पृथ्वीच्या परिवलनास २४ तासांचा कालावधी लागतो. एका तासात पृथ्वी वरील १५ रेखावृत्ते सूर्यासमोरून जातात.

पृथ्वीवरील कोणत्या ही दोन ठिकाणांच्या स्थानिक वेळेतील फरक समजण्यासाठी दोन्ही ठिकाणांच्या रेखावृत्तांतील अंशात्मक अंतरातील फरक माहीत असावा लागतो.

कोणत्या ही दोन लगतच्या रेखावृत्तांच्या स्थानिक वेळेत ०४ मिनिटांचा फरक असतो.

• सर्वसाधारणपणे मध्यान्हाच्या वेळी सूर्य आकाशात जास्तीत जास्त उंची गाठतो. या वेळी दिवसाचा (दिनमानाचा) निम्मा वेळ पूर्ण झाला आहे असे गृहीत धरले जाते.
• पृथ्वीच्या परिवलनादरम्यान जेव्हा एखादे विशिष्ट रेखावृत्त बरोबर सूर्यासमोर येते, तेव्हा त्या रेखावृत्तावरील सर्व ठिकाणी मध्यान्ह (दुपारचे १२ वाजले) झाले आहे असे मानले जाते.
• मध्यान्हाची ही वेळ एकाच रेखावृत्तावर उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत सर्व ठिकाणी सारखीच असते.

यामुळे, एका रेखावृत्तावरील वेळेत सुसूत्रता राखण्यासाठी स्थानिक वेळ मध्यान्हाच्या संदर्भाने निश्चित केली जाते.

• जागतिक प्रमाणवेळ ही ०° रेखावृत्ताच्या (मूळ रेखावृत्ताच्या) संदर्भात निश्चित केली जाते.
• इंग्लंडमधील ग्रीनिच शहरावरून हे ०° रेखावृत्त जाते. त्यामुळे ग्रीनिच येथील स्थानिक वेळ ही जागतिक स्तरावर आधारभूत मानली जाते.

• जागतिक स्तरावरील व्यवहारांमध्ये गोंधळ टाळण्यासाठी आणि वेळेचे नियोजन अचूक करण्यासाठी ग्रीनिचची वेळ जागतिक प्रमाणवेळ म्हणून स्वीकारली गेली आहे.

• भारताच्या रेखावृत्तीय विस्ताराचा विचार करता ८२°३०' पूर्व हे रेखावृत्त देशाच्या मध्यवर्ती भागातून जाते,. हे रेखावृत्त उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर शहरावरून जाते,.
• या मध्यवर्ती रेखावृत्तावरील स्थानिक वेळेत आणि भारतातील अतिपूर्वेकडील किंवा अतिपश्चिमेकडील रेखावृत्तांवरील स्थानिक वेळेत एक तासापेक्षा जास्त कालवधीचा फरक पडत नाही.
• त्यामुळे भारतातील सर्व ठिकाणी व्यवहारांतील सुलभतेसाठी स्थानिक वेळेऐवजी या ८२°३०' पूर्व रेखावृत्तावरील स्थानिक वेळच 'प्रमाणवेळ' मानून संपूर्ण देशातील घड्याळे त्याप्रमाणे जुळवून घेतली जातात.

• देशातील विविध भागांतील वेळेत मेळ घालण्यासाठी आणि सुसूत्रता राखण्यासाठी हे रेखावृत्त प्रमाणवेळेसाठी निवडले गेले आहे.

• कॅनडाचा रेखावृत्तीय विस्तार सुमारे ८८° असल्यामुळे पूर्व व पश्चिम टोकांतील स्थानिक वेळेत ५ तास ५२ मिनिटांचा फरक पडतो.

• जर एवढ्या मोठ्या वेळेच्या फरकासाठी केवळ एकच प्रमाणवेळ वापरली असती, तर देशातील विविध भागांतील दैनंदिन व्यवहारात मोठी विसंगती आणि गैरसोय निर्माण झाली असती.
• ज्या देशांचा रेखावृत्तीय विस्तार खूप जास्त असतो, अशा देशांत दैनंदिन व्यवहारात सुसूत्रता आणण्यासाठी एकापेक्षा अधिक प्रमाणवेळा वापरणे सोयीचे ठरते.

या प्रचंड रेखावृत्तीय विस्तारामुळेच कॅनडामध्ये सहा वेगवेगळ्या प्रमाणवेळा निश्चित करण्यात आल्या आहेत.

अंशात्मक फरक:

६०° पूर्व रेखावृत्त व ३०° पश्चिम रेखावृत्त हे विरुद्ध गोलार्धात असल्याने त्यांच्यातील एकूण अंशात्मक फरक हा ६०° + ३०° = ९०° इतका होतो.

वेळेतील फरक:

दोन लगतच्या रेखावृत्तांमधील स्थानिक वेळेत ४ मिनिटांचा फरक असतो. त्यामुळे ९०° अंशात्मक फरकासाठी एकूण वेळेतील फरक पुढीलप्रमाणे असेल:

९० × ४ मिनिटे = ३६० मिनिटे.

३६० मिनिटे ÷ ६० मिनिटे = ६ तास.

वेळेची गणना:

मूळ रेखावृत्ताच्या पश्चिमेकडील रेखावृत्तांची स्थानिक वेळ पूर्वेकडील रेखावृत्तांच्या वेळेपेक्षा मागे असते, ३०° पश्चिम रेखावृत्त हे ६०° पूर्व रेखावृत्ताच्या पश्चिमेस आहे, म्हणून येथील वेळ ६ तासांनी मागे असेल.

निकाल:

जर ६०° पूर्व रेखावृत्तावर दुपारचे १२ वाजले असतील, तर त्यातून ६ तास वजा केल्यास ३०° पश्चिम रेखावृत्तावर सकाळचे ६ वाजलेले असतील.

एखाद्या प्रदेशाची किंवा देशाची प्रमाणवेळ (Standard Time) निश्चित करण्यासाठी खालील निकष विचारात घेतले जातात:

• ज्या देशाचा रेखावृत्तीय विस्तार अधिक असतो, त्या देशातील विविध भागांतील दैनंदिन व्यवहारात सुसूत्रता आणण्यासाठी देशाच्या (रेखावृत्तीय विस्ताराच्या संदर्भात) मध्यवर्ती भागातून जाणाऱ्या रेखावृत्तावरील स्थानिक वेळ ही त्या देशाची प्रमाणवेळ मानली जाते,.

• जर एखाद्या देशातील अतिपूर्वेकडील आणि अतिपश्चिमेकडील रेखावृत्तांच्या स्थानिक वेळेत सुमारे दोन तासांचा किंवा त्यापेक्षा कमी कालावधीचा फरक असेल, तर अशा देशात सर्वसाधारणपणे केवळ एकच प्रमाणवेळ मानली जाते,.
• मात्र, जर हा वेळेतील फरक दोन तासांहून अधिक असेल, तर अशा देशात/प्रदेशात एकापेक्षा अधिक प्रमाणवेळांचा वापर केला जातो,.
• उदाहरणार्थ, भारताच्या मध्यवर्ती भागातून जाणाऱ्या ८२°३०' पूर्व रेखावृत्तावरील वेळ ही भारताची प्रमाणवेळ मानली जाते,. याउलट, कॅनडासारख्या मोठ्या रेखावृत्तीय विस्तार असलेल्या देशात सहा वेगवेगळ्या प्रमाणवेळा आहेत.

भारतीय प्रमाण वेळ आणि ग्रीनिच वेळ यांतील संबंध:

• भारताची प्रमाण वेळ ८२° ३०' पूर्व रेखावृत्तावरून ठरवली जाते

• सावो पावलो (ब्राझील) हे साधारणपणे ४५° पश्चिम रेखावृत्तावर स्थित आहे

• भारतीय प्रमाण वेळ (IST): सकाळी ६:००
• एकूण रेखावृत्तांमधील अंतर: ८२° ३०' (पूर्व) + ४५° (पश्चिम) = १२७° ३०' (किंवा १२७.५°).
• प्रत्येक १° रेखावृत्ताच्या अंतरामुळे स्थानिक वेळेत ४ मिनिटांचा फरक पडतो.
• एकूण वेळेतील फरक: १२७.५ × ४ = ५१० मिनिटे, म्हणजेच ८ तास ३० मिनिटे.
• सावो पावलो भारताच्या पश्चिमेला असल्याने ही वेळ वजा करावी लागेल:

सकाळी ६:०० - ८ तास ३० मिनिटे = रात्री ९:३० (मागील दिवसाची).

ब्राझीलमधील सावो पावलो येथील फुटबॉल सामना भारतीय प्रमाण वेळेनुसार (IST) सकाळी ६ वाजता सुरू झाला, तर त्या वेळी सावो पावलो येथील स्थानिक वेळ आदल्या दिवशीची रात्री ९:३० असेल.