लोकसंख्या संसाधन :

नैसर्गिक संसाधनांप्रमाणेच, लोकसंख्याही कोणत्याही देशासाठी एक महत्त्वाचे संसाधन मानली जाते.

• विकासावर प्रभाव : देशाचा आर्थिक व सामाजिक विकास हा एकूण लोकसंख्या व तिच्या गुणवत्तेवर अवलंबून असतो.
• अधिक लोकसंख्या आणि निम्न गुणवत्ता : जर लोकसंख्या प्रमाणापेक्षा अधिक असेल आणि तिची गुणवत्ता कमी असेल, तर देशाचा विकास संथ होतो.
• पुरेशी लोकसंख्या आणि उच्च गुणवत्ता : जर लोकसंख्या संतुलित असेल व गुणवत्तापूर्ण असेल (उच्च शिक्षण, कुशलता, आरोग्य), तर विकास झपाट्याने होतो.

योग्य प्रमाणात व गुणवत्तेची लोकसंख्या देशाच्या प्रगतीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे. त्यामुळे लोकसंख्येला एक महत्त्वाचे मानवी संसाधन समजले जाते.

भारताची लोकसंख्या व वितरण :

भारताची लोकसंख्या : (२०११ च्या जनगणनेनुसार)

• एकूण लोकसंख्या : १२१ कोटी
• जगातील क्रम : लोकसंख्येनुसार भारत जगात दुसऱ्या क्रमांकाचा देश
• जागतिक भूभागात वाटा : फक्त २.४१%
• जागतिक लोकसंख्येत वाटा : १७.५%
• सरासरी लोकसंख्या घनता : ३८२ व्यक्ती प्रति चौ.कि.मी.

भारतातील लोकसंख्येचे वितरण :

भारतात लोकसंख्येचे असमान वितरण आढळते. भारतातील लोकसंख्येच्या वितरणाची माहिती पुढीलप्रमाणे आहे :

लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक :

• प्राकृतिक रचना, हवामान व जीवन जगण्याची सुलभता यांचा लोकसंख्या वितरणावर मोठा प्रभाव पडतो.
• उदा., सुपीक जमीन, मैदानी प्रदेश, पाण्याची उपलब्धता असलेल्या भागात अनेक शतकांपासून मानवी वस्ती स्थापित विकसित झालेली आढळते.

लोकसंख्येचे दाट वितरण :

• शेती व उद्योगधंदे यांमुळे काही भागांमध्ये लोकसंख्येचे केंद्रीकरण व लोकसंख्येचे दाट वितरण आढळते. उदा., उत्तरेकडील मैदानी प्रदेश, दिल्ली, चेन्नई, कोलकाता, मुंबई, पुणे, बेंगळुरू इत्यादी.
• भारतातील मध्यम पावसाच्या प्रदेशात, मैदानी प्रदेशात व तुलनेने सौम्य हवामान असलेल्या प्रदेशात लोकसंख्येचे दाट वितरण (जास्त घनता) आढळते.
• भारतातील अधिक पर्जन्यमान असणाऱ्या पश्चिम व पूर्व किनारी प्रदेशाजवळील केरळ व तमिळनाडू राज्यांत, सुपीक मैदानी प्रदेशात लोकसंख्येचे दाट वितरण (जास्त घनता) आढळते.
• बिहार व पश्चिम बंगाल राज्यांतील गंगा नदीच्या खोऱ्यात पुरेसे पर्जन्यमान, सुपीक जमीन, पाण्याची उपलब्धता, सौम्य हवामान इत्यादी अनुकूल घटक आढळतात.
• गंगा खोऱ्याचा प्रदेश शेती व विविध उद्योगांच्या विकासासाठी अनुकूल आहे. या प्रदेशात वाहतुकीचे दाट जाळे विकसित झालेले आहे. त्यामुळे गंगेच्या खोऱ्यात लोकसंख्या दाट आहे.

लोकसंख्येचे विरळ वितरण :

• भारतातील अतिउंच पर्वतीय प्रदेशात, पर्जन्याचे प्रमाण अत्यंत कमी असणाऱ्या वाळवंटी प्रदेशात व दुर्गम भागात लोकसंख्येचे विरळ वितरण (कमी घनता) आढळते.
• उदा., भारतातील अतिउंचावरील हिमालयाच्या पर्वतरांगांमधील अतिथंड हवामानाच्या प्रदेशात, राजस्थानमधील थरच्या वाळवंटी प्रदेशात, मध्य प्रदेश व छत्तीसगढ राज्यांतील कमी पावसाच्या प्रदेशात लोकसंख्येचे विरळ वितरण (कमी घनता) आढळते.

ब्राझीलची लोकसंख्या व वितरण :

ब्राझीलची लोकसंख्या : (२०१० च्या जनगणनेनुसार)

• एकूण लोकसंख्या : १९ कोटी
• जगातील क्रम : लोकसंख्येनुसार जगात पाचवा.
• जागतिक भूभागात वाटा : फक्त ५.६%
• जागतिक लोकसंख्येत वाटा : २.७८%
• सरासरी लोकसंख्या घनता : २३ व्यक्ती प्रति चौ.कि.मी.

ब्राझीलमधील लोकसंख्येचे वितरण :

लोकसंख्येच्या बाबतीत ब्राझीलचा दक्षिण अमेरिका खंडात प्रथम क्रमांक आहे. ब्राझीलमध्ये लोकसंख्येचे वितरण असमान आहे.

ब्राझीलमधील लोकसंख्येच्या वितरणाची माहिती पुढीलप्रमाणे आहे :

लोकसंख्येचे दाट वितरण :

• औद्योगिकीकरण व अनुकूल हवामान यांमुळे ब्राझीलच्या पूर्व भागात आणि किनारपट्टीच्या भागात सुमारे ९० टक्के लोक राहतात.
• ब्राझीलमधील रिओ दी जनेरिओ आणि सावो पावलो या राज्यांत सुमारे ३०० किमी रुंदीच्या पूर्व किनारपट्टीच्या प्रदेशात समशीतोष्ण हवामान असल्यामुळे येथे लोकसंख्या सर्वाधिक प्रमाणावर केंद्रित झालेली आढळते.
• ब्राझीलमधील आग्नेय किनारपट्टीच्या प्रदेशात समशीतोष्ण हवामान, पर्जन्याचे मध्यम प्रमाण, सुपीक जमीन व नैसर्गिक साधनसंपत्तीची विपुलता इत्यादी अनुकूल घटकांमुळे या भागात शेती व इतर उद्योगधंदे मोठ्या प्रमाणात विकसित झाल्याचे आढळते.

लोकसंख्येची मध्यम स्वरूपाची घनता :

• ब्राझीलमधील उच्चभूमीच्या प्रदेशात मध्यम पर्जन्यमान व तुलनेने अनुकूल हवामान असल्यामुळे लोकसंख्येचे मध्यम स्वरूपात वितरण आढळते.

कमी लोकसंख्येचा प्रदेश :

• ब्राझीलचा मध्य व पश्चिमी भाग.

लोकसंख्येचे विरळ वितरण :

• ब्राझील देशातील उत्तरेकडील अॅमेझॉन नदीच्या खोऱ्याच्या प्रदेशात उष्ण व दमट हवामान, पर्जन्याचे अधिक प्रमाण, घनदाट वर्षावने, दुर्गम प्रदेश इत्यादी घटकांमुळे लोकसंख्येचे विरळ वितरण आढळते.
• ब्राझीलमधील अॅमेझॉन नदीच्या खोऱ्यात केवळ भटक्या जमातीचे लोक टोळ्या करून राहतात.
• ब्राझीलमधील बाहिया राज्यातील बहुतांश प्रदेश पर्जन्यछायेचा प्रदेश असल्यामुळे या राज्यात लोकसंख्येचे विरळ वितरण आढळते.

लोकसंख्येची रचना :

भारताची लोकसंख्येची रचना :

 ब्राझीलची लोकसंख्येची रचना :

• लिंग गुणोत्तर : एखाद्या प्रदेशातील दर हजारी पुरुषांच्या तुलनेत असलेली स्त्रियांची संख्या, म्हणजे 'लिंग गुणोत्तर' होय.
• सरासरी आयुर्मान : एखाद्या प्रदेशात जन्माला आलेली व्यक्ती सरासरी किती वर्षे जगू शकते तो कालावधी, म्हणजे 'सरासरी आयुर्मान' होय.

भारत व ब्राझील : लोकसंख्येची तौलनिक रचना (लिंग-वय रचना) :

• भारत – तरुण व कार्यक्षम लोकसंख्या असलेला देश, पण लिंग गुणोत्तरात असंतुलन आहे.
• ब्राझील – वृद्धत्वाकडे झुकणारी लोकसंख्या, परंतु लिंग गुणोत्तर संतुलित व स्त्रियांसाठी अनुकूल.