त्वाचे संसाधन आहे.

देशाच्या लोकसंख्येमध्ये १५ ते ५९ वयोगटातील कार्यकारी लोकसंख्या सर्वाधिक महत्त्वाची मानली जाते, कारण:

• आर्थिक उत्पादकता: हा गट नोकरी, व्यवसाय, शेती आणि उद्योगांमध्ये थेट कार्यरत असतो. देशातील प्रत्यक्ष उत्पादन प्रक्रियेत आणि राष्ट्रीय उत्पन्न वाढवण्यात या गटाचा सिंहाचा वाटा असतो.
• अवलंबित गटाचा आधार: देशातील इतर दोन वयोगट (१५ वर्षांखालील लहान मुले आणि ६० वर्षांवरील वृद्ध) हे स्वतः आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी नसतात. आपल्या अन्न, शिक्षण, आरोग्य व इतर सर्व गरजांसाठी ते पूर्णपणे या कार्यक्षम कार्यकारी गटावर अवलंबून असतात.
• मानवी संसाधनाचे मुख्य इंजिन: ज्या देशामध्ये किंवा प्रदेशामध्ये या कार्यक्षम कार्यकारी गटाचे, विशेषतः तरुण वर्गाचे प्रमाण जास्त असते, तिथल्या श्रमशक्तीचा पुरवठा मुबलक असतो, ज्यामुळे त्या प्रदेशाचा विकास झपाट्याने होतो.

लोकसंख्येतील वेगवेगळ्या वयोगटांचा अभ्यास करणे देशाच्या विकासासाठी महत्त्वाचे आहे. यामुळे देशातील कार्यकारी आणि अवलंबित लोकसंख्येचे प्रमाण समजते.

• कार्यकारी व अवलंबित लोकसंख्या : १५ ते ५९ वर्षे वयोगटातील लोक सामान्यतः कार्यकारी लोकसंख्येत येतात. मुले आणि वृद्ध हे प्रामुख्याने अवलंबित गटात येतात. त्यामुळे कार्यकारी लोकसंख्येच्या तुलनेत अवलंबित लोकसंख्या किती आहे हे समजते.
• भविष्यातील मनुष्यबळाचा अंदाज : वयोगटाच्या रचनेवरून देशाला भविष्यात किती मनुष्यबळ उपलब्ध होईल, याचा अंदाज येतो. बालकांचे प्रमाण जास्त असल्यास भविष्यात मोठी कार्यक्षम लोकसंख्या उपलब्ध होऊ शकते.
• सरकारी नियोजनास मदत : बालकांचे प्रमाण जास्त असल्यास सरकारला शाळा, क्रीडांगणे, आरोग्य आणि पोषण योजना यांसाठी अधिक सुविधा उपलब्ध कराव्या लागतात.
• वृद्धांसाठी नियोजन : वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त असल्यास सरकारला आरोग्य सुविधा, पेन्शन आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी कल्याणकारी योजना आखाव्या लागतात.

म्हणूनच लोकसंख्येच्या वयोगट रचनेचा अभ्यास केल्यामुळे भविष्यातील मनुष्यबळ, सरकारी खर्च आणि विकासाचे योग्य नियोजन करता येते.

कारण :

• प्रगतीचा मुख्य निदर्शक : साक्षरता ही सामाजिक आणि आर्थिक प्रगतीचे महत्त्वाचे मापदंड आहे. साक्षर लोक प्रगत आणि पुरोगामी विचार स्वीकारतात. त्यामुळे समाजात सकारात्मक बदल घडण्यास मदत होते.
• कुशल मनुष्यबळाची निर्मिती : साक्षर लोक तांत्रिक आणि आधुनिक शिक्षण सहज घेऊ शकतात. त्यामुळे उद्योग, व्यवसाय आणि इतर क्षेत्रांसाठी कुशल व कार्यक्षम मनुष्यबळ तयार होते.
• राहणीमानात सुधारणा : साक्षरतेमुळे लोकांना चांगल्या रोजगार आणि व्यवसायाच्या संधी मिळतात. त्यामुळे त्यांचे उत्पन्न वाढते आणि जीवनमान सुधारते.
• तंत्रज्ञानाचा स्वीकार : साक्षर लोक आधुनिक विज्ञान आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा सहज वापर करू शकतात. यामुळे देशाचा आर्थिक आणि मानवी विकास अधिक वेगाने होतो.

म्हणूनच साक्षरता ही देशाच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. ती लोकांचे ज्ञान, रोजगार, उत्पन्न आणि जीवनमान सुधारण्यास मदत करते.

कारण :

पूर्वी देशाचा विकास मुख्यतः राष्ट्रीय उत्पन्न किंवा GDP यावर मोजला जात असे. परंतु जास्त उत्पन्न असले तरी नागरिकांचे आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान चांगले असेलच असे नाही. त्यामुळे केवळ आर्थिक विकासावरून देशाची खरी प्रगती समजत नाही.

HDI मध्ये विकास मोजण्यासाठी तीन प्रमुख बाबींचा विचार केला जातो:

• आरोग्य: नागरिकांचे अपेक्षित आयुर्मान किती आहे.
• शिक्षण: नागरिकांना किती शिक्षणाच्या संधी मिळतात.
• राहणीमान: नागरिकांचे सरासरी उत्पन्न आणि जीवनमान कसे आहे.

HDI मुळे नागरिकांचे जीवनमान, आरोग्य आणि शिक्षणाच्या संधी यांची माहिती मिळते. त्यामुळे देशातील लोकांचे कल्याण आणि वास्तविक प्रगती समजण्यास मदत होते.

म्हणूनच HDI हा केवळ आर्थिक आकड्यांचा निर्देशांक नसून नागरिकांच्या सर्वांगीण विकासाचे मोजमाप करणारा महत्त्वाचा निर्देशांक आहे.

लिंग गुणोत्तर हा लोकसंख्या रचनेतील एक अत्यंत मूलभूत आणि नैसर्गिक घटक आहे,

व्याख्या: एखाद्या प्रदेशातील लोकसंख्येमध्ये असणारे स्त्री आणि पुरुष यांचे परस्पर प्रमाण म्हणजेच लिंग गुणोत्तर होय. हे प्रमाण दरहजारी (१,०००) पुरुषांमागे असलेल्या स्त्रियांच्या संख्येवरून मोजले जाते.

सूत्र: लिंग गुणोत्तर काढण्यासाठी खालील सूत्राचा वापर केला जातो:

लिंग गुणोत्तर प्रमाण =  × १,०००

गुणोत्तराचे प्रकार: दरहजारी पुरुषांमागे स्त्रियांचे प्रमाण कमी असल्यास लिंग गुणोत्तर 'कमी' मानले जाते (उदा. हरियाणा ८७९). याउलट, हे प्रमाण १००० पेक्षा अधिक असल्यास लिंग गुणोत्तर 'जास्त' मानले जाते (उदा. केरळ १०८४).

प्रादेशिक फरक व कारणे:

• ज्या प्रदेशातून प्रामुख्याने पुरुष रोजगाराच्या शोधात बाहेर स्थलांतर (बहिःस्थलांतर) करतात, तिथे लिंग गुणोत्तर जास्त आढळते.
• स्त्री भ्रूणहत्या, स्त्री शिक्षणाचा अभाव आणि मुलींविषयी असणारा सामाजिक भेदभाव ज्या भागात जास्त असतो, तिथे लिंग गुणोत्तर अत्यंत कमी आढळते.

लोकसंख्येची वयोगटानुसार केलेली विभागणी म्हणजेच वयोगट रचना होय. वयोगट रचनेत प्रामुख्याने खालील तीन वयोगटांचा सखोल अभ्यास केला जातो:

• बाल वयोगट (१५ वर्षांपेक्षा कमी वय): हा संपूर्णपणे अनुत्पादक आणि अवलंबित गट आहे. या मुलांचे संगोपन, अन्न, शिक्षण व आरोग्याची जबाबदारी पूर्णपणे कार्यकारी गटावर असते.
• कार्यकारी किंवा कार्यक्षम गट (१५ ते ५९ वर्षे): हा आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी, उत्पादक आणि सक्रिय गट आहे. देशातील मनुष्यबळाचा मुख्य आधार हाच गट असतो. ज्या देशात या गटाचे प्रमाण अधिक असते, तिथे आर्थिक विकास वेगाने होतो.
• वृद्ध वयोगट (६० वर्षे व त्यापेक्षा जास्त वय): हा गटही अवलंबित गटात येतो. परंतु या ज्येष्ठ नागरिकांचे ज्ञान आणि दीर्घकालीन अनुभव हा समाजासाठी एक अमूल्य ठेवा असतो, जो समाज उभारणीसाठी मार्गदर्शक ठरतो.

महत्त्व: वयोगट रचनेच्या आधारे देशातील अवलंबित्वाचे गुणोत्तर समजते आणि त्यानुसार सरकारला शाळा, रुग्णालये, क्रीडांगणे आणि वृद्ध पेन्शन यांसारख्या धोरणांचे अचूक नियोजन करणे सोपे जाते.

साक्षरता हा लोकसंख्येच्या रचनेतील आणि गुणवत्तेचा अत्यंत महत्त्वाचा दर्शक आहे,

व्याख्या: आपल्या देशात ज्या व्यक्तीला लिहिता आणि वाचता येते, तिला साक्षर समजले जाते. साक्षरतेची ही व्याख्या वेगवेगळ्या देशांत वेगवेगळ्या स्वरूपाची असू शकते.

• साक्षरतेचे शेकडा प्रमाण हे देशातील लोकसंख्येच्या गुणवत्तेवर आणि सुसंस्कृतपणावर थेट प्रकाश टाकते. साक्षरतेचे प्रमाण अधिक असल्यास देश प्रगतशील बनतो.
• साक्षरतेमुळे समाजात अंधश्रद्धा, बालविवाह, हुंडाबळी आणि सामाजिक भेदभावाचे प्रमाण कमी होते. सुशिक्षित नागरिक हक्क व कर्तव्यांविषयी जागरूक राहून लोकशाही मजबूत करतात.
• साक्षरतेचे प्रमाण जास्त असल्यास देशात तांत्रिक ज्ञान असणारे कुशल मनुष्यबळ तयार होते, ज्यामुळे नवनवीन उद्योगधंदे आणि आधुनिक शेतीला चालना मिळून देशाची जलद आर्थिक प्रगती होते.