अर्थशास्त्राशी परिचय
इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ- ८-महाराष्ट्र बोर्ड
स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
प्रश्न१. वर्तुळातील प्रश्नचिन्हांच्या जागी योग्य माहिती भरून अर्थव्यवस्थेचे प्रकार स्पष्ट करा.

वर्तुळातील प्रश्नचिन्हांची उत्तरे पुढील तक्त्यात दिली आहेत :
| (१) | भांडवलशाही अर्थव्यवस्था | समाजवादी अर्थव्यवस्था | मिश्र अर्थव्यवस्था |
| (२) | जर्मनी, जपान, अमेरिका | चीन, रशिया | भारत, स्वीडन व युनायटेड किंग्डम |
| (३) | व्यवस्थापन खासगी व्यक्तीकडे | व्यवस्थापन सरकारकडे | व्यवस्थापन खासगी व्यक्ती व सरकारकडे |
| (४) | कमाल नफा मिळवणे. | समाजकल्याण (हित) साधणे | नफा व समाजकारण यांचा समन्वय |
प्रश्न २. स्पष्टीकरण लिहा.
(अ) अर्थव्यवस्थेची सुरुवात घरापासून होते.
अर्थव्यवस्था म्हणजे उत्पादन, वितरण आणि उपभोग या क्रियांशी संबंधित व्यवस्था. समाजातील प्रत्येक कुटुंब हे या क्रियांचे मूलभूत घटक असते.
- घरातच आपण उत्पादन, बचत, खर्च, आणि संसाधनांचे नियोजन करायला शिकतो. प्रत्येक कुटुंब आपला उत्पन्न व खर्चाचा समतोल राखण्याचा प्रयत्न करते.
- उत्पन्न व खर्चाचा ताळमेळ बसवण्यासाठी कुटुंबप्रमुखाला गरजांचा प्राधान्यक्रम निश्चित करावा लागतो, कारण कुटुंबाच्या गरजा अमर्यादित असतात आणि त्यांची पूर्तता करण्याची साधने मर्यादित असतात.
- उत्पन्न व खर्चाचा ताळमेळ बसवण्याच्या प्रयत्नास कौटुंबिक व्यवस्थापन असे म्हणतात.
- कौटुंबिक व्यवस्थापन व अर्थशास्त्र यात बरेचसे साम्य असते.
- याची प्रचिती गाव किंवा शहराचे व्यवस्थापन, राज्याचे व्यवस्थापन, देशाचे व्यवस्थापन व जगाचे व्यवस्थापन यांतून येते. त्यास 'आर्थिक व्यवस्थापन' असे म्हणतात.
(आ) भारताची अर्थव्यवस्था मिश्र स्वरूपाची आहे.
भारताची अर्थव्यवस्था मिश्र स्वरूपाची आहे कारण येथे खाजगी क्षेत्र आणि सार्वजनिक क्षेत्र — दोन्ही एकत्र काम करतात.
स्पष्टीकरण :
- सार्वजनिक क्षेत्रात सरकार मोठ्या उद्योग, बँका, रेल्वे, ऊर्जा प्रकल्प, संरक्षण यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये काम करते.
- खाजगी क्षेत्रात व्यापारी, उद्योगपती, आणि नागरिक स्वतःचे व्यवसाय चालवतात.
- सरकार गरिबी, बेरोजगारी, आणि असमानता कमी करण्यासाठी योजना व नियंत्रण ठेवते, तर दुसरीकडे खाजगी गुंतवणुकीला प्रोत्साहन देते.
खासगी क्षेत्रातील उद्योजक नफाप्राप्तीसाठी प्रयत्नशील असतात, तर सार्वजनिक क्षेत्र सामाजिक कल्याणासाठी प्रयत्नशील असते.
त्यामुळे भारताची अर्थव्यवस्था ना पूर्णपणे भांडवलशाही आहे, ना पूर्णपणे समाजवादी — तर या दोन्हींचे गुण सामावलेली “मिश्र अर्थव्यवस्था” आहे.
(इ) अर्थव्यवस्थेनुसार जगातील देशांचे तीन गट पडतात.
जागतिक स्तरावर अर्थव्यवस्थेचे तीन प्रमुख प्रकार आढळतात: भांडवलशाही, समाजवादी आणि मिश्र अर्थव्यवस्था.
- भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेत उत्पादनाच्या साधनांची मालकी खाजगी व्यक्तींकडे असते आणि नफा मिळवणे हा मुख्य हेतू असतो.
- समाजवादी अर्थव्यवस्थेत उत्पादनाची साधने समाजाच्या किंवा सरकारच्या मालकीची असतात आणि सामाजिक कल्याण हे प्रमुख उद्दिष्ट असते.
- मिश्र अर्थव्यवस्था या दोन्ही प्रणालींचा समन्वय साधते, जिथे सार्वजनिक आणि खाजगी क्षेत्रे सह-अस्तित्वात असतात; भारताची अर्थव्यवस्था हे याचे उत्तम उदाहरण आहे.
प्रश्न ३. खालील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे ल हा.
(अ) व्यक्तिगत किंवा कौटुंबिक व्यवस्थापन कोणत्या आर्थिक घटकांशी संबंधित असते?
व्यक्तिगत व कौटुंबिक व्यवस्थापन हे मुख्यतः उत्पन्न व खर्च या आर्थिक घटकांशी संबंधित असते.
(आ) अर्थशास्त्र ही संज्ञा कोणत्या ग्रीक शब्दापासून बनली आहे?
'अर्थशास्त्र' (Economics) ही संज्ञा मूळ ग्रीक शब्द 'Oikonomia' (ऑइकोनोमिया) पासून आली आहे, ज्याचा अर्थ 'कौटुंबिक व्यवस्थापन' असा होतो.
(इ) भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेत उत्पादनांच्या साधनांची मालकी आणि व्यवस्थापन कोणाकडे असते?
भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेत उत्पादनाच्या साधनांची मालकी खाजगी व्यक्तींकडे असते आणि नफा मिळवणे हा मुख्य हेतू असतो.
(ई) जागतिकीकरण म्हणजे काय?
जागतिकीकरण म्हणजे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला जागतिक अर्थव्यवस्थेशी एकरूप करण्याची प्रक्रिया होय.
Click on link to get PDF from store :
PDF : इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ-८-अर्थशास्त्राशी परिचय- नोट्स
PDF : इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ-८-अर्थशास्त्राशी परिचय-स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
महाराष्ट्र बोर्ड- इयत्ता- इयत्ता नववी- भूगोल-मराठी माध्यम सर्व धड्यांची नोट्स (12 PDF) Rs. 53
Offer for इयत्ता-९ वी- समाजशास्त्र PDF Set :
इयत्ता-९ वी- इतिहास व राज्यशास्त्र + भूगोल - सर्व २८ धड्यांची नोट्स (28 PDF)-Rs.103
इयत्ता-९ वी- इतिहास व राज्यशास्त्र + भूगोल- सर्व २८ धड्यांची स्वध्याय प्रश्नोत्तरे (28 PDF)-Rs.98
Main Page : – Maharashtra Board-Marathi Medium-इयत्ता ९ वी-भूगोल – All chapters notes, solutions, videos, test, pdf.
Previous Chapter : इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ-७-आंतरराष्ट्रीय वाररेषा– Online Solutions
Next Chapter : इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ-९ : व्यापार– Online Solutions
