प्रमाणवेळेची संकल्पना :

• पृथ्वीला स्वतःभोवती ३६०° फिरण्यासाठी २४ तास लागतात, म्हणजे ती प्रति तास १५° फिरते. त्यामुळे प्रत्येक रेखावृत्तावर स्थानिक वेळ वेगळी असते. हा गोंधळ टाळण्यासाठी प्रत्येक देशात एक ठराविक रेखावृत्ताची वेळ प्रमाणवेळ म्हणून स्वीकारली जाते.
• देशाच्या मध्य भागातून जाणाऱ्या रेखावृत्तावरील स्थानिक वेळेला त्या देशाची ‘प्रमाणवेळ’ मानले जाते. यामुळे देशांतर्गत व्यवहारांमध्ये वेळेची एकवाक्यता राहते आणि गोंधळ टाळता येतो.
• जागतिक प्रमाणवेळ (Greenwich Mean Time - GMT): इंग्लंडमधील ग्रीनविच शहरावरून जाणाऱ्या ०° रेखावृत्ताला मूळ रेखावृत्त मानले जाते. या रेखावृत्तावरील वेळेला जागतिक प्रमाणवेळ म्हणून ओळखले जाते. या वेळेनुसार जगातील इतर देशांच्या प्रमाणवेळा निश्चित केल्या जातात.
• भारतीय प्रमाणवेळ (Indian Standard Time - IST): भारताची प्रमाणवेळ ८२°३०' पूर्व रेखावृत्तावरून निश्चित केली जाते. ही वेळ ग्रीनविच वेळेपेक्षा ५ तास ३० मिनिटे पुढे आहे.

वेळेची गणना:

• पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, त्यामुळे पूर्वेकडील ठिकाणांची वेळ पश्चिमेकडील ठिकाणांपेक्षा पुढे असते. प्रत्येक १५° रेखावृत्ताच्या फरकाने वेळेत १ तासाचा बदल होतो.
• पृथ्वीच्या फिरण्यामुळे वेगवेगळ्या देशांत मध्यरात्रीचे १२ वेगवेगळ्या वेळी वाजतात, त्यामुळे नवीन वर्षाचे स्वागतही सर्वत्र वेगवेगळ्या वेळी होते.
• ग्रीनविचच्या पूर्वेकडील ठिकाणांची वेळ पुढे असते, तर पश्चिमेकडील ठिकाणांची वेळ मागे असते.
• १८०° पूर्व रेखावृत्तावर ग्रीनविचपेक्षा १२ तास वेळ पुढे असते (उदा. ग्रीनविचला रविवार दुपारचे १२ वाजले असता, येथे सोमवार मध्यरात्रीचे १२ वाजले असतात).
• १८०° पश्चिम रेखावृत्तावर ग्रीनविचपेक्षा १२ तास वेळ मागे असते (उदा. ग्रीनविचला रविवार दुपारचे १२ वाजले असता, येथे रविवार सकाळचे १२ वाजले असतात).

आंतरराष्ट्रीय वाररेषा:

व्याख्या: आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ही १८०° रेखावृत्ताच्या आसपास काढलेली काल्पनिक रेषा आहे. ही रेषा ओलांडल्यावर दिवस आणि तारीख बदलते.

गरज:

• वेळेचा गोंधळ टाळण्यासाठी — पृथ्वी गोल असल्यामुळे पूर्व-पश्चिम प्रवासात वेळेत फरक पडतो. हा फरक समायोजित करून जगभर एकसमान तारीख राखण्यासाठी ही रेषा ठरवली गेली.
• आंतरराष्ट्रीय समन्वयासाठी — विमानसेवा, सागरी वाहतूक आणि व्यापार यांसारख्या क्षेत्रांत वेळ व तारखेचा ताळमेळ राखण्यासाठी वाररेषा आवश्यक आहे.

वाररेषा ओलांडण्याचे नियम आणि परिणाम :

• पूर्वेकडे प्रवास (पश्चिमेकडून पूर्वेकडे): वाररेषा ओलांडताना प्रवासी एक दिवस मागे जातो. उदाहरण: गुरुवारी पूर्वेकडे गेल्यास त्याच्यासाठी पुढचा दिवस बुधवार ठरतो.
• पश्चिमेकडे प्रवास (पूर्वेकडून पश्चिमेकडे): वाररेषा ओलांडताना प्रवासी एक दिवस पुढे जातो. उदाहरण: गुरुवारी पश्चिमेकडे गेल्यास त्याच्यासाठी पुढचा दिवस शुक्रवार ठरतो.
• परिणाम: या बदलामुळे प्रवासाच्या दिशेनुसार प्रवाशाच्या दिनदर्शिकेत एका दिवसाची वाढ किंवा घट होते.

आंतरराष्ट्रीय वाररेषेचे महत्त्व आणि उपयोगिता :

आधुनिक जगात आंतरराष्ट्रीय वाररेषेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

• वाहतूक आणि दळणवळण: आंतरराष्ट्रीय विमान आणि जहाजांच्या वेळापत्रकांमध्ये अचूकता आणण्यासाठी ही रेषा महत्त्वाची आहे. यामुळे प्रवाशांना आणि मालवाहतूक कंपन्यांना तारखेचा गोंधळ टाळता येतो.
• आर्थिक व्यवहार: जागतिक व्यापार आणि आर्थिक देवाणघेवाणीमध्ये तारखेची नोंद अचूक ठेवणे आवश्यक असते. वाररेषेमुळे हे शक्य होते.
• आंतरराष्ट्रीय समन्वय: जागतिक स्तरावरील सर्व घडामोडी, करार आणि नियोजनासाठी एकसमान तारीख आणि वाराची पद्धत आवश्यक असते, जी वाररेषेमुळे साध्य होते.

वाररेषेची रचना आणि विचलन :

आंतरराष्ट्रीय वाररेषा पूर्णपणे सरळ नसून ती काही ठिकाणी १८०° रेखावृत्तावरून वळते.

• मुख्य मार्ग: ही रेषा प्रामुख्याने पॅसिफिक महासागरातून जाते.
• विचलनाचे कारण: एकाच देशात दोन वेगवेगळे वार व तारखा निर्माण होऊ नयेत म्हणून ही रेषा जमिनी भाग टाळून समुद्रावरून नेण्यात आली आहे.
• परिणाम: त्यामुळे काही भूभाग १८०° रेखावृत्ताच्या पूर्वेला असूनही पश्चिमेकडील वार स्वीकारतात, ज्यामुळे त्या देशात एकसमान दिवस व तारीख राहते.

व्यावहारिक उदाहरणे :

विमान प्रवासाचे उदाहरण:

• प्रवास: तोक्यो (जपान) येथून १ एप्रिल, शुक्रवार, मध्यरात्री १२:३० वाजता निघालेलं विमान सॅन फ्रान्सिस्को (अमेरिका) येथे ३१ मार्च, गुरुवार, सायंकाळी ५:४५ वाजता पोहोचते.
• स्पष्टीकरण: हा पश्चिमेकडून पूर्वेकडे प्रवास असल्याने प्रवाशाने आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडताना एक दिवस मागे जावे लागते. त्यामुळे प्रवासाला १५ तास १५ मिनिटे लागूनही तो आदल्या दिवशीच्या तारखेला पोहोचतो.

नवीन वर्षाचे स्वागत (२०१७): खालील तक्त्यामध्ये विविध देशांनी २०१७ च्या नवीन वर्षाचे स्वागत केव्हा केले, याची भारतीय प्रमाणवेळेनुसार तुलना दिली आहे.

काल्पनिक प्रवास स्थिती:

• जर सुनील गुरुवारी ०° रेखावृत्तावरून पश्चिमेकडे प्रवास करत आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडेल, तर त्याच्यासाठी शुक्रवार असेल.
• त्याच वेळी, जर मीनल गुरुवारी ०° रेखावृत्तावरून पूर्वेकडे प्रवास करत आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडेल, तर तिच्यासाठी बुधवार असेल. यातून स्पष्ट होते की, एकाच वेळी पृथ्वी प्रदक्षिणा पूर्ण करणाऱ्या दोन व्यक्ती वेगवेगळ्या वारांमध्ये पोहोचतील.