(ii) खंडीय व महासागरीय कवच

(ii) मॅग्नेशिअम

(iv) लोह-निकेल

(ii) घनरूप

(i) लोह

(iv) खंडीय कवच

(i) प्राथमिक लहरी

बरोबर

चूक.

दुरुस्त विधान: पृथ्वीचा अंतगायाभा हा प्रामुख्याने लोह व निकेल यांसारख्या धातूंपासून बनलेला असून तो घनरूप आहे, तर बाह्यगाभा हा द्रव किंवा अर्धद्रव स्वरूपात आहे.

बरोबर

चूक.

दुरुस्त विधान: खंडीय कवच हे सिलिका व ॲल्युमिनिअम यांचे बनले आहे. (सिलिका व मॅग्नेशियमपासून महासागरीय कवच बनलेले असते.)

भूकवचाचे खंडीय कवच (Continental Crust) आणि महासागरीय कवच (Oceanic Crust) हे दोन भाग आहेत.

वर्गीकरणाचा आधार:

हे वर्गीकरण प्रामुख्याने त्या थरांमध्ये आढळणारी मूलद्रव्ये आणि त्यांची घनता यावर आधारित आहे.

• खंडीय कवच प्रामुख्याने सिलिका व ॲल्युमिनिअम (सियाल) पासून बनलेले असून त्याची सरासरी घनता २.६५ ते २.९० ग्रॅम/घसेमी आहे.
• याउलट, महासागरीय कवच हे सिलिका व मॅग्नेशियम (सायमा) पासून बनलेले असून त्याची घनता २.९ ते ३.३ ग्रॅम/घसेमी इतकी आहे.

• प्रावरणाचे उच्च प्रावरण आणि निम्न प्रावरण असे दोन उपविभाग आहेत.
• त्यापैकी उच्च प्रावरण हे जास्त प्रवाही असते. याच भागात शिलारस कोठी आढळतात आणि ज्वालामुखीच्या उद्रेकादरम्यान शिलारस याच भागातून पृथ्वीपृष्ठावर येतो.
• या प्रवाही स्वरूपामुळे व या प्रावरणात अनेक प्रकारच्या हालचाली व भौगोलिक प्रक्रिया सातत्याने घडत येत असल्यामुळे प्रावरणाला दुर्बलावरण असे म्हणतात.

• पृथ्वीच्या बाह्यगाभ्यात लोहाचे प्रमाण अधिक असून तो द्रवरूप स्थितीत आहे.
• बाह्यगाभा व अंतर्गाभा यांच्या तापमानातील फरकामुळे या भागात ऊर्ध्वगामी प्रवाह निर्माण होतात.
• पृथ्वीच्या परिवलनामुळे (स्वतःभोवती फिरण्यामुळे) या प्रवाहाना भोवऱ्यांप्रमाणे गती प्राप्त होते.
• या सर्पिल भोवऱ्यांमध्ये विद्युत प्रवाह निर्माण होऊन चुंबकीय क्षेत्र तयार होते, ज्याला 'भू-जनित्र' म्हणतात.
• हे चुंबकीय क्षेत्र पृथ्वीच्या बाहेरही कार्यरत असते आणि त्यामुळे पृथ्वीच्या भोवती जे संरक्षक आवरण तयार होते, त्यास 'चुंबकावरण' म्हणतात.
• अशा प्रकारे, परिवलनामुळेच हे चुंबकीय क्षेत्र आणि पर्यायाने चुंबकावरण निर्माण होते.

कारण:

• पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून गाभ्याकडे जाताना तापमान आणि घनता या दोन महत्त्वाच्या घटकांत सतत बदल होतो.
• सुरुवातीला पृथ्वी उष्णात उत्सर्जन प्रक्रियेमुळे बाहेरून थंड होत गेली, ज्यामुळे भूकवच घनरूप झाले, मात्र अंतरंगात आजही प्रचंड उष्णता आहे.
• पृथ्वीच्या अंतरंगाचे भूकवच, प्रावरण आणि गाभा असे मुख्य विभाग असून त्यांची भौतिक अवस्था (घन, द्रव, अर्धद्रव) आणि त्यांमधील मूलद्रव्ये वेगवेगळी आहेत. उदा. भूकवच घनरूप आहे, तर बाह्यगाभा द्रवरूप आहे.

कारण:

• पृथ्वीच्या अंतरंगातील थरांचा विचार केल्यास, जसे आपण खोल जाऊ तशी मूलद्रव्यांची घनता वाढत जाते.
• भूकवचासारख्या वरच्या थरात सिलिका, ॲल्युमिनिअम आणि मॅग्नेशियम यांसारखी कमी घनतेची मूलद्रव्ये आढळतात.
• याउलट, पृथ्वीच्या केंद्रापाशी (गाभ्यात) लोह आणि निकेल यांसारखी जास्त घनतेची वजनदार धातू-खनिजे एकवटलेली आहेत.
• गाभ्याची घनता (१३.३ ग्रॅम/घसेमी) भूकवचाच्या घनतेपेक्षा (२.६५ ते ३.३ ग्रॅम/घसेमी) कितीतरी जास्त आहे.

कारण:

• प्रावरणाचा वरचा भाग, ज्याला 'दुर्बलावरण' म्हणतात, तो अत्यंत प्रवाही असतो.
• याच भागात शिलारस कोठी आढळतात, ज्यातून ज्वालामुखीच्या उद्रेकादरम्यान शिलारस पृथ्वीपृष्ठावर येतो.
• प्रावरणातील अंतर्गत शक्तीमुळे होणाऱ्या हालचालींतून ऊर्जा उत्सर्जित होते, ज्यामुळे भूकंप आणि ज्वालामुखी यांसारख्या प्रक्रिया घडतात.
• भूकंपाची केंद्रे प्रामुख्याने याच भागात आढळतात.

कारण:

• भूकवचाची जाडी सर्वत्र सारखी नसते; खंडाखाली ती सुमारे १६ ते ४५ किमी असते, तर सागरपृष्ठाखाली ती केवळ १० किमीपेक्षा कमी (७ ते १० किमी) आढळते.
• खंडीय कवच हे प्रामुख्याने सिलिका व ॲल्युमिनिअमचे (सियाल) बनलेले असून त्याची घनता कमी आहे, तर महासागरीय कवच हे सिलिका व मॅग्नेशियमचे (सायमा) बनलेले असून ते जास्त घनतेचे व तुलनेने कमी जाडीचे असते.

कारण:

पृथ्वीच्या बाह्यगाभ्यातील विद्युत प्रवाहामुळे पृथ्वीभोवती एक चुंबकीय क्षेत्र तयार होते.

हे चुंबकीय क्षेत्र पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेरही बऱ्याच अंतरापर्यंत कार्यरत असते, ज्याला 'चुंबकावरण' म्हणतात.

• हे आवरण सूर्याकडून येणाऱ्या अतिनील किरणांपासून आणि 'सौरवातांपासून' (Solar winds) पृथ्वीचे रक्षण करते.
• जर हे चुंबकावरण नसते, तर सौरवातांमुळे पृथ्वीवरील वातावरण नष्ट झाले असते.