बाल्टिक समुद्र हा उत्तर अटलांटिक महासागराचा भाग असून तो युरोपच्या उत्तरेस समशीतोष्ण कटिबंधात आहे.

बाल्टिक समुद्राची क्षारता कमी असण्याची कारणे:

• भूवेष्टित स्वरूप – बाल्टिक समुद्र चारही बाजूंनी जमिनीने वेढलेला आहे, त्यामुळे पाण्याचा बाहेरचा प्रवाह कमी असतो.
• गोड्या पाण्याचा मोठा पुरवठा – अनेक मोठ्या नद्या (जसे की नेवा, व्हिसुला, ड्विना) या समुद्रात मिळतात आणि भरपूर गोडं पाणी आणतात.
• कमी बाष्पीभवन – या भागात हवामान थंड असल्यामुळे बाष्पीभवनाचा वेग कमी असतो, त्यामुळे क्षार साठत नाहीत.
• ढगाळ हवामान आणि पर्जन्य – वारंवार ढगाळ वातावरण आणि पाऊस यामुळे गोड्या पाण्याचे प्रमाण वाढते.
• सागराशी मर्यादित संपर्क – बाल्टिक समुद्राचा अटलांटिक महासागराशी संपर्क संकुचित आहे (डेनिश जलमार्ग), त्यामुळे खारट पाणी आत फारसे येत नाही.

ईशान्य आफ्रिका आणि अरेबियाचे द्वीपकल्प यांमध्ये असलेला तांबडा समुद्र हा एक अत्यंत चिंचोळा, लांब समुद्र आहे. या समुद्राचे दक्षिण टोक हिंदी महासागरात असून उत्तरेकडील भाग हा

भूवेष्टित आहे.

तांबड्या समुद्रातील क्षारतेतील फरक – कारणे

दक्षिण भागात क्षारता कमी असण्याची कारणे:

• गोड्या पाण्याचा पुरवठा जास्त – दक्षिण भागात अनेक नद्या मिळतात (जसे की अबाय नदी), त्यामुळे गोड्या पाण्याचे प्रमाण वाढते.
• ढगाळ हवामान आणि पर्जन्य – दक्षिण भागात तुलनेने अधिक पाऊस पडतो, त्यामुळे क्षार विरळ होतात.
• बाष्पीभवन कमी – हवामान थोडे थंड असल्यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होते, आणि क्षार साठत नाहीत.

उत्तर भागात क्षारता जास्त असण्याची कारणे:

• तापमान जास्त – उत्तरेकडील भाग मात्र सहारा वाळवंटाच्या आणि अरेबियाच्या वाळवंटाच्या जवळ असल्याने जास्त तापमान, जास्त बाष्पीभवन होते आणि त्यामुळे तेथील क्षारता जास्त आढळते.
• गोड्या पाण्याचा पुरवठा कमी – उत्तर भागात फारशा नद्या मिळत नाहीत, त्यामुळे गोड्या पाण्याचे प्रमाण कमी असते.
• भूवेष्टित स्वरूप – तांबड्या समुद्राचा उत्तर भाग अधिक बंद स्वरूपाचा आहे, त्यामुळे क्षार बाहेर जात नाहीत आणि साठत राहतात.

समान अक्षवृत्तांवरही क्षारतेत फरक असण्याची कारणे:

• गोड्या पाण्याचा पुरवठा वेगवेगळा असतो – काही महासागरांमध्ये मोठ्या नद्या मिळतात (जसे की अॅमेझॉन), त्यामुळे गोड्या पाण्यामुळे क्षारता कमी होते.
• बाष्पीभवनाचा वेग वेगळा असतो – जिथे तापमान जास्त आणि हवामान कोरडे आहे, तिथे बाष्पीभवन जास्त होते आणि क्षारता वाढते.
• पर्जन्यमानाचा फरक – काही भागात पाऊस जास्त पडतो, त्यामुळे क्षार विरळ होतात; काही भागात पाऊस कमी असल्यामुळे क्षारता जास्त राहते.
• समुद्राचे स्वरूप – भूवेष्टित समुद्र (जसे भूमध्य समुद्र) खुले महासागरांपेक्षा जास्त खारट असतो कारण पाणी बाहेर जाण्याचा मार्ग कमी असतो.
• सागरी प्रवाह आणि अभिसरण – काही महासागरांमध्ये थंड किंवा गोड्या पाण्याचे प्रवाह मिसळतात, तर काही ठिकाणी गरम आणि खारट प्रवाह असतात.

उदाहरणार्थ, भूमध्य समुद्र आणि अटलांटिक महासागर हे दोन्ही समान अक्षवृत्तांवर असूनही भूमध्य समुद्राची क्षारता ३९‰, तर अटलांटिक महासागराची ३६‰ असते.

• सूर्यकिरणांचा प्रभाव वरच्या पाण्यावरच असतो – सूर्यकिरण सागरपृष्ठावर पडतात आणि फक्त काही मीटर खोलीपर्यंतच पोहोचतात. त्यामुळे वरचे पाणी गरम होते.
• खालील पाण्यावर सूर्यकिरण पोहोचत नाहीत – २०० मीटरच्या पुढे सूर्यकिरणांची तीव्रता फारच कमी होते, त्यामुळे खोल पाणी थंड राहते.
• बाष्पीभवन आणि हवामानाचा परिणाम वरच्या थरांवरच होतो – हवामानातील बदल, वारे, पाऊस यांचा परिणाम वरच्या पाण्यावर होतो, खोल पाण्यावर नाही.
• खोली वाढली की तापमान कमी होते.
• २००० मीटरच्या पुढे तापमान जवळपास ४°C वर स्थिर राहते.
• तापमान कमी होण्याचे प्रमाण वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये वेगळे असते.

भारताच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र असून पूर्वेकडे बंगालचा उपसागर आहे.

पश्चिम किनाऱ्यावर मिठागरे जास्त आढळण्याची कारणे :

• क्षारता जास्त → अरबी समुद्राची क्षारता (३६‰) बंगालच्या उपसागरापेक्षा जास्त आहे.
• बाष्पीभवन जास्त → पश्चिम किनाऱ्यावर स्वच्छ आकाश आणि उष्ण हवामानामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन जास्त होते.
• गोड्या पाण्याचा पुरवठा कमी → अरबी समुद्रात फक्त नर्मदा व तापी या दोन नद्यांचा पुरवठा, त्यामुळे पाणी कमी गोडे होते.
• मिठागारासाठी पोषक हवामान → उष्ण व कोरडे हवामान पश्चिम किनाऱ्यावर जास्त आहे.
• जास्त खारट पाणी → मिठागरांसाठी खारट पाणी आवश्यक असते, ते अरबी समुद्रात अधिक उपलब्ध आहे.

बंगालच्या उपसागराची क्षारता कमी होण्याची कारणे :

• बंगालचा उपसागर तीन बाजूंनी जमिनीने वेढलेला आहे.
• बहुतांश दिवस आकाश ढगाळ असते.
• येथे चक्रीवादळे अरबी समुद्रापेक्षा जास्त निर्माण होतात.
• गंगा, महानदी, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी व मेघना (ब्रह्मपुत्र + गंगा + पद्मा) या नद्यांमुळे गोड्या पाण्याचा मोठ्या प्रमाणात पुरवठा होतो.
• त्यामुळे बंगालच्या उपसागराची क्षारता ३२‰ म्हणजेच अरबी समुद्रापेक्षा ४‰ कमी आहे.

साहजिकच मिठागरांना पोषक अशी परिस्थिती भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावरच असल्याने पूर्व किनाऱ्यापेक्षा भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर मिठागरे जास्त आहेत.

मध्य अक्षवृत्तीय पट्ट्यांमध्ये सागरजलाच्या क्षारतेत वाढ झालेली दिसते  कारण,

• २५० ते ३५० अक्षवृत्तादरम्यानचा (दोन्ही गोलार्धांत) प्रदेश म्हणजे मध्य अक्षवृत्तीय पट्टा होय. या पट्ट्यांत पर्जन्यमानाचे प्रमाण कमी असते.
• तसेच नद्यांद्वारे होणारा गोड्या पाण्याचा पुरवठाही कमी असतो.
• जगातील प्रमुख वाळवंटी प्रदेशही याच पट्ट्यांत असल्याने त्याच्या आसपासच्या समुद्रात बाष्पीभवनाची गती जास्त असते.

सागरजलक्षारतेच्या भिन्नतेवर परिणाम करणारे प्रमुख घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

ही घटक सागरजलाच्या क्षारतेत स्थानिक व कालानुसार बदल घडवून आणतात.

दोन्ही वृत्तांच्या परिसरात (२५°–३५° अक्षांश) क्षारता जास्त प्रमाणात आढळते.

कारणे :

• जास्त तापमान → बाष्पीभवनाचा वेग जास्त.
• पर्जन्यमान कमी → गोड्या पाण्याचा पुरवठा कमी.
• भूप्रवाह (run-off) कमी → मोठ्या नद्या या पट्ट्यात फारशा मिळत नाहीत.
• त्यामुळे पाणी गोडे न होता खारट (उच्च क्षारता) राहते.

कर्कवृत्त व मकरवृत्तावरील क्षारता वितरण :

कर्कवृत्ताजवळ : क्षारता : ३६‰

• कारणे : जास्त तापमान → बाष्पीभवन जास्त समुद्रांचे भूवेष्टित स्वरूप, सागरी प्रवाहांना अडथळे त्यामुळे क्षारता जास्त

मकरवृत्ताजवळ : क्षारता : ३५‰

• कारणे : कर्कवृत्ताच्या तुलनेत जमिनीचे प्रमाण कमी, अटलांटिक, हिंदी व पॅसिफिक महासागरातील सागरी प्रवाहांचा प्रभाव, प्रवाहांमुळे क्षारतेचे नियंत्रण होते. त्यामुळे क्षारता तुलनेने कमी

सागरजलाच्या तापमानभिन्नतेवर परिणाम करणारे प्रमुख घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

ही घटक सागरजलाच्या तापमानात स्थानिक व कालानुसार बदल घडवून आणतात.

खोलीनुसार सागरजलाच्या तापमानातील बदल

• पृष्ठभागाच्या तुलनेत खोल गेल्यावर तापमान कमी होत जाते.
• मात्र हे कमी होण्याचे प्रमाण सर्वत्र सारखे नसते.

विषुववृत्ताजवळ :

• पृष्ठीय तापमान: १८°C
• ५०० मी. खोलीवर: १२°C
• १००० मी. खोलीवर: ८°C
• १५०० मी. खोलीवर: ५°C
• २००० मी. खोलीवर: ४°C

म्हणजेच १८°C ते ४°C इतका फरक आढळतो.

मध्य अक्षवृत्ताजवळ :

• पृष्ठीय तापमान: १४°C
• २००० मीटरवर: ४°C

म्हणजेच १४°C  ते  ४°C इतका फरक आढळतो.

ध्रुवीय प्रदेशात :

• पृष्ठीय व खोल भागाचे तापमान जवळपास सारखेच (४°C) राहते.

थोडक्यात :

• विषुववृत्ताजवळ तापमानातील फरक सर्वाधिक,
• मध्य अक्षवृत्तावर तुलनेने कमी,
• ध्रुवीय प्रदेशात जवळजवळ स्थिर.

• जास्त तापमान असल्यास पाण्याचे बाष्पीभवन वाढते, त्यामुळे सागराची क्षारता जास्त होते. उदा., उष्ण कटिबंधीय सागरांची क्षारता.
• याउलट समशीतोष्ण कटिबंधीय प्रदेशात सूर्यकिरणे तिरपी पडतात, तापमान कमी असते, त्यामुळे बाष्पीभवनही कमी होते, म्हणून क्षारता कमी असते.
• बाष्पीभवनाचा वेग जितका जास्त, तितके पाणी वाफ होते आणि क्षारता वाढते.
• नद्यांमधून किंवा पर्जन्यमानातून मिळणाऱ्या गोड्या पाण्यामुळे सागराची क्षारता कमी होते. उदा., बंगालचा उपसागर आणि वितळणारे बर्फ उदा., आर्क्टिक महासागर येथे गोड्या पाण्याचा पुरवठा झाल्याने क्षारता कमी असते.
• भूवेष्टित समुद्र सागरी प्रवाहांना अडथळा निर्माण करतो, त्यामुळे क्षारता जास्त राहते, तर खुले समुद्र प्रवाहामुळे क्षारतेचे नियंत्रण होते.
• सागरी प्रवाह पाण्याचे मिश्रण करतात, ज्यामुळे क्षारता संतुलित राहते.
• जोरदार पाऊस किंवा ढगाळ हवामानामुळे गोडे पाणी वाढते, ज्यामुळे सागराची क्षारता कमी होते.

सागरजलाची घनता आणि तापमान :

• सागरजलाचे तापमान कमी झाल्यास पाण्याची घनता वाढते.
• त्यामुळे थंड पाण्याची घनता जास्त, तर उष्ण पाण्याची घनता कमी असते.
• विषुववृत्ताजवळ पृष्ठीय सागरजलाची घनता कमी असते, तर ध्रुवीय प्रदेशात जास्त असते.
• एका विशिष्ट खोलीनंतर तापमान सर्वत्र सारखे असल्याने घनताही सारखी राहते.
• पृष्ठीय सागरजलाचे तापमान विषुववृत्तापासून ध्रुवांकडे कमी होत जाण्यामुळे घनतेत फरक निर्माण होतो.
• या भिन्नतेमुळे सागरी प्रवाह तयार होतात.

तापमान आणि सागरजलाची क्षारता

• तापमान जास्त असल्यास बाष्पीभवनाचा वेग जास्त असतो, त्यामुळे क्षारता वाढते.
• म्हणूनच उष्णकटिबंधीय प्रदेशात सागराची क्षारता जास्त असते.
• समशीतोष्ण कटिबंध आणि ध्रुवीय प्रदेशात तापमान कमी असल्यामुळे बाष्पीभवनही कमी होते, त्यामुळे क्षारता कमी असते.
• थोडक्यात, विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे जाऊन सागरजलाचे पृष्ठीय तापमान कमी होत असल्याने क्षारताही कमी होते.