स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे
प्रश्न १. पुढील वर्णनावरून वृष्टीची रूपे ओळखा.
(अ) हा तुम्ही वापरत असलेल्या पाण्याचा मूळ स्रोत आहे. कधी मुसळधार, तर कधी संततधार पडतो. भारतातील बहुतेक शेती याच्यावरच अवलंबून असते.
पाऊस.
(आ) पाण्याचे सूक्ष्मकण वातावरणात तरंगत असल्याचा अनुभव येतो . यामुळे लंडनमध्ये हिवाळ्यात दुपारपर्यंत सूर्यदर्शन होत नाही. अशी स्थिती सहसा सकाळी किंवा सायंकाळनंतर अनुभवास येते.
धुके.
(इ) विषुववृत्तावर अशी वृष्टी कधीही होत नाही. घन स्वरूपात होणाऱ्या या वृष्टीमुळे शेतातील पिकांचे अतोनात नुकसान होते.
गारपीट.
(ई) भूपृष्ठावर शुभ्र कापसासारखे थर साचतात. हिवाळ्यात जम्मू-काश्मीरच्या राजधानीचे ठिकाण बदलावे लागते. महाराष्ट्रात अशी वृष्टी होत नाही.
हिमवृष्टी.
प्रश्न २. पुढील आकृती पहा व पावसाचा प्रकार अचूक ओळखा. असा पाऊस कोणत्या प्रदेशात पडतो ते लिहा.
आकृती (अ) : आरोह प्रकारचा पाऊस
प्रदेश : विषुववृत्तीय प्रदेशात आरोह प्रकारचा पाऊस पडतो. दक्षिण अमेरिकेतील अॅमेझॉन व आफ्रिकेतील कांगो (झैरे) नदीच्या खोऱ्यात हा पाऊस पडतो.
आकृती (ब) : प्रतिरोध पाऊस
प्रदेश : पर्वताला अडल्यावर त्याला अनुसरून ऊर्ध्व दिशेला जाणाऱ्या बाष्पयुक्त वाऱ्यांमुळे पर्वताच्या वाऱ्याकडील बाजूवर व पर्वतमाथ्यावर प्रतिरोध पाऊस पडतो. उदा., भारतातील मोसमी (मान्सून) वाऱ्यांमुळे होणारा पाऊस हा प्रतिरोध पाऊस आहे.
आकृती (क) : आवर्त पाऊस
प्रदेश : समशीतोष्ण कटिबंधात आवर्त पाऊस पडतो.
प्रश्न ३. वरील आकृतींचे निरीक्षण करून पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
(अ) आकृती (ब) मध्ये डोंगराच्या कोणत्या बाजूस जास्त पाऊस पडत आहे?
आकृती (ब) मध्ये डोंगराच्या वाऱ्याकडील बाजूस जास्त पाऊस पडत आहे.
(आ) आकृती (ब) मधील पर्जन्यछायेचा प्रदेश छायांकित करून त्यास नाव द्या.
(इ) (अ) व (क) आकृतींतील फरक कोणता?
आकृती (अ) ही आरोह पर्जन्याची असून असा पाऊस विषुववृत्तीय प्रदेशात होतो.
आकृती (क) ही आवर्ताच्या पावसाची असून असा पाऊस प्रामुख्याने समशीतोष्ण कटिबंधात पडतो.
(ई) वादळी वारे व पूर ही परिस्थिती कोणकोणत्या पावसाशी संबंधित आहे?
वादळी वारे व पूर ही परिस्थिती 'आवर्त' पावसाशी संबंधित आहे.
(उ) सिंगापूरला यां पैकी कोणत्या प्रकारचा पाऊस पडत असावा?
सिंगापूर हा देश विषुववृत्तापासून खूपच जवळ आहे. त्यामुळे तेथे आरोह प्रकारचा पाऊस पडत असावा.
प्रश्न ४. वेगळा घटक ओळखा.
(अ) प्रतिरोध पाऊस, आम्ल पाऊस, आवर्त पाऊस, अभिसरण पाऊस.
आम्ल पाऊस
(आ) हिमवर्षाव, पाऊस, गारपीट, दवबिंदू.
दवबिंदू.
(इ) तापमापक, पर्जन्यमापक, वातदिशादर्शक, मोजपात्र.
मोजपात्र.
प्रश्न ५. थोडक्यात उत्तरे लिहा.
(अ) पृथ्वी वर कोणकोणत्या स्वरूपात वृष्टी होते?
वृष्टीचे प्रमुख प्रकार :
- पाऊस : सर्वात सामान्य प्रकार. वाफेचे जलकण ढगांमध्ये एकत्र होऊन मोठे होतात, हे जलकण जमिनीवर पडतात — यालाच पाऊस म्हणतात
- हिमवृष्टी : थंड हवामानात वाफ थेट हिमकणांमध्ये रूपांतरित होते. हे हिमकण जमिनीवर शुभ्र थर तयार करतात. उदा. जम्मू-काश्मीर, हिमालयातील भाग
- गारपीट : गरम हवेमुळे जलकण वर जातात आणि थंड हवेत गारांमध्ये गोठतात गारा मोठ्या झाल्यावर जमिनीवर पडतात
- धुके : हवेत सूक्ष्म जलकण तरंगत असतात. दृश्यमानता कमी होते
- दव : रात्री थंड हवेमुळे वाफेचे जलकण गवतावर साचतात. सकाळी गवतावर पाण्याचे थेंब दिसतात
- आम्लवृष्टी : प्रदूषित हवेमुळे पावसात आम्ल मिसळते
या सर्व प्रकारांमधून पृथ्वीवर पाणीचाच वर्षाव होतो, पण त्याचे रूप आणि परिणाम वेगवेगळे असतात.
(आ) पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात पावसाचे प्रमाण कसे असते?
पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात पावसाचे प्रमाण खूपच कमी असते. म्हणूनच या प्रदेशास पर्जन्यछायेचा प्रदेश म्हणतात.
(इ) कोणत्या प्रकारचा पाऊस जगात सर्वाधिक भागांत पडतो? का?
पर्वतरांगांच्या अडथळ्यामुळे पडणाऱ्या पावसाला प्रतिरोध पाऊस म्हणतात. जगात सर्वाधिक पाऊस ह्याच प्रकारचा पडतो.
कारणं –
- पृथ्वीवर 70% भाग समुद्र आहे, त्यामुळे समुद्रातून बाष्पयुक्त वारे मोठ्या प्रमाणात जमिनीवर येतात.
- भूपृष्ठावर सर्वत्र पर्वतरांगा आहेत, त्यामुळे वारे त्यांना अडतात व वर जातात.
- वर गेल्यावर सांद्रीभवन होऊन मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो.
इतर पावसाच्या तुलनेत –
- आरोह पाऊस फक्त विषुववृत्ताजवळ पडतो.
- आवर्त पाऊस मुख्यतः समशीतोष्ण कटिबंधात पडतो.
- त्यामुळे प्रतिरोध पावसाचे क्षेत्र खूप मोठे व सर्वत्र पसरलेले आहे.
म्हणून जगात सर्वांत जास्त प्रमाणात प्रतिरोध पाऊस पडतो.
(ई) भूपृष्ठालगतच्या वातावरणात सांद्रीभवन झाल्यास कोणकोणते जलाविष्कार दिसून येतात?
भूपृष्ठालगतच्या वातावरणात सांद्रीभवन झाल्यास धुके, दव व दहिवर हे जलाविष्कार दिसून येतात.
(उ) पर्जन्यमापन करताना कोणती काळजी घ्यावी?
पर्जन्यमापन करताना पुढीलप्रमाणे काळजी घ्यावी :
- पर्जन्यमापक उघड्यावर ठेवला पाहिजे.
- पर्जन्यमापक हा ३० सेमी उंच चौथऱ्यावर ठेवला पाहिजे.
- पावसाचे पाणी पर्जन्यमापकात जमा करताना त्यात कोणताही अडथळा येता कामा नये.
- प्रदेशातील पावसाचे प्रमाण जास्त असल्यास पर्जन्याची नोंद दर तीन तासांनी घेणे आवश्यक आहे.
प्रश्न ६. फरक स्पष्ट करा.
(अ) दव आणि दहिवर.
| दव | दहिवर |
| · तापमान ०°C पेक्षा जास्त असतो
· हवेतील वाफ थंड पृष्ठभागावर सांद्रीभूत होते · त्यामुळे पाण्याचे थेंब तयार होतात · हे थेंब गवत, पाने, काच यावर चिकटतात पण गोठत नाहीत · सामान्यतः हिवाळ्यात सकाळी दिसतात |
· तापमान ०°C पेक्षा कमी असतो
· थंड हवेमुळे दवबिंदू गोठतात · हे गोठलेले थेंब बर्फासारखे दिसतात · पिकांचे नुकसान होऊ शकते · अत्यंत थंड हवामानात दिसून येते |
(आ) हिम आणि गारा.
(i) हिम :
- हिम म्हणजे बर्फाचे सूक्ष्म कण
- हे कण थेट वाफेचे घनरूपात रूपांतर होऊन तयार होतात
- हिमवृष्टी थंड हवामानात होते, विशेषतः ०°C पेक्षा कमी तापमानात
- हिमकण सुटे आणि हलके असतात
- जमिनीवर पडल्यावर शुभ्र थर तयार होतो
- हिमवृष्टीमुळे वाहतूक अडथळे, थंडीचा त्रास, आणि पिकांचे नुकसान होऊ शकते
(ii) गारा :
- गारा म्हणजे बर्फाचे गोलसर गोळे
- गरम हवेमुळे जलकण वर जातात आणि थंड हवेत गारा तयार होतात
- गारा तयार होताना जलकणांचे समकेंद्री घनीभवन होते
- गारा जड आणि वेगाने जमिनीवर पडतात
- याला गारपीट म्हणतात
- गारपीटमुळे पिकांचे मोठे नुकसान, वाहनांची झीज, आणि जीवितहानी होऊ शकते