आंतरराष्ट्रीय वाररेषा
इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ- ७-महाराष्ट्र बोर्ड
स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
प्रश्न १. खालील आकृतीत वेगवेगळ्या गोलार्धांतील दोन चौकोन दिले आहेत. दोन्ही चौकोनांच्या मधून आंतरराष्ट्रीय वाररेषा जात आहे. एका चौकोनात रेखावृत्त, वार व दिनांक दिला आहे. दुसऱ्या चौकोनातील वार व दिनांक ओळखा.

(अ) मंगळवार १६ ऑगस्ट सकाळचे ६.००
(ब) २४ डिसेंबर रात्रीचे २२.००
प्रश्न २. खालील प्रश्नांतील योग्य पर्याय निवडा.
(अ) आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडताना एखाद्या व्यक्तीला कोठून कोठे जाताना एक दिवस अधिक
धरावा लागेल?
(१) पूर्वेकडून पश्चिमेकडे.
(२) पश्चिमेकडून पूर्वेकडे.
(३) दक्षि णेकडून उत्तरेकडे.
(४) उत्तरेकडून दक्षिणेकडे.
(१) पूर्वेकडून पश्चिमेकडे.
(आ) जर १५° पूर्व रेखावृत्ता वर बुधवार सकाळचे १० वाजले असतील, तर आंतरराष्ट्रीय वाररेषेवर
किती वाजले असतील?
(१) बुधवार सकाळचे सहा.
(२) बुधवार रात्रीचे नऊ.
(३) गुरुवार दुपारचे दोन.
(४) गुरुवार संध्याकाळचे सहा.
(२) बुधवार रात्रीचे नऊ.
(इ) जागतिक संकेतानुसार पृथ्वी वरील तारीख व वारातील बदल कोणत्या रेखावृत्ता वर होतो?
(१) ०°
(२) ९०° पूर्व
(३) ९०° पश्चिम
(४) १८०°
(४) १८०°
(ई) पृथ्वीवर दिवस आंतरराष्ट्रीय वाररेषेच्या कोणत्या दिशेला सुरू होतो?
(१) पूर्व
(२) पश्चिम
(३) उत्तर
(४) दक्षिण
(२) पश्चिम
(उ) आंतरराष्ट्रीय वाररेषेमुळे जगभरात कशामध्ये सुसूत्रता येते?
(१) जी. पी. एस. प्रणाली.
(२) संरक्षण खाते.
(३) वाहतुकीचे वेळापत्रक.
(४) गोलार्ध ठरवण्यासाठी.
(३) वाहतुकीचे वेळापत्रक.
प्रश्न ३. भौगोलिक कारणे लिहा.
(अ) आंतरराष्ट्रीय वाररेषा आजच्या युगात महत्त्वाची ठरत आहे.
आधुनिक जगात आंतरराष्ट्रीय वाररेषेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
- वाहतूक आणि दळणवळण: आंतरराष्ट्रीय विमान आणि जहाजांच्या वेळापत्रकांमध्ये अचूकता आणण्यासाठी ही रेषा महत्त्वाची आहे. यामुळे प्रवाशांना आणि मालवाहतूक कंपन्यांना तारखेचा गोंधळ टाळता येतो.
- आर्थिक व्यवहार: जागतिक व्यापार आणि आर्थिक देवाणघेवाणीमध्ये तारखेची नोंद अचूक ठेवणे आवश्यक असते. वाररेषेमुळे हे शक्य होते.
- आंतरराष्ट्रीय समन्वय: जागतिक स्तरावरील सर्व घडामोडी, करार आणि नियोजनासाठी एकसमान तारीख आणि वाराची पद्धत आवश्यक असते, जी वाररेषेमुळे साध्य होते.
(आ) पृथ्वीवर दिवस पॅसिफिक महासागरात सुरू होतो.
- भूभागावरील एखाद्या ठिकाणी दिवसाची सुरुवात झाली, तर त्या ठिकाणच्या पूर्वेकडे व पश्चिमेकडे कोणता दिवस धरायचा यावरून गोंधळ झाला असता.
- हे टाळण्यासाठी विशाल पॅसिफिक महासागरावरून जाणाऱ्या व १८०° रेखावृत्ताला अनुसरून आखलेल्या आंतरराष्ट्रीय वाररेषेवर पृथ्वीवरील दिवस सुरू होतो व संपतो.
- थोडक्यात, पृथ्वीवरील नवीन दिवस पॅसिफिक महासागरात सुरू होतो.
प्रश्न ४. थोडक्यात उत्तरे लिहा.
(अ) आंतरराष्ट्रीय वाररेषा आखताना कोणत्या बाबी विचारात घेतल्या आहेत?
आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ही पृथ्वीवरील अशी काल्पनिक रेषा आहे जिथे नवीन वार आणि तारीख सुरू होते.
- नवीन वाराची सुरुवात – या रेषेवरून जाताना पृथ्वीवरील नवीन दिवस सुरू होतो. रेषेच्या पश्चिमेकडे पुढचा दिवस, तर पूर्वेकडे मागचा दिवस असतो.
- १८०° रेखावृत्ताशी संबंध – ही रेषा साधारणपणे १८०° रेखावृत्ताच्या जवळ आहे, परंतु ती अगदी त्या रेखावृत्तावरून जात नाही.
- जमिनीवरील प्रदेश टाळणे – काही देश या रेखावृत्तावर असल्याने, गोंधळ टाळण्यासाठी ही रेषा जमिनीऐवजी मुख्यतः समुद्रावरून आखली गेली आहे.
- बेटांचे समूह एकाच बाजूस ठेवणे – एखाद्या देशातील सर्व बेटांचा समूह एकाच तारखेला राहावा म्हणून रेषा काही ठिकाणी पूर्वेकडे किंवा पश्चिमेकडे वळवण्यात आली आहे.
त्यामुळे, आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ही पृथ्वीवरील वेळेचे आणि तारखेचे समन्वय साधण्यासाठी केलेली एक सोयीची व तर्कसंगत रचना आहे.
(आ) आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडताना तुम्ही कोणकोणते बदल कराल?
आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडताना खालील बदल करावे लागतात —
तारखेतील बदल :
- जर तुम्ही पूर्वेकडून पश्चिमेकडे गेलात (उदा. जपान -> अमेरिका), तर एक दिवस वाढवावा लागतो.
- जर तुम्ही पश्चिमेकडून पूर्वेकडे गेलात (उदा. अमेरिका -> जपान), तर एक दिवस वजा करावा लागतो.
वारातील बदल :
- तारखेसह वारही बदलतो. उदाहरणार्थ, जर सोमवार असेल आणि तुम्ही रेषा ओलांडून एक दिवस वाढवला, तर वार मंगळवार होईल.
स्थानिक वेळ मात्र तीच राहते :
- फक्त तारीख आणि वार बदलतात; घड्याळाची वेळ बदलत नाही.
उदाहरण : जर तुम्ही १ एप्रिल, शुक्रवार रोजी जपानहून सॅन फ्रान्सिस्कोला गेलात, तर आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडताना तुम्हाला ३१ मार्च, गुरुवार असेल असे दिसेल — म्हणजे एक दिवस मागे जाल.
(इ) आंतरराष्ट्रीय वाररेषा १८०° रेखावृत्ता प्रमाणे सरळ का नाही?
आंतरराष्ट्रीय वाररेषा पूर्णपणे सरळ नसून ती काही ठिकाणी १८०° रेखावृत्तावरून वळते.
- मुख्य मार्ग: ही रेषा प्रामुख्याने पॅसिफिक महासागरातून जाते.
- विचलनाचे कारण: एकाच देशात दोन वेगवेगळे वार व तारखा निर्माण होऊ नयेत म्हणून ही रेषा जमिनी भाग टाळून समुद्रावरून नेण्यात आली आहे.
- परिणाम: त्यामुळे काही भूभाग १८०° रेखावृत्ताच्या पूर्वेला असूनही पश्चिमेकडील वार स्वीकारतात, ज्यामुळे त्या देशात एकसमान दिवस व तारीख राहते.
(ई) आंतरराष्ट्रीय वाररेषा पृथ्वी वरील कोणत्याही भूभागावरून का गेली नाही?
- आंतरराष्ट्रीय वाररेषा भूभागावरून गेली असती, तर या भूभागातील रेषेच्या पश्चिमेकडे एक वार व तारीख, तर पूर्वेकडे त्याच्या मागची तारीख व वार अशी परिस्थिती उद्भवली असती.
- शिवाय ही रेषा काल्पनिक रेषा असल्याने भूभागावर ती नक्की केव्हा ओलांडली व तेथे नक्की कोणता वार व तारीख चालू आहे हेही समजणे फार कठीण गेले असते.
- हा सर्व गोंधळ टाळण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय वाररेषा कोणत्याही भूभागावरून न नेता ती पूर्णपणे समुद्रावरून गेली आहे.
(उ) आंतरराष्ट्रीय वाररेषा १८०° रेखावृत्ताच्या अनुषंगानेच का विचारात घेतली जाते?
काही ठरावीक ठिकाणांचा अपवाद वगळता १८०° रेखावृत्त हे जास्तीत जास्त सागरपृष्ठावरून जात असल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय वाररेषासुद्धा सागरावरून आखण्यासाठी १८०° रेखावृत्ताच्या अनुषंगानेच विचारात घेतली गेली.
प्रश्न ५. खालीलपैकी कोणत्या मार्गाने जाताना आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडावी लागेल, ते नकाशासंग्रहाचा वापर करून शोधा व पुढील नकाशात दाखवा.
(अ) मुंबई- लंडन- न्यूयॉर्क- लॉसएंजिलिस- टोकियो.
(आ) दिल्ली- कोलकाता- सिंगापूर- मेलबर्न.
(इ) कोलकाता- हाँगकाँग- टाकियो- सॅनफ्रॅन्सिस्को .
(ई) चेन्नई- सिंगापूर- टोकियो- सिडनी- सांतियागो.
(उ) दिल्ली- लंडन- न्यूयॉर्क.
खालील मार्गाने जाताना आंतरराष्ट्रीय वाररेषा ओलांडावी लागेल
(इ) कोलकाता- हाँगकाँग- टाकियो- सॅनफ्रॅन्सिस्को .
(ई) चेन्नई- सिंगापूर- टोकियो- सिडनी- सांतियागो.
Click on link to get PDF from store :
PDF : इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ-७-आंतरराष्ट्रीय वाररेषा- नोट्स
PDF : इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ-७-आंतरराष्ट्रीय वाररेषा-स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
महाराष्ट्र बोर्ड- इयत्ता- इयत्ता नववी- भूगोल-मराठी माध्यम सर्व धड्यांची नोट्स (12 PDF) Rs. 53
Offer for इयत्ता-९ वी- समाजशास्त्र PDF Set :
इयत्ता-९ वी- इतिहास व राज्यशास्त्र + भूगोल - सर्व २८ धड्यांची नोट्स (28 PDF)-Rs.103
इयत्ता-९ वी- इतिहास व राज्यशास्त्र + भूगोल- सर्व २८ धड्यांची स्वध्याय प्रश्नोत्तरे (28 PDF)-Rs.98
Main Page : – Maharashtra Board-Marathi Medium-इयत्ता ९ वी-भूगोल – All chapters notes, solutions, videos, test, pdf.
Previous Chapter : इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ-६ : सागरजलाचे गुणधर्म– Online Solutions
Next Chapter : इयत्ता-९ वी-भूगोल-पाठ-८ : अर्थशास्त्राशी परिचय – Online Solutions
