स्वतंत्र व सार्वभौम देशांची मिळून निर्माण होणारी व्यवस्था – आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था

राष्ट्रसंघाची मुख्य जबाबदारी - युद्ध टाळणे

शीतयुद्ध सोव्हिएत रशियाचे विघटन या घटनेमुळे संपले.

हे विधान बरोबर आहे; कारण -

• पहिल्या महायुद्धामुळे जगात मोठ्या प्रमाणात जीवित आणि आर्थिक हानी झाली.
• असे युद्ध पुन्हा होऊ नये म्हणून सर्व देशांनी काही उपाययोजना करणे आवश्यक आहे, असे ठरवले.
• आंतरराष्ट्रीय समस्या शांततेने सोडवण्यासाठी आणि युद्ध टाळण्यासाठी एक व्यासपीठ असावे, या विचारातून पहिल्या महायुद्धानंतर ‘राष्ट्रसंघ’ ही आंतरराष्ट्रीय संघटना स्थापन करण्यात आली.

हे विधान चूक आहे; कारण -

• एकध्रुवीकरण म्हणजे जगातील सर्व राष्ट्रे एका गटात येणे.
• शीतयुद्धामुळे जगातील बहुतेक राष्ट्रे दोन महासत्तांच्या गटांत सामील झाली होती.
• राष्ट्रांची अशी दोन गटांत विभागणी होणे यालाच 'द्विध्रुवीकरण' असे म्हणतात. म्हणून शीतयुद्धामुळे जगाचे एकध्रुवीकरण नव्हे; तर द्विध्रुवीकरण झाले.

हे विधान बरोबर आहे; कारण -

• सोव्हिएत युनियनचे तत्कालीन अध्यक्ष मिखाईल गोर्बाचेव्ह यांनी 'पेरेस्त्रोइका' (पुनर्रचना) आणि 'ग्लासनोस्त' (खुलेपणा) ही धोरणे अमलात आणली.
• यामुळे माध्यमांवरील नियंत्रण कमी झाले आणि आर्थिक व राजकीय क्षेत्रांत महत्त्वपूर्ण बदल झाले.
• याचा परिणाम म्हणजे हुकूमशाही नियंत्रणात आली; त्यामुळे लोकशाहीकरणाला चालना मिळाली.

• प्रत्यक्ष युद्ध नसले तरी युद्धाला पूरक अशा तणावपूर्ण परिस्थितीचे वर्णन 'शीतयुद्ध' या संज्ञेद्वारे केले जाते.
• दुसऱ्या महायुद्धानंतर अमेरिका व सोव्हिएत रशिया या दोन महासत्तांमधील सत्तास्पर्धा, शस्त्रास्त्रस्पर्धा आणि विचारप्रणालीतील भेद यांमुळे तणावपूर्ण परिस्थिती निर्माण झाली. यात प्रत्यक्ष युद्ध झाले नाही, परंतु युद्धाला पूरक असा तणाव कायम होता.

• शीतयुद्धाच्या काळात भांडवलशाही आणि साम्यवादी देशांनी आपापल्या बाजूच्या लष्करी संघटना तयार केल्या. जगातील बहुतेक देश दोन महासत्तांच्या गटांत सामील झाले.
• जगाचे द्विध्रुवीकरण होत असताना, काही देशांना महासत्तांच्या स्पर्धेत सामील व्हायचे नव्हते. अशा राष्ट्रांनी महासत्तांच्या गटांपासून अलिप्त राहण्याचे जे धोरण स्वीकारले, त्याला 'अलिप्ततावाद' म्हणतात.

• जगातील सर्व देश काही ना काही कारणांसाठी एकमेकांवर अवलंबून असतात.
• कोणतेही राष्ट्र कितीही मोठे किंवा विकसित असले, तरी ते पूर्णपणे स्वयंपूर्ण राहू शकत नाही.
• गरीब राष्ट्रांना विकसित देशांवर अवलंबून राहावेच लागते.
• तसेच श्रीमंत राष्ट्रांनाही आपले उत्पादन विकण्यासाठी छोट्या वा गरीब राष्ट्रांवर अवलंबून राहावेच लागते.
• देशांमधील हे परस्परावलंबनच आजच्या जागतिक व्यवस्थेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.

• दुसऱ्या महायुद्धानंतर अण्वस्त्रनिर्मिती करून आणि लष्करी सामर्थ्य वाढवून सोव्हिएत युनियन महासत्ता बनले. अमेरिका आधीच महासत्ता बनली होती.
• जगातील बहुतेक देश या दोन महासत्तांच्या गटांत सामील झाले. राष्ट्रांची अशी दोन गटांत विभागणी होणे म्हणजे 'द्विध्रुवीकरण' होय. यामुळे तणावाचे क्षेत्र अधिक व्यापक झाले.

शीतयुद्धानंतर व्यापार, आर्थिक संबंध, माहिती-तंत्रज्ञान आणि विचार-कल्पनांच्या देवाणघेवाणीला आलेला खुलेपणा या सर्व प्रक्रिया 'जागतिकीकरण' म्हणून ओळखल्या जातात.

• देशांच्या सीमांना पूर्वीइतके महत्त्व राहिले नाही आणि भांडवल, श्रम, बाजारपेठा व माहितीचे जगभर सुलभ संचरण होऊ लागले.

• जागतिकीकरणामुळे विविध राष्ट्रांच्या अर्थव्यवस्था एकमेकांशी जोडल्या गेल्याने व्यापार वाढला आणि आर्थिक एकीकरण झाले.
• तथापि, त्याचबरोबर गरीब व श्रीमंत राष्ट्रांमधील दरी कमी झाली नाही.

शीतयुद्ध समाप्तीची कारणे :

1. सोव्हिएत युनियनची धोरणे: सोव्हिएत युनियनचे तत्कालीन अध्यक्ष मिखाईल गोर्बाचेव्ह यांनी 'पेरेस्त्रोइका' (पुनर्रचना) आणि 'ग्लासनोस्त' (खुलेपणा) ही धोरणे अमलात आणली. यामुळे माध्यमांवरील नियंत्रण कमी झाले आणि आर्थिक व राजकीय क्षेत्रांत महत्त्वपूर्ण बदल झाले.
2. आर्थिक खुलेपणा: सोव्हिएत युनियनने आर्थिक खुलेपणाचे धोरण स्वीकारल्यामुळे अर्थव्यवस्थेवरील राज्याचे नियंत्रण शिथिल झाले.
3. लोकशाहीकरणाला चालना: पूर्व युरोपमधील सोव्हिएत युनियनच्या प्रभावाखालील देशांनी भांडवलशाही व लोकशाही मार्गांचा स्वीकार केल्यामुळे तेथील राजवटी बदलल्या.
4. सोव्हिएत युनियनचे विघटन: १९९१ मध्ये सोव्हिएत युनियनचे विघटन झाले आणि त्यातून अनेक नवी स्वतंत्र राष्ट्रे निर्माण झाली.

शीतयुद्धानंतरचे जग: प्रमुख बदल

• जागतिक राजकारणात अमेरिका ही एकमेव महासत्ता उरली.
• राष्ट्रांमध्ये व्यापार व आर्थिक संबंध वाढण्यास अनुकूल वातावरण निर्माण झाले. भांडवल, श्रम, बाजारपेठ, माहिती यांचा जगभर प्रसार झाला.
• पूर्वीच्या 'शत्रुराष्ट्र' या कल्पनेऐवजी 'स्पर्धक राष्ट्र' ही संकल्पना पुढे आली.
• जागतिक शांतता व सुरक्षितता टिकवण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रांना अधिक ठोस प्रयत्न करावे लागत आहेत.
• पर्यावरण रक्षण, मानवी हक्कांची जोपासना, स्त्री-पुरुष समानता, नैसर्गिक आपत्तींचा सामना या बाबींना जागतिक स्वरूप प्राप्त झाले.