राष्ट्रीय सुरक्षा: संकल्पना आणि आवश्यकता :

राष्ट्रीय सुरक्षा म्हणजे देशाच्या सार्वभौमत्वाचे आणि अस्तित्वाचे कोणत्याही परिस्थितीत रक्षण करणे. हे राज्याचे पहिले आणि सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य मानले जाते.

आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था सार्वभौम राष्ट्रांनी बनलेली असली तरी, त्यांच्यात अनेकदा संघर्ष निर्माण होतात.

आंतरराष्ट्रीय संघर्षाची प्रमुख कारणे:

• सीमारेषा संबंधी वाद: राष्ट्रा-राष्ट्रांमध्ये सीमारेषेवरून तंटे निर्माण होतात.
• पाणीवाटपाचे प्रश्न: नद्यांच्या पाणीवाटपावरून संघर्ष निर्माण होतात.
• आंतरराष्ट्रीय करारांचे उल्लंघन: काही राष्ट्रे आंतरराष्ट्रीय करारांचे पालन करत नाहीत.
• सतत स्पर्धा: राष्ट्रांमध्ये एकमेकांशी सतत स्पर्धा सुरू असते.
• निर्वासितांचे लोंढे: शेजारी देशांतून मोठ्या प्रमाणात निर्वासित आल्याने सुरक्षेचे प्रश्न निर्माण होतात.
• परकीय आक्रमण: एक राष्ट्र दुसऱ्या राष्ट्राच्या सार्वभौमत्वाला आव्हान देऊन आक्रमण करते, ज्यामुळे देशाच्या सुरक्षेला थेट धोका पोहोचतो.

अशा परिस्थितीत, प्रत्येक राष्ट्राला आपली सुरक्षा व्यवस्था कायमस्वरूपी सज्ज आणि अद्ययावत ठेवावी लागते. या व्यवस्थेला 'राष्ट्रीय सुरक्षा' असे म्हणतात.

राष्ट्राराष्ट्रांतील संघर्ष टाळण्याचे उपाय :

• शांततेच्या आणि वाटाघाटीच्या माध्यमातून संघर्षाचे निराकरण करणे.
• राष्ट्राराष्ट्रांतील परस्परावलंबन जेवढे अधिक तेवढा त्यांच्यात सहकार्य व संवाद अधिक वाढतो.
• चर्चा व वाटाघाटींसाटी अनेक व्यासपीठे उपयुक्त ठरतात.
• युद्धाने होणारी आर्थिक नुकसानीची भीती युद्ध टाळू शकते.
• शस्त्रास्त्र स्पर्धा असुरक्षिततेची भावना वाढवते, म्हणून शस्त्रास्त्र कपातीच्या योजना आखणे.

संघर्ष निराकरणासाठी वाटाघाटी आणि चर्चा हे प्राथमिक मार्ग असले तरी, ते अयशस्वी ठरल्यास युद्धाची शक्यता नाकारता येत नाही.

भारताची सुरक्षा यंत्रणा: संरचना आणि कार्ये :

भारताच्या सुरक्षा यंत्रणेत संरक्षण दले, निम लष्करी दले आणि काही पूरक संघटनांचा समावेश होतो.

(अ) संरक्षण दले :

भारताच्या संरक्षण दलांची रचना, त्यांचे प्रमुख आणि त्यांची मुख्य कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

नेतृत्व आणि नियंत्रण:

• सरसेनापती: भारताचे राष्ट्रपती हे सर्व संरक्षण दलांचे सरसेनापती असतात. त्यांच्या संमतीशिवाय संरक्षण दलांना युद्ध किंवा शांततेसंबंधी निर्णय घेता येत नाही. हे लोकशाहीतील नागरी सत्तेचे श्रेष्ठत्व दर्शवते.
• संरक्षण मंत्रालय: तिन्ही दले संरक्षण मंत्रालयाच्या नियंत्रणाखाली काम करतात.
• संरक्षण प्रमुख : तिन्ही दलांमध्ये समन्वय राखण्यासाठी २०१९ मध्ये 'संरक्षण प्रमुख' या पदाची निर्मिती करण्यात आली, ज्यांची नेमणूक राष्ट्रपती करतात.

प्रशिक्षण संस्था: संरक्षण दलातील सर्व श्रेणींच्या व्यक्तींना उच्च दर्जाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी देशात अनेक प्रशिक्षण संस्था आहेत. उदा. पुणे येथील नॅशनल डिफेन्स ॲकॅडमी (NDA) आणि दिल्ली येथील नॅशनल डिफेन्स कॉलेज (NDC).

(ब) निम लष्करी दले :

ही दले पूर्णतः लष्करी किंवा पूर्णतः नागरी नसतात आणि संरक्षण दलांना साहाय्य करणे हे त्यांचे प्रमुख काम असते.

• सीमा सुरक्षा दल : शांततेच्या काळात आंतरराष्ट्रीय सीमांचे रक्षण करते. सीमेवर गस्त घालणे, तस्करी रोखणे आणि सीमेवरील नागरिकांमध्ये सुरक्षिततेची भावना निर्माण करणे ही या दलाची प्रमुख कामे आहेत.
• तटरक्षक दल : भारताच्या सागरी किनाऱ्यांचे रक्षण करण्यासाठी याची निर्मिती झाली आहे. सागरी हद्दीतील मच्छीमारी व्यवसायाला संरक्षण देणे आणि सागरी मार्गावरील चोरटा व्यापार थांबवणे ही कामे हे दल पार पाडते.
• केंद्रीय राखीव पोलीस दल : कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी विविध राज्यांतील प्रशासनास मदत करते.
• जलद कृती दल : बाँबस्फोट किंवा दंगलींमुळे देशाच्या सुरक्षेला धोका निर्माण झाल्यास वेगवान हालचाली करून जनजीवन सुरळीत करण्याचे काम करते.

(क) पूरक संघटना :

• गृहरक्षक दल : ही स्वातंत्र्यपूर्व काळात स्थापन झालेली एक संघटना आहे. २० ते ३५ वयोगटातील स्त्री-पुरुष नागरिक यात सहभागी होऊ शकतात. पोलिसांबरोबर सार्वजनिक सुरक्षितता राखणे, दंगलीच्या काळात दूध-पाणी यांसारख्या जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा करणे, वाहतूक व्यवस्था सांभाळणे आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी लोकांना मदत करणे ही या दलाची कामे आहेत.
• राष्ट्रीय छात्रसेना : शाळा आणि महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त आणि लष्करी शिक्षणाची आवड निर्माण करण्याच्या हेतूने एन.सी.सी.ची स्थापना करण्यात आली आहे.

भारताच्या सुरक्षेपुढील आव्हाने :

भारताच्या सुरक्षेला केवळ बाह्य राष्ट्रांकडूनच धोका नाही, तर देशांतर्गत घटकांकडूनही आव्हाने आहेत. त्यामुळे आता बाह्य सुरक्षा आणि अंतर्गत सुरक्षा यातील फरक कमी महत्त्वाचा राहिला आहे.

(अ) बाह्य आव्हाने :

• पाकिस्तान: स्वातंत्र्यापासून पाकिस्तानने भारताच्या सुरक्षेला धोका निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. काश्मीर समस्या, पाणीवाटपाचे तंटे, घुसखोरी आणि सीमावाद हे भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील प्रमुख वादग्रस्त प्रश्न आहेत.
• चीन: १९६२ मध्ये भारताचे चीनबरोबर युद्ध झाले. चीन भारताच्या शेजारील राष्ट्रांवर आपले प्रभुत्व प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे आणि सीमारेषेबाबत वाद असल्यामुळे भारत-चीन संबंधात तणाव आहे.

(ब) अंतर्गत आव्हाने :

• दहशतवाद: हे भारताच्या अंतर्गत सुरक्षेपुढील सर्वात मोठे आव्हान आहे. दहशतवाद ही एक जागतिक समस्या असून, सामान्य आणि निरपराध माणसांमध्ये भीती निर्माण करून असुरक्षिततेची भावना वाढवणे हा त्याचा मुख्य हेतू असतो.
• बंडखोर चळवळी: धर्म, प्रादेशिकता, वैचारिक, वांशिक आणि आर्थिक कारणांवर आधारित अनेक बंडखोर चळवळी देशात अस्थिरता निर्माण करतात. नक्षलवादी चळवळ हे याचे एक प्रमुख उदाहरण आहे.

मानवी सुरक्षा: एक व्यापक दृष्टिकोन :

शीतयुद्धानंतर राष्ट्रीय सुरक्षेची कल्पना अधिक व्यापक झाली असून, ती केवळ देशाच्या सुरक्षेपर्यंत मर्यादित राहिलेली नाही. आता माणूस केंद्रस्थानी ठेवून केलेला सुरक्षेचा विचार म्हणजेच 'मानवी सुरक्षा' ही नवीन संकल्पना उदयास आली आहे.

मानवी सुरक्षेचे स्वरूप:

• देशाची सुरक्षा अंतिमतः माणसांसाठीच असते. त्यामुळे मानवी सुरक्षेत माणसांचे सर्व प्रकारच्या धोक्यांपासून संरक्षण करणे अपेक्षित आहे.
• यामध्ये निरक्षरता, दारिद्र्य, अंधश्रद्धा आणि मागासलेपणा दूर करून सर्वांना सन्मानाने जगण्यासाठी पोषक परिस्थिती निर्माण करणे समाविष्ट आहे.
• व्यक्तींना शिक्षण, आरोग्य आणि विकासाच्या संधी प्राप्त करून देणे हे मानवी सुरक्षेचे उद्दिष्ट आहे.
• अल्पसंख्याक आणि दुर्बळ गटांच्या हक्कांचे संरक्षण करणे हे देखील मानवी सुरक्षेसाठी आवश्यक आहे.

मानवी सुरक्षेपुढील आव्हाने:

• दहशतवाद: दहशतवाद सामान्य नागरिकांना लक्ष्य करत असल्याने मानवी सुरक्षेसाठी तो सर्वात मोठा धोका आहे.
• पर्यावरणातील बदल आणि प्रदूषण: पर्यावरणातील बदलांमुळे आणि प्रदूषणामुळे मानवी जीवनाला धोका निर्माण झाला आहे.
• रोगराई: एड्स, डेंग्यू, चिकुनगुनिया, स्वाइन फ्लू आणि कोरोना यांसारख्या रोगांनी मानवाच्या संरक्षणापुढे मोठी आव्हाने निर्माण केली आहेत. अशा रोगांपासून मानवाचे संरक्षण करणे हा मानवी सुरक्षेचा एक महत्त्वाचा घटक मानला जातो.