(अ) डॉ.होमी भाभा 

(ड) ॲपल

(२) अग्नी - जमिनीवरून पाण्याखाली मारा करणारे क्षेपणास्त्र.

भारताच्या विज्ञान, तंत्रज्ञान क्षेत्रांतील प्रगतीची कालरेषा :

अवकाश क्षेत्राचे संशोधन करणे, हवामानाचा पूर्वअंदाज घेणे, उपग्रह प्रक्षेपित करण्याविषयी अभ्यास करणे इत्यादी प्रकारच्या संशोधनाला 'अवकाश संशोधन' असे म्हणतात.

• भारताच्या अवकाश संशोधनाची सुरुवात १९६१ मध्ये ‘इंडियन नॅशनल कमिटी फॉर स्पेस रिसर्च’च्या स्थापनेपासून झाली.
• १९६९ मध्ये ‘इस्रो’ (ISRO) ची स्थापना झाली आणि १९७५ मध्ये सोव्हिएत रशियाच्या मदतीने ‘आर्यभट्ट’ हा पहिला भारतीय उपग्रह प्रक्षेपित करण्यात आला.
• त्यानंतर १९७९ मध्ये ‘भास्कर-१’ उपग्रह समुद्रविज्ञानासाठी वापरला गेला.
• १९८१ मध्ये भारतात तयार झालेला ‘ॲपल’ हा पहिला दूरसंचार उपग्रह प्रक्षेपित झाला, ज्यामुळे शिक्षण आणि आपत्कालीन सेवांना मदत झाली.
• १९८३ मध्ये ‘इनसॅट-१ बी’ उपग्रहाच्या प्रक्षेपणामुळे दूरसंचार, दूरदर्शन, हवामान आणि अंतरिक्ष संशोधन क्षेत्रात मोठी प्रगती घडली.

• टेलॅक्स सेवा ही देशाच्या एका भागातून दुसऱ्या भागात जलदगतीने टंकमुद्रित स्वरूपात संदेशाचे वहन करणारी दळणवळण सेवा होती.
• केंद्रीय दळणवळण खात्याने १९६३ मध्ये ही टेलॅक्स सेवा भारतात सुरू केली.
• या सेवेचा उपयोग सर्व क्षेत्रांत सुरू झाला.
• १९६९ मध्ये देवनागरी लिपीतून टेलॅक्स सेवा सर्वप्रथम दिल्लीत सुरू झाली आणि नंतर तिचा विस्तार संपूर्ण भारतभर झाला.
• दूरसंचार सेवेच्या विकासादरम्यान, दूरध्वनीप्रमाणेच टेलॅक्स, टेलिप्रिंटर, आणि रेडिओ छायाचित्रे अशा सेवा सुरू झाल्या होत्या.
• १९९० नंतर इंटरनेटच्या उदयानंतर या टेलॅक्स सेवेचे महत्त्व संपुष्टात आले.

• भारताला शेजारील अण्वस्त्रधारी चीन आणि त्याच्या मदतीने अण्वस्त्र तयार करणाऱ्या पाकिस्तानकडून होणारा संभाव्य धोका टाळण्यासाठी अण्वस्त्र बनवणे आवश्यक होते.
• १८ मे १९७४ रोजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली राजस्थानमधील पोखरण येथे भारताने पहिली अणुचाचणी केली.
• मानवी वस्तीपासून लांब व भूगर्भात पाण्याचा साठा जवळपास नाही, या अटींनुसार पोखरण हे ठिकाण या चाचणीसाठी निवडण्यात आले.
• ही चाचणी शांतता आणि स्वयंपूर्णतेसाठी अणुऊर्जेचा उपयोग करण्याच्या उद्देशाने घेतली गेली.
• या यशात डॉ. होमी सेठना आणि डॉ. राजा रामण्णा यांचा मोठा वाटा होता.
• चाचणीनंतर अमेरिकेने भारतावर आण्विक निर्बंध लादले, पण भारताने स्वबळावर क्षेपणास्त्र विकासाचा कार्यक्रम सुरू ठेवला.
• पुढे, ११ मे १९९८ रोजी पोखरण येथे भारताने दुसरी अणुचाचणी केली, ज्यामध्ये हायड्रोजन बॉम्बची चाचणीही समाविष्ट होती.
• या वेळी पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांनी भारत "अण्वस्त्रांचा प्रथम वापर करणार नाही" अशी भूमिका स्पष्ट केली.

• इस्रोने (ISRO) तयार केलेला ‘भास्कर-१’ हा दूरसंवेदक प्रायोगिक उपग्रह भारताने १९७९ मध्ये सोव्हिएत रशिया या देशातून पाठवला.
• पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील विविध गोष्टींचे निरीक्षण दूरसंवेदन तंत्राने साध्य व्हावे, या उद्देशाने हा उपग्रह प्रक्षेपित करण्यात आला होता.
• या तंत्राच्या मदतीने देशातील पाण्याचे साठे, खनिजांचे साठे आणि हवामान यांचा अंदाज घेऊन देशाच्या विकासासाठी दूरसंवेदन तंत्र उपयोगी ठरणार होते.
• या उपग्रहाद्वारे मिळालेल्या माहितीचा उपयोग समुद्रविज्ञान (ओशनॉग्राफी) मध्ये झाला.
• यानंतर, १९८१ मध्ये ‘भास्कर-२’ हा उपग्रह देखील सोव्हिएत रशियातून पाठवण्यात आला.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे, प्रगत तंत्रज्ञानाचा उपयोग करणे, अणुऊर्जेचा वीजनिर्मिती व विधायक कार्यांसाठी उपयोग करणे आणि नवीन संशोधनाचा राष्ट्राच्या प्रगतीसाठी वापर करणे या उद्देशाने पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी अणुऊर्जा आयोगाची स्थापना केली.

भारताच्या शेजारील चीन हा अण्वस्त्रसज्ज देश असून, चीनच्या मदतीने पाकिस्तानही अण्वस्त्रसज्ज होण्याचा प्रयत्न करीत होता. या पार्श्वभूमीवर भारताला स्वसंरक्षणाची गरज भासली. त्यामुळे शांतता आणि स्वयंपूर्णता राखण्यासाठी भारताने १९७४ मध्ये अणुचाचणी घेण्याचा निर्णय घेतला.

आपली अण्वस्त्रसज्जता सिद्ध करण्यासाठी भारताने ११ मे १९९८ रोजी पोखरण येथे दुसरी अणुचाचणी केली. या वेळी हायड्रोजन बॉम्बसह एकूण तीन अणुचाचण्या घेण्यात आल्या. भारताने अण्वस्त्रांचा प्रथम वापर न करण्याची घोषणा केली, मात्र या चाचण्यांना अमेरिकेचा तीव्र विरोध होता आणि त्यामुळे अमेरिकेने भारतावर तत्काळ आर्थिक निर्बंध लादले.

रोजच्या वापरातील अनेक सुविधांमध्ये उपग्रह तंत्रज्ञानाचा मोठा प्रभाव दिसून येतो. त्या प्रमुख सुविधा पुढीलप्रमाणे आहेत –

• दूरसंचार – मोबाईल फोन, इंटरनेट, टी.व्ही. प्रसारण इत्यादींसाठी उपग्रहांचा वापर होतो.
• हवामान अंदाज – उपग्रहांच्या मदतीने हवामानातील बदल, वादळे, पाऊस यांचा अचूक अंदाज लावता येतो.
• नेव्हिगेशन आणि मार्गदर्शन – वाहन, जहाज, विमान यांना योग्य मार्ग दाखवण्यासाठी जीपीएस प्रणाली उपग्रहांच्या साहाय्याने कार्य करते.
• दूरशिक्षण – उपग्रह तंत्रज्ञानाद्वारे दूरवरच्या भागांतील विद्यार्थ्यांपर्यंत शिक्षण पोहोचवले जाते.
• दूरवैद्यक सेवा (Telemedicine) – दुर्गम भागांतील रुग्णांना तज्ञ डॉक्टरांचे सल्ले उपग्रहाद्वारे मिळू शकतात.
• कृषी निरीक्षण – पिकांची स्थिती, जमिनीची गुणवत्ता आणि पाणी उपलब्धता याचे निरीक्षण उपग्रहांद्वारे केले जाते.
• आपत्ती व्यवस्थापन – पूर, भूकंप, चक्रीवादळ अशा आपत्तींच्या वेळी मदत आणि पुनर्वसनासाठी उपग्रह माहिती उपयुक्त ठरते.

अशा प्रकारे उपग्रह तंत्रज्ञानामुळे दळणवळण, शिक्षण, आरोग्य, शेती आणि सुरक्षा यांसारख्या अनेक क्षेत्रांत रोजच्या जीवनात मोठी सुविधा प्राप्त झाली आहे.

डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना ‘मिसाईल मॅन’ असे संबोधले जाते कारण त्यांनी भारताच्या क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रमात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

मुख्य कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत –

• त्यांनी ‘इंटिग्रेटेड गाइडेड मिसाईल डेव्हलपमेंट प्रोग्राम’ (IGMDP) या प्रकल्पाचे नेतृत्व केले.
• त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘अग्नि’, ‘पृथ्वी’, ‘आकाश’, ‘त्रिशूल’ आणि ‘नाग’ यांसारख्या प्रगत क्षेपणास्त्रांची निर्मिती करण्यात आली.
• या कार्यामुळे भारताने स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या बळावर आपली संरक्षणक्षमता वाढवली आणि जगात आपले सामर्थ्य सिद्ध केले.
• देशाच्या सुरक्षेसाठी आणि वैज्ञानिक प्रगतीसाठी त्यांच्या योगदानामुळे त्यांना सगळीकडे ‘मिसाईल मॅन ऑफ इंडिया’ म्हणून गौरविण्यात आले.

म्हणूनच, डॉ. कलाम यांचे नाव भारतीय क्षेपणास्त्र व संरक्षण तंत्रज्ञानाच्या विकासाशी अटळपणे जोडले गेले आहे.

संगणकीकृत रेल्वे आरक्षण म्हणजे संगणक व इंटरनेटच्या मदतीने रेल्वे तिकिटे बुक करण्याची आधुनिक पद्धत. हे आरक्षण खालील दोन मार्गांनी करता येते –

रेल्वे स्टेशनवरील संगणकीकृत आरक्षण केंद्रातून :

• प्रवासी आरक्षण फॉर्म भरतो.
• संगणक प्रणालीद्वारे उपलब्ध जागांची माहिती मिळते.
• हवे ते तिकीट छापून दिले जाते.
• ही प्रक्रिया जलद व अचूक असते.

ऑनलाइन (इंटरनेटद्वारे) आरक्षण :

• भारतीय रेल्वेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर (irctc.co.in) किंवा मोबाइल अ‍ॅपवर खाते उघडून लॉगिन करावे.
• प्रवासाची तारीख, गाडीचे नाव किंवा क्रमांक, सुरुवातीचे व शेवटचे स्थान भरावे.
• उपलब्ध सीट्स पाहून हवे ते तिकीट निवडावे.
• ऑनलाइन पेमेंट करून आरक्षण पूर्ण करावे.
• तिकीट ई-मेल किंवा एसएमएस स्वरूपात प्राप्त होते.

संगणकीकृत रेल्वे आरक्षणामुळे वेळ, श्रम आणि रांगा टाळल्या जातात आणि प्रवास अधिक सोयीस्कर बनतो.

कोकण रेल्वेची वैशिष्ट्ये :

• कोकण रेल्वे: १९९८ मध्ये सुरू झालेली ही रेल्वे महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ या चार राज्यांत पसरलेली आहे. ७६० किलोमीटर लांबीच्या या मार्गावर अनेक तांत्रिक विक्रम आहेत.
• बोगदे: एकूण ९२ बोगदे, त्यापैकी कारबुडे येथील ६.५ किमी लांबीचा बोगदा सर्वात मोठा आहे.
• पूल: १७९ मोठे आणि १८१९ छोटे पूल आहेत. होनावरजवळील शरावती नदीवरील २०६५.८ मीटर लांबीचा पूल सर्वात मोठा, तर रत्नागिरीजवळील पनवल नदीवरील ६४ मीटर उंचीचा पूल सर्वात उंच आहे.
• सुरक्षा: दरडी कोसळणाऱ्या मार्गावर इंजिनांमध्ये सेन्सर्स बसवण्यात आले आहेत.