अभ्यासघटक : ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना इंग्रज व मराठे तैनाती फौज छत्रपती प्रतापसिंह ब्रिटिश सत्तेचे भारतावरील परिणाम

ब्रिटिश सत्तेच्या आगमनामुळे भारताच्या राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक रचनेत आमूलाग्र बदल झाले. एकीकडे पारंपारिक व्यवस्थेचे नुकसान झाले, तर दुसरीकडे आधुनिक शिक्षण, कायदे आणि पायाभूत सुविधांमुळे भारतात एका नवीन युगाची पहाट झाली, ज्यातून पुढे सामाजिक प्रबोधन आणि राष्ट्रीय चळवळीचा मार्ग प्रशस्त झाला.

ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना :

• भारतात आगमन आणि उद्देश: भौगोलिक शोधांमुळे युरोपीय सत्ता भारताच्या किनारपट्टीवर पोहोचल्या. इंग्रज भारतात प्रामुख्याने व्यापाराच्या निमित्ताने आले होते.
• सत्तास्पर्धा: भारताची बाजारपेठ काबीज करण्याच्या सत्तास्पर्धेत इंग्रजांसोबत पोर्तुगीज, डच आणि फ्रेंच हे इतर युरोपीय देशही उतरले होते. इंग्रज जेव्हा भारतात आले, तेव्हा त्यांना आधीच तिथे असलेल्या पोर्तुगीजांच्या कडव्या विरोधाला सामोरे जावे लागले. पुढे इंग्रज-पोर्तुगीज संबंध मैत्रीचे झाले, तरीही भारतावर वर्चस्व प्रस्थापित करण्यासाठी इंग्रजांना फ्रेंच, डच आणि स्थानिक सत्ताधीशांशी संघर्ष करावा लागला.

इंग्रज व मराठे :

• मुंबई हे इंग्रजांचे पश्चिम भारतातील प्रमुख केंद्र होते आणि त्याच्या आसपासचा प्रदेश मिळवण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. माधवराव पेशव्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा चुलता रघुनाथराव याने पेशवेपदाच्या लालसेपोटी इंग्रजांची मदत मागितली, ज्यामुळे मराठ्यांच्या राजकारणात इंग्रजांचा शिरकाव झाला.

इंग्रज आणि मराठे यांच्यातील संघर्ष आणि युद्धे :

१७७४ ते १८१८ या दरम्यान मराठे व इंग्रज यांच्यात एकूण तीन युद्धे झाली

पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध (१७७४-१७८२): .

• पहिल्या युद्धात मराठा सरदारांनी एकजुटीने इंग्रजांना तोंड दिले, ज्यामुळे मराठ्यांची सरशी झाली.
• १७८२ मध्ये सालबईचा तह होऊन हे पहिले युद्ध संपले.

दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध:

• १८०२ मध्ये दुसऱ्या बाजीराव पेशव्याने इंग्रजांशी तैनाती फौजेचा करार केला, जो वसईचा तह म्हणून प्रसिद्ध आहे.
• हा तह काही मराठा सरदारांना मान्य नसल्यामुळे दुसरे युद्ध झाले.
• या युद्धात इंग्रजांचा विजय झाला आणि त्यांचा मराठा राज्यातील हस्तक्षेप वाढला.

तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८१८):

• इंग्रजांचा वाढता हस्तक्षेप असह्य होऊन दुसऱ्या बाजीराव पेशव्याने इंग्रजांविरुद्ध युद्ध पुकारले.
• या युद्धात त्यांचा पराभव झाला आणि १८१८ मध्ये त्यांनी इंग्रजांपुढे शरणागती पत्करली, ज्यामुळे पेशवाईचा अस्त झाला.

इतर महत्त्वाच्या घटना:

• याच काळात मुघलांची राजधानी दिल्ली ही दौलतराव शिंदे यांच्या नियंत्रणाखाली होती.
• जनरल लेक याने शिंदेंच्या फौजेचा पराभव करून मुघल बादशहाला ताब्यात घेतले आणि हिंदुस्थान जिंकला.

तैनाती फौज

• तैनाती फौज ही भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तार करण्यासाठी लॉर्ड वेलसलीने अमलात आणलेली एक महत्त्वाची लष्करी व राजकीय पद्धत होती.
• १७९८ मध्ये लॉर्ड वेलसली गव्हर्नर जनरल म्हणून भारतात आला तेव्हा संपूर्ण भारतावर इंग्रजांचे वर्चस्व प्रस्थापित करणे हे त्याचे मुख्य ध्येय होते. त्यासाठी त्याने अनेक भारतीय सत्ताधीशांशी 'तैनाती फौजेचे करार' केले.

• या करारान्वये भारतीय सत्ताधीशांना इंग्रजांच्या लष्करी मदतीचे आश्वासन देण्यात आले.

करारातील प्रमुख अटी:

या मदतीच्या बदल्यात इंग्रजांनी काही कडक अटी घातल्या होत्या:

• भारतीय राज्यकर्त्यांनी त्यांच्या राज्यात इंग्रजांचे लष्कर ठेवावे.
• या लष्कराच्या खर्चासाठी सत्ताधीशाने इंग्रजांना रोख रक्कम द्यावी किंवा तेवढ्या उत्पन्नाचा प्रदेश कंपनीला तोडून द्यावा.
• इतर कोणत्याही सत्ताधीशाशी संबंध ठेवताना तो इंग्रजांच्या मध्यस्थीनेच ठेवावा.
• आपल्या दरबारी इंग्रजांचा एक रेसिडेंट (प्रतिनिधी) ठेवणे बंधनकारक होते.

परिणाम:

• अनेक भारतीय सत्ताधीशांनी आपल्या संरक्षणासाठी ही पद्धत स्वीकारली, परंतु यामुळे त्यांनी आपले स्वातंत्र्य गमावले.
• १८०२ मध्ये दुसऱ्या बाजीराव पेशव्याने इंग्रजांशी तैनाती फौजेचा करार केला, जो 'वसईचा तह' म्हणून प्रसिद्ध आहे. मात्र, हा तह काही मराठा सरदारांना मान्य नसल्यामुळे पुढे दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध झाले.

छत्रपती प्रतापसिंह :

• पेशवाई संपली असली तरी सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह गादीवर होते. त्यांनी सातारा शहरात तलाव बांधणे, रस्ते तयार करणे, शाळा स्थापन करणे आणि 'सभानीती' सारखा ग्रंथ लिहिणे अशी लोककल्याणकारी कामे केली.
• इंग्रजांनी सुरुवातीला ग्रँड डफ या अधिकाऱ्याची त्यांना मदत करण्यासाठी नेमणूक केली होती, परंतु नंतर त्यांना पदच्युत करून काशी येथे ठेवले,
• त्यांचे कारभारी रंगो बापूजी गुप्ते यांनी इंग्लंडमध्ये जाऊन या अन्यायाविरुद्ध दाद मागूनही यश मिळू शकले नाही.
• १८४७ साली प्रतापसिंहांचा मृत्यू झाल्यावर १८४८ साली लॉर्ड डलहौसीने दत्तकविधान नामंजूर करून सातारचे राज्य खालसा केले.

ब्रिटिश सत्तेचे भारतावरील परिणाम :

दुहेरी राज्यव्यवस्था :

• रॉबर्ट क्लाईव्हने १७६५ साली बंगालमध्ये दुहेरी राज्यव्यवस्था अस्तित्वात आणली.
• या व्यवस्थेत कामाची विभागणी करण्यात आली होती. महसूल गोळा करण्याचे काम कंपनीने स्वतःच्या हाती घेतले, तर शांतता व सुव्यवस्था राखण्याचे काम बंगालच्या नवाबाकडे ठेवले.

दुष्परिणाम:

• कालांतराने या व्यवस्थेचे दुष्परिणाम दिसू लागले. सामान्य जनतेकडून कररूपाने वसूल केलेले पैसे कंपनीतील अधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या खिशात घातले.
• तसेच, भारताशी व्यापार करण्याचा मक्तेदारी हक्क फक्त ईस्ट इंडिया कंपनीला मिळाल्यामुळे इंग्लंडमधील इतर व्यापाऱ्यांना कंपनीचा हेवा वाटत होता. यामुळे कंपनीच्या कारभारावर इंग्लंडमध्ये टीका होऊ लागली.

पार्लमेंटने केलेले कायदे:

कंपनीच्या भारतातील कारभारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी इंग्लंडच्या पार्लमेंटने काही महत्त्वाचे कायदे केले:

१७७३ चा रेग्युलेटिंग ॲक्ट:

• या कायद्यानुसार बंगालच्या गव्हर्नरला ‘गव्हर्नर जनरल’ हा हुद्दा देण्यात आला.
• लॉर्ड वॉरन हेस्टिंग्स हा भारताचा पहिला गव्हर्नर जनरल बनला.
• त्याला मुंबई व मद्रास इलाख्यांच्या धोरणांवर नियंत्रण ठेवण्याचे अधिकार देण्यात आले आणि त्याच्या मदतीला चार सदस्यांची समिती नेमली गेली.

१७८४ चा पिटचा भारतविषयक कायदा:

• कंपनीच्या भारतातील राज्यकारभारावर पार्लमेंटचे नियंत्रण ठेवण्यासाठी एक कायमस्वरूपी 'नियामक मंडळ' स्थापन करण्यात आले.
• या मंडळाला कंपनीच्या राज्यकारभाराविषयी आदेश देण्याचे अधिकार देण्यात आले.

इतर कायदे:

• पार्लमेंटने १८१३, १८३३ आणि १८५३ मध्ये कंपनीच्या कारभारात फेरबदल करणारे आणखी काही कायदे केले. या कायद्यांमुळे कंपनीच्या प्रशासनावर ब्रिटिश सरकारचे अप्रत्यक्ष नियंत्रण अस्तित्वात आले.

इंग्रजी प्रशासनाचे चार आधारस्तंभ

इंग्रजांनी भारतात आपली सत्ता दृढ करण्यासाठी प्रशासनाचे चार प्रमुख आधारस्तंभ तयार केले होते,

मुलकी नोकरशाही (Civil Services):

राज्यकर्त्यांना राज्यकारभार करण्यात मदत करण्यासाठी आणि योग्य ते सल्ले देण्यासाठी सरकारी पातळीवर जी यंत्रणा उभी केली जाते, तिला 'मुलकी नोकरशाही' असे म्हणतात.

• भारतात इंग्रजी सत्ता मजबूत करण्यासाठी लॉर्ड कॉर्नवॉलिस याने नोकरशाहीची निर्मिती केली.
• कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी खासगी व्यापार करू नये असा नियम घालून देऊन त्याने अधिकाऱ्यांचे पगार वाढवले.
• प्रशासनाच्या सोयीसाठी प्रदेशांची जिल्हावार विभागणी करण्यात आली आणि 'जिल्हाधिकारी' हा जिल्हा प्रशासनाचा प्रमुख बनला.
• महसूल गोळा करणे, न्याय देणे, शांतता व सुव्यवस्था राखणे ही जिल्हाधिकाऱ्याची जबाबदारी असे.
• अधिकाऱ्यांची भरती 'इंडियन सिव्हिल सर्व्हिसेस' (I.C.S.) या स्पर्धात्मक परीक्षेद्वारे केली जाऊ लागली.

लष्कर (Army):

• इंग्रजांच्या ताब्यातील भारतीय प्रदेशांचे संरक्षण करणे,
• नवीन प्रदेश हस्तगत करणे आणि
• भारतातील इंग्रजांविरोधी उठाव मोडून काढणे

ही लष्कराची मुख्य कामे होती.

पोलीस दल (Police Force):

• देशात कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्याचे काम पोलीस दलाकडे सोपवण्यात आले होते.

न्यायसंस्था (Judiciary):

• इंग्लंडमधील न्यायव्यवस्थेच्या धर्तीवर इंग्रजांनी भारतात नवी न्यायव्यवस्था स्थापन केली.
• प्रत्येक जिल्ह्यात नागरी खटल्यांसाठी 'दिवानी न्यायालय' आणि गुन्हेगारी खटल्यांसाठी 'फौजदारी न्यायालय' स्थापन करण्यात आले.
• त्यांच्या निर्णयांच्या फेरविचारासाठी उच्च न्यायालयेही उभारली गेली.

कायद्यापुढील समानता

• भारतामध्ये पूर्वी ठिकठिकाणी वेगवेगळे कायदे होते. न्यायदानात जातींनुसार भेदभाव केला जाई.
• लॉर्ड मेकॉलेच्या नेतृत्वाखालील विधी समितीने कायद्याची संहिता तयार करून संपूर्ण भारतात एकच कायदा लागू केला आणि 'कायद्यापुढे सर्व समान आहेत' हे तत्त्व रूढ केले.
• मात्र, या व्यवस्थेत काही दोषही होते; जसे की युरोपीय लोकांसाठी स्वतंत्र न्यायालये होती आणि ही न्यायप्रक्रिया सामान्य लोकांसाठी खूपच खर्चिक आणि दीर्घकाळ चालणारी होती.

इंग्रजांची आर्थिक धोरणे :

ब्रिटिशांच्या भारतातील आर्थिक धोरणांचा मुख्य उद्देश इंग्लंडला आर्थिक लाभ मिळवून देणे हा होता, ज्यामुळे भारतीयांचे मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक शोषण झाले. या धोरणांची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि परिणाम खालीलप्रमाणे आहेत:

नवीन जमीन महसूल धोरण:

नियम आणि सक्ती:

• ब्रिटिशांनी जमिनीची मोजणी करून क्षेत्रावर आधारित शेतसारा निश्चित केला.
• हा सारा रोख रकमेत आणि ठराविक वेळेतच भरण्याची सक्ती करण्यात आली.
• सारा वेळेत न भरल्यास शेतकऱ्यांची जमीन जप्त करण्याचा नियम करण्यात आला.

परिणाम:

• सारा भरण्यासाठी शेतकरी येईल त्या किमतीला पीक विकू लागले.
• व्यापारी आणि दलाल कमी दराने माल खरेदी करून शेतकऱ्यांची फसवणूक करत.
• प्रसंगी सावकाराकडे जमीन गहाण ठेवून कर्ज घेतल्यामुळे शेतकरी कर्जबाजारी झाले आणि अनेकांना जमिनी विकाव्या लागल्या.

शेतीचे व्यापारीकरण:

• इंग्रज सरकार कापूस, नीळ, तंबाखू, चहा यांसारख्या नगदी पिकांना उत्तेजन देऊ लागले.
• अन्नधान्याच्या लागवडीपेक्षा नफा मिळवून देणारी व्यापारी पिके घेण्यावर जो भर दिला गेला, त्या प्रक्रियेला 'शेतीचे व्यापारीकरण' असे म्हणतात.

जुन्या उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास:

• इंग्लंडमधून भारतात येणाऱ्या मालावर अतिशय कमी कर होता, तर भारतातून इंग्लंडला जाणाऱ्या मालावर जबरदस्त कर आकारला जाई.
• इंग्लंडमधील माल हा यंत्रावर तयार झालेला आणि स्वस्त असे.
• अशा स्वस्त मालाशी स्पर्धा करणे भारतीय कारागिरांना कठीण झाले, परिणामी भारतातील पारंपारिक उद्योगधंदे बंद पडले आणि कारागीर बेकार झाले.

दुष्काळ आणि अनास्था:

• १८६० ते १९०० या काळात भारतात मोठे दुष्काळ पडले, परंतु ब्रिटिश राज्यकर्त्यांनी दुष्काळ निवारणासाठी किंवा पाणीपुरवठ्याच्या योजनांसाठी पुरेसे प्रयत्न केले नाहीत.

वाहतूक व दळणवळण:

• व्यापारवृद्धी आणि प्रशासनाच्या सोयीसाठी इंग्रजांनी आधुनिक सुविधा निर्माण केल्या.
• १८५३ मध्ये मुंबई-ठाणे रेल्वे सुरू झाली.
• त्याच वर्षी संदेश वहनासाठी तारायंत्र (Telegraph) आणि पुढे डाकव्यवस्था सुरू करण्यात आली.

भारतातील नव्या उद्योगांचा विकास:

• भांडवल आणि अनुभवाचा अभाव असतानाही काही भारतीय उद्योजकांनी उद्योगांची उभारणी केली.
• १८५४: कावसजी नानाभॉय दावर यांनी मुंबईत पहिली कापड गिरणी सुरू केली.
• १८५५: बंगालमध्ये तागाची पहिली गिरणी सुरू झाली.
• १९०७: जमशेदजी टाटा यांनी जमशेदपूर येथे 'टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी' स्थापन केली.
• पुढे कोळसा, साखर, सिमेंट यांसारख्या उद्योगांनाही सुरुवात झाली.

सामाजिक व सांस्कृतिक परिणाम

एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिशांच्या संपर्कामुळे भारतावर झालेले सामाजिक व सांस्कृतिक परिणाम:

पाश्चात्य विचारांचा प्रभाव:

• एकोणिसाव्या शतकात युरोपमध्ये मानवतावाद, बुद्धीप्रामाण्यवाद, लोकशाही, राष्ट्रवाद आणि उदारमतवाद या मूल्यांवर आधारित नवे युग साकारले होते.
• या पाश्चात्य जगातील परिवर्तनाचे पडसाद भारतातही उमटले.

भारतीय परंपरेचा अभ्यास:

• इंग्रजांना प्रशासन चालवण्यासाठी येथील समाजाची ओळख करून घ्यायची होती.
• त्यासाठी त्यांनी येथील परंपरा, इतिहास, साहित्य, कला, संगीत आणि निसर्गाचा अभ्यास करण्यास सुरुवात केली.
• १७८४ मध्ये विल्यम जोन्स या इंग्रज अधिकाऱ्याने कोलकाता येथे 'एशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल' ही संस्था स्थापन केली.
• मॅक्सम्युलर या जर्मन विचारवंताने भारतीय धर्म, भाषा आणि इतिहासाचा गाढा अभ्यास केला.
• या प्रयत्नांमुळे नवशिक्षित भारतीयांमध्ये आपला धर्म, इतिहास आणि परंपरा यांच्या अभ्यासाची जाणीव निर्माण झाली.

समाजसुधारक कायदे: ब्रिटिशांनी भारतात काही महत्त्वाचे कायदे केले जे समाजसुधारणेस पूरक ठरले:

• १८२९: लॉर्ड बँटिंगने सतीबंदीचा कायदा केला.
• १८५६: लॉर्ड डलहौसीने विधवा पुनर्विवाहास मान्यता देणारा कायदा केला.

इंग्रजी शिक्षणाची सुरुवात:

• प्रशासन चालवण्यासाठी ब्रिटिशांना इंग्रजी शिक्षण घेतलेल्या भारतीयांची गरज होती.
• लॉर्ड मेकॉलेच्या शिफारशीनुसार १८३५ मध्ये भारतात इंग्रजी शिक्षण सुरू करण्यात आले.
• या शिक्षणाद्वारे भारतीयांना पाश्चात्य विचार, आधुनिक सुधारणा, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांची ओळख झाली.

विद्यापीठांची स्थापना:

• १८५७ मध्ये कोलकाता, मुंबई आणि मद्रास (चेन्नई) येथे विद्यापीठांची स्थापना करण्यात आली.
• पाश्चात्य शिक्षण घेतलेल्या या मध्यमवर्गानेच पुढे भारतातील सामाजिक प्रबोधनाच्या चळवळीचे नेतृत्व केले.

एकतेची भावना:

• वाहतूक व दळणवळणाच्या सुधारणांमुळे देशाच्या विविध भागांतील लोकांचा एकमेकांशी संपर्क वाढला, ज्यामुळे त्यांच्यामध्ये एकतेची भावना वाढण्यास मदत झाली.