भाषा: विविधता, एकीकरण आणि जागतिकीकरणाचा प्रभाव

भारताच्या सामाजिक जडणघडणीत भाषेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. देशातील भाषिक विविधता, एकात्मतेसाठी हिंदी भाषेने दिलेले योगदान आणि जागतिकीकरणामुळे इंग्रजी भाषेचा वाढता प्रभाव हे या काळातील मुख्य भाषिक बदल आहेत.

भाषिक विविधता आणि बोलीभाषा:

भारतातील काही प्रमुख भाषा :

• भारतात हिंदी, आसामी, बंगाली, गुजराती, कन्नड, काश्मिरी, मल्याळम, मराठी, उडिया, पंजाबी, संस्कृत, तमिळ, तेलुगू, उर्दू, कोंकणी, मणिपुरी, नेपाळी आणि सिंधी या प्रमुख भाषा बोलल्या जातात.

बोलीभाषा :

• भारतातील प्रमुख भाषांच्या अनेक बोलीभाषा आहेत.
• बोलीभाषा मुख्य भाषेला (प्रमाण भाषेला) शब्दांचा पुरवठा करतात, मुख्य भाषेला समृद्ध बनवतात.
• या बोलीभाषा म्हणजे समृद्ध परंपरा, विचार व संस्कृती यांचा ठेवा आहे, जो त्या भाषेला अधिक समृद्ध बनवतो.
• हा अमूल्य सांस्कृतिक ठेवा नष्ट होऊ नये आणि एक चांगला वारसा जपला जावा, यासाठी बोलीभाषांचे जतन करणे आवश्यक आहे.

नागालँडचे उदाहरण: १९६१ च्या भाषिक विवरणातून नागालँडमधील प्रचंड भाषिक विविधता स्पष्ट होते. या विविधतेचा परिणाम म्हणून कोहिमा आकाशवाणी केंद्राला इंग्रजी, हिंदी, नागा बोली आणि इतर १६ नागा भाषा अशा एकूण २५ भाषांमध्ये प्रसारण करावे लागत होते.

हिंदी भाषेची भूमिका: हिंदी चित्रपटांच्या माध्यमातून हिंदी भाषा देशभरात सर्वदूर पोहोचली आणि भाषिक दृष्ट्या देश जोडण्याचे महत्त्वपूर्ण काम केले.

जागतिकीकरण आणि इंग्रजीचे प्राबल्य:

• १९९० नंतर सुरू झालेल्या जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियेमुळे भारतात इंग्रजी भाषेचे महत्त्व वाढले आहे.
• इंग्रजीला 'भाकरीची भाषा' म्हणून ओळख मिळाली, कारण या भाषेमुळे नोकरीच्या अनेक संधी उपलब्ध होऊ लागल्या.
• या प्रक्रियेमुळे प्रादेशिक भाषांचे अस्तित्व धोक्यात येऊ नये, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

क्रीडा क्षेत्र: वैयक्तिक कर्तृत्व आणि लोकप्रियतेचे स्थित्यंतर :

स्वातंत्र्यपूर्व काळात मर्यादित असलेल्या क्रीडा क्षेत्राचा स्वातंत्र्योत्तर काळात मोठा विस्तार झाला. काही खेळाडूंच्या वैयक्तिक कामगिरीने खेळांना आणि खेळाडूंना नवीन उंचीवर नेले.

(i) गीत सेठी आणि बिलियर्ड्स:

• गीत सेठी यांनी बिलियर्ड्स खेळाच्या 'स्नूकर' प्रकारात जागतिक प्रावीण्य मिळवले.
• वयाच्या १५ व्या वर्षी त्यांनी कुमार राष्ट्रीय स्पर्धा जिंकली.
• त्यांनी जागतिक व्यावसायिक स्पर्धेत पाच वेळा आणि जागतिक हौशी बिलियर्ड्स स्पर्धेत तीन वेळा विजेतेपद पटकावले.
• त्यांच्या कर्तृत्वामुळे या खेळाला लोकप्रियता मिळाली, वृत्तपत्रांमध्ये या खेळाच्या बातम्या छापून येऊ लागल्या आणि उदयोन्मुख खेळाडूंसाठी एक नवीन क्षेत्र उपलब्ध झाले.

(ii) क्रिकेट क्रांती:

• १९८३ चा विश्वचषक विजय: कपिल देव यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने क्रिकेट विश्वचषक जिंकला. या ऐतिहासिक विजयामुळे या खेळाला देशभरात प्रचंड लोकप्रियता मिळाली.
• सुनील गावसकर यांचा विक्रम: याच वर्षी (१९८३) सुनील गावसकर यांनी कसोटी क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक शतकांचा विक्रम केला.
• १९८५ चे विजेतेपद: भारताने ‘बेन्सन अँड हेजेस’ क्रिकेट स्पर्धेत अजिंक्यपद मिळवले.
• परिणाम: या यशांमुळे भारतातील सर्व राज्यांमध्ये क्रिकेट खेळले जाऊ लागले, ज्यामुळे देशी खेळ मागे पडले. क्रिकेटवर आधारित चित्रपट निर्माण झाले आणि दूरदर्शनवर सामन्यांचे पूर्ण दिवस प्रसारण सुरू झाले.

ऑलिम्पिकमधील कामगिरी:

• एशियाड आणि ऑलिम्पिक स्पर्धांमध्ये भारताचा सहभाग वाढला.
• करनाम मल्लेश्वरी: इ.स. २००० च्या ऑलिम्पिकमध्ये त्यांनी भारोत्तोलन (वेटलिफ्टिंग) मध्ये पदक जिंकले. ऑलिम्पिकमध्ये पदक मिळवणारी ती पहिली भारतीय महिला ठरली.
• या यशामुळे हॉकी, पोहणे, तिरंदाजी, टेनिस, बॅडमिंटन अशा अनेक खेळांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व वाढू लागले.

मनोरंजन विश्व: नाटक आणि चित्रपटामधील बदल :

नाटक आणि चित्रपट हे भारतीयांच्या जीवनातील अविभाज्य घटक असून, काळाच्या ओघात या दोन्ही माध्यमांमध्ये मोठे बदल झाले.

नाटकाचे बदललेले स्वरूप:

• कालावधी आणि स्वरूप: पूर्वी रात्रभर चालणारी नाटके आता दीड-दोन तासांवर आली आहेत. नाटकाचे तंत्र आणि स्वरूप बदलले आहे.
• विषय: पूर्वीची पौराणिक आणि ऐतिहासिक विषयांवरील नाटके आता राजकारण आणि समाजकारण यांसारख्या विषयांना प्राधान्य देऊ लागली आहेत.
• संगीत रंगभूमी: संगीत रंगभूमीचे महत्त्व पूर्वीपेक्षा कमी झाले आहे.

चित्रपट उद्योगाचे स्थित्यंतर:

तांत्रिक बदल: चित्रपट कृष्णधवलपासून रंगीत झाले. चित्रीकरणाची स्थळे देशाबाहेर जाऊ लागली, ज्यामुळे प्रेक्षकांना देश-विदेशातील वैविध्यपूर्ण जागा दिसू लागल्या.

अर्थकारण आणि प्रदर्शन:

• पूर्वी ३-४ तास चालणारा सिनेमा आता दीड तासांवर आला आहे.
• 'एकच चित्रपटगृहात १०० आठवडे चालणे' ही संकल्पना बदलली. आता एकच चित्रपट एकाच वेळी देश-परदेशांतील हजारो चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित होऊ लागला, ज्यामुळे चित्रपटांचे अर्थकारण पूर्णपणे बदलून गेले.
• चित्रपट निर्मितीला उद्योगाचा दर्जा प्राप्त झाला असून, हा उद्योग कोट्यवधी लोकांना रोजगार देत आहे.

व्याप्ती आणि विषय:

• हिंदी चित्रपट जागतिक चित्रपटांशी स्पर्धा करू लागले आणि जगभर पोहोचले.
• राजकारण, समाजकारण, उद्योग आणि तंत्रज्ञान यांचे प्रतिबिंब चित्रपटांमध्ये दिसू लागले.
• इंग्रजी चित्रपटांच्या प्रदर्शनावेळी हिंदी अनुवाद पडद्यावर दिसू लागला आणि प्रादेशिक भाषांमधील चित्रपट उद्योगही भरभराटीस आला.

प्रसारमाध्यमे: वृत्तपत्रे आणि दूरदर्शनची उत्क्रांती

बदलत्या जीवनशैलीचा प्रभाव प्रसारमाध्यमांवर पडला, ज्यामुळे त्यांचे स्वरूप आणि भूमिका दोन्ही बदलले.

वृत्तपत्रांची बदलती भूमिका:

स्वातंत्र्योत्तर उद्दिष्ट्ये:

• ताज्या बातम्या देणे, जाहिरातींद्वारे उद्योगाला चालना देणे, लोकमत घडवणे आणि शासन व्यवस्थेवर अंकुश ठेवणे ही वृत्तपत्रांची प्रमुख कार्ये होती.
• सुरुवातीला ती कृष्णधवल रंगात छापली जात होती.

आधुनिक स्वरूप:

• काळानुसार वृत्तपत्रे रंगीत झाली. जिल्हा किंवा तालुका पातळीवरील वृत्तपत्रांना आता राज्यस्तरीय साखळी वृत्तपत्रांशी स्पर्धा करावी लागत आहे.
• वृत्तपत्रे आता अधिक सक्रिय झाली असून दुष्काळग्रस्त किंवा पूरग्रस्तांसाठी निधी उभारणे, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणासाठी मदत करणे आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करणे यांसारख्या सामाजिक कार्यांतून ती जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहेत.

दूरदर्शन: शासकीय नियंत्रणाकडून खासगी वाहिन्यांपर्यंत:

सुरुवातीचा काळ:

• स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतात दूरदर्शनचे आगमन झाले.
• सुरुवातीला कृष्णधवल आणि नंतर रंगीत झालेल्या दूरदर्शनवर मोजकेच कार्यक्रम ठराविक वेळेत प्रसारित होत असत.
• हळूहळू शैक्षणिक कार्यक्रम, बातम्या, राष्ट्रपती-प्रधानांच्या दौऱ्यांचे वार्तांकन सुरू झाले. 'रामायण' आणि 'महाभारत' या मालिकांनी या माध्यमाची लोकप्रियता सिद्ध केली.

परिवर्तनाचे टप्पे:

• १९९१: सीएनएन वाहिनीने इराक युद्धाचे केलेले थेट प्रक्षेपण हे भारतातील वृत्तवाहिन्यांसाठी एक मैलाचा दगड ठरले.
• १९९८: 'स्टार' (सॅटेलाइट टेलिव्हिजन एशिया रिजन) या खासगी उद्योगसमूहाच्या भारतात येण्याने सुरुवातीच्या काळातील नीरस आणि एकसुरी बातम्यांचे विश्व पूर्णपणे बदलून गेले.

आधुनिक वृत्तवाहिन्या:

• भाषा, सादरीकरणाचे तंत्र, तंत्रसज्ज स्टुडिओ आणि ओबी व्हॅन्सच्या वापरामुळे वाहिन्यांनी मोठा विस्तार घडवला.
• यामुळे वार्तांकनात खुलेपणा आणि बहुविधता आली.
• देशाचा कानाकोपरा जोडला गेला आणि याचा राजकारणावरही परिणाम होऊन संपूर्ण देश बदलू लागला.