१९४८ मध्ये औद्योगिक प्रकल्पांना दीर्घ मुदतीचे कर्ज उपलब्ध करून देणे या हेतूने भारतीय औद्योगिक वित्त महामंडळाची स्थापना करण्यात आली.

भारतातील वाहन उद्योगाला ‘सनराईज क्षेत्र’ म्हटले जाते.

वस्त्रोद्योग समितीचे प्रमुख काम वस्त्रांची गुणवत्ता निश्चित करणे हे आहे.

सायकल उत्पादनात लुधियाना हे भारतातील प्रमुख शहर आहे

(३) वस्त्रोद्योग समिती - विणकरांचे कल्याण करणे.

आयात : आयात म्हणजे ज्या वस्तूंचे देशांतर्गत उत्पादन अपुरे असते किंवा उपलब्ध नसते, त्या वस्तू परदेशातून मागवणे.

1. देशात एखाद्या वस्तूचा तुटवडा भासल्यास ती वस्तू परदेशातून आणली जाते.
2. काही औद्योगिक वस्तूंचे भाग देशात तयार होत नसल्याने त्यांची आयात करावी लागते.
3. उद्योगांसाठी लागणारा कच्चा माल आणि यंत्रसामग्री प्रामुख्याने आयात केली जाते.
4. भारताच्या आयातीत यंत्रसामग्री, लोखंड, खनिज तेल, औषधे यांचा मोठा वाटा आहे, तसेच नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी अन्नधान्य सुद्धा आयात केले जाते.

निर्यात : निर्यात म्हणजे देशात तयार झालेल्या आणि देशांतर्गत गरजेपेक्षा अधिक असलेल्या वस्तू परदेशात विकणे.

• ज्या वस्तूंचे उत्पादन जास्त होते, त्या परदेशात विकल्या जातात, यालाच ‘निर्यात’ म्हणतात.
• शेतीतील अधिक उत्पादन जसे मसाले, सुती कापड, चहा, कॉफी या वस्तूंची निर्यात केली जाते.
• भारत ट्रॅक्टर, वाहने आणि विविध प्रकारची यंत्रसामग्री परदेशात पाठवतो.
• तसेच हिरे, मोती, चामडे आणि पादत्राणे यांसारख्या मौल्यवान वस्तूंचीही निर्यात केली जाते.

भारताचा अंतर्गत व्यापार म्हणजे देशाच्या सीमांच्या आत होणारा वस्तूंचा व्यापार.

• देशातील कारखान्यांमध्ये तयार होणाऱ्या किंवा शेतीतून मिळणाऱ्या उत्पादनांची विक्री भारतातीलच बाजारपेठांत केली जाते, यालाच अंतर्गत व्यापार म्हणतात.
• या व्यापारात कोळसा, कापूस, सुती कापड, तांदूळ, गहू, ताग, लोखंड, पोलाद, तेलबिया, साखर, मीठ इत्यादी वस्तूंचा समावेश होतो.
• अंतर्गत व्यापार लोहमार्ग, रस्तामार्ग आणि हवाईमार्ग यांद्वारे केला जातो.
• तसेच मुंबई, कोलकाता, कोचीन आणि चेन्नई या बंदरांतूनही देशांतर्गत व्यापार चालतो.

• भारत हा पर्यटनासाठी अत्यंत समृद्ध देश आहे. येथे धर्म, इतिहास आणि निसर्ग यांचे अद्भुत मिश्रण आढळते.
• विविध धर्मीय प्रार्थनास्थळे व तीर्थक्षेत्रे भाविकांना आकर्षित करतात; तर राजवाडे, किल्ले, लेणी, स्मारके आणि प्राचीन वास्तू भारताच्या वैभवशाली इतिहासाची साक्ष देतात.
  याशिवाय पर्वत, नद्या, सागरकिनारे, जंगले आणि उद्याने देशाच्या नैसर्गिक सौंदर्यात भर घालतात.
• शासन आणि खाजगी क्षेत्राच्या प्रयत्नांमुळे प्रवाशांसाठी हॉटेल्स, वाहतूक, माहिती केंद्रे, मार्गदर्शक, आणि इतर सुविधा उपलब्ध झाल्या आहेत.
  या सर्व कारणांमुळे भारतातील पर्यटन उद्योग झपाट्याने विकसित होत आहे आणि देशाच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लागतो.

• भारत हा वेगाने प्रगती करणारा देश आहे. देशात दरवर्षी नवीन उद्योगधंदे उभे राहत आहेत, त्यामुळे उत्पादनक्षमता वाढत आहे.
• भारतीय वस्तूंना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतही मागणी निर्माण झाली आहे, यामुळे देशाच्या निर्यातीमध्ये वाढ होत आहे.
• शेती क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञान, यांत्रिक अवजारे आणि सुधारित पद्धतींचा वापर वाढल्यामुळे शेती उत्पादनात मोठी भर पडली आहे.
• शेती आणि उद्योग क्षेत्रातील या प्रगतीमुळे रोजगाराच्या संधी वाढल्या असून लोकांना अधिक स्थिर उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध झाले आहे.
• या सर्व विकासामुळे भारतीय नागरिकांचे जीवनमान आणि राहणीमान सुधारत असून देश आर्थिकदृष्ट्या अधिक समृद्ध आणि सक्षम होत आहे.

• शासन शेतकऱ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी आणि शेती व्यवसायाला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध योजना राबवते.
• शेतकऱ्यांना बँका आणि सहकारी संस्थांमार्फत कर्ज उपलब्ध करून दिले जाते, ज्यामुळे ते शेतीसाठी लागणारी साधने आणि संसाधने खरेदी करू शकतात.
• पंचायत समित्यांमार्फत प्रशिक्षण, शेती सहली आणि शेतकरी मेळावे यांमुळे त्यांना आधुनिक शेती पद्धतींचे ज्ञान मिळते.
• कृषी विद्यापीठांच्या विस्तार सेवा विभागातून शेतकऱ्यांना माती परीक्षण, फळबाग व्यवस्थापन, मत्स्यव्यवसाय, कुक्कुटपालन, दुग्धव्यवसाय, आणि बंदिस्त शेळीपालन यासारख्या उपक्रमांचे प्रशिक्षण दिले जाते.
• शासन शेतकऱ्यांना बी-बियाणे, खते आणि शेती अवजारे वाजवी दरात पुरवते तसेच गोदाम बांधणीसाठी अर्थसाहाय्य, पीकविमा संरक्षण, आणि उत्पादित माल खरेदीसाठी मदत पुरवते.
• जिल्हा व्यवसाय मार्गदर्शन संस्था शेतकऱ्यांना योग्य सल्ला देते, ज्यामुळे ते आपला व्यवसाय अधिक शास्त्रीय आणि नफ्याचा करू शकतात.

अशा प्रकारे शासनाच्या या उपक्रमांमुळे शेती व्यवसाय अधिक प्रगत, सुरक्षित आणि उत्पादनक्षम बनत आहे.

पर्यटन क्षेत्रातून अनेक प्रकारे लोकांना रोजगार निर्माण होतो. उदाहरणार्थ —

• हॉटेल, लॉज, भोजनालये, आणि रिसॉर्ट्स यांमध्ये स्वयंपाकी, वेटर, रिसेप्शनिस्ट, साफसफाई कामगार अशा अनेकांना नोकऱ्या मिळतात.
• वाहतूक क्षेत्रात पर्यटकांसाठी बस, टॅक्सी, ऑटो, बोट सेवा इत्यादी चालवल्या जातात, त्यामुळे चालक, मार्गदर्शक, तिकिट तपासक यांना रोजगार मिळतो.
• मार्गदर्शक (टूर गाईड), अनुवादक, आणि प्रवासी एजंट यांना देखील कामाची संधी मिळते.
• हस्तकला, स्मृतिचिन्हे, स्थानिक वस्तू विकणारे दुकानदार आणि कारागीर यांनाही उत्पन्नाचे साधन मिळते.
• फोटोग्राफी, मनोरंजन, सांस्कृतिक कार्यक्रम, निसर्गभ्रमंती यांसारख्या पूरक सेवांमधूनही रोजगार निर्माण होतो.
• शासन आणि खाजगी पर्यटन संस्था यांमध्ये व्यवस्थापन, प्रचार, आणि योजना राबविण्यासाठी कर्मचारी लागतात.

अशा प्रकारे पर्यटन क्षेत्रामुळे थेट आणि अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या अनेक संधी उपलब्ध होतात, आणि त्यामुळे स्थानिक लोकांचा उत्पन्नस्तर व जीवनमान सुधारते.

भारतात वनसंपत्तीवर आधारित अनेक व्यवसाय चालतात. त्यापैकी प्रमुख व्यवसाय पुढीलप्रमाणे आहेत —

• लाकूड उद्योग – फर्निचर, दारे-खिडक्या, खेळणी, आणि बांधकामासाठी लागणारे लाकूड यावर आधारित व्यवसाय.
• कागद उद्योग – झाडांच्या लगद्यापासून (wood pulp) कागद, पुठ्ठा, वही, पुस्तक निर्मिती करणारे उद्योग.
• औषधी वनस्पतींचा व्यवसाय – जंगलातील औषधी वनस्पतींपासून आयुर्वेदिक, होमिओपॅथिक, आणि नैसर्गिक औषधे तयार केली जातात.
• राळ, गोंद, मध, लाख, बांबू, ताडपत्री, पाने इत्यादींचा व्यापार — ही उत्पादने ग्रामीण भागात रोजगाराचे मोठे साधन आहेत.
• बांबू व बेंबूवर आधारित वस्तू उद्योग – चटया, टोपल्या, फर्निचर, सजावटी वस्तू तयार करणारे व्यवसाय.
• वनफळे आणि फुले प्रक्रिया उद्योग – ताडफळ, चिंच, महुआ, जांभूळ, चिरौंजी, सुगंधी तेल, अगरबत्ती इत्यादींच्या निर्मितीचे उद्योग.
• हस्तकला व लघुउद्योग – जंगलातून मिळणाऱ्या नैसर्गिक वस्तूंपासून शोभेच्या व उपयुक्त वस्तू तयार केल्या जातात.

अशा प्रकारे, वनसंपत्तीवर आधारित व्यवसायांमुळे ग्रामीण व आदिवासी लोकांना रोजगार आणि उत्पन्नाचे साधन मिळते, तसेच देशाच्या औद्योगिक आणि आर्थिक विकासातही भर पडते.