अभ्यासघटक : अणुऊर्जा, संरक्षण, अंतराळ संशोधन, दूरसंचार पायाभूत सुविधा आणि ऊर्जा क्षेत्रातील प्रगती

भारतीय अणुऊर्जा आणि आण्विक विकास :

भारताने शांततामय आणि विकासात्मक कार्यांसाठी अणुऊर्जेचा वापर करण्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे.

भारतीय अणुऊर्जा आयोगाची स्थापना :

स्थापना: १० ऑगस्ट १९४८ रोजी भारतीय अणुऊर्जा आयोगाची स्थापना झाली.

पहिले अध्यक्ष: डॉ. होमी भाभा.

उद्दिष्ट्ये:

• अणुऊर्जेपासून वीज-निर्मिती करणे.
• अन्नधान्याचे उत्पादन वाढवून ते टिकवणे.
• यासाठी आवश्यक असलेले प्रगत तंत्रज्ञान विकसित करणे.
• अणुभट्ट्यांची उभारणी करणे.

अणुभट्ट्या आणि संबंधित प्रकल्प :

• अप्सरा अणुभट्टी: १९५६ मध्ये मुंबईजवळील तुर्भे येथे भारताची पहिली अणुभट्टी 'अप्सरा' कार्यान्वित झाली.
• अणुशक्ती केंद्र: १९६९ मध्ये तारापूर येथे अणुशक्ती केंद्राची स्थापना झाली, ज्याचा उद्देश अणुशक्तीपासून वीज-निर्मिती हा होता.
• अन्य केंद्रे: कलपक्कम येथेही अणुशक्ती केंद्र उभारण्यात आले.
• जड पाण्याची निर्मिती: अणुभट्ट्यांसाठी आवश्यक असलेल्या जड पाण्याच्या (Heavy Water) निर्मितीसाठी 'हेवी वॉटर बोर्डा'ची स्थापना करण्यात आली. यासाठी वडोदरा, तालचेर, तुतिकोरिन आणि कोटा येथे कारखाने उभारण्यात आले.

पोखरण अणुचाचण्या :

पहिली अणुचाचणी (१९७४):

• दिनांक: १८ मे १९७४ रोजी राजस्थानमधील पोखरण येथे भारताने पहिली यशस्वी अणुचाचणी केली.
• उद्देश: शांततापूर्ण कार्यांसाठी आणि ऊर्जेच्या क्षेत्रात स्वयंपूर्णतेसाठी अणुऊर्जेचा उपयोग करणे.
• पार्श्वभूमी: चीनची अणुशक्ती आणि चीनच्या मदतीने पाकिस्तानचा अणुबॉम्ब मिळवण्याचा प्रयत्न यांमुळे भारताला हा निर्णय घेणे भाग पडले.
• नेतृत्व: पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी निर्णयाला मंजुरी दिली आणि अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष डॉ. होमी सेठना यांनी यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

दुसरी अणुचाचणी (१९९८):

• दिनांक: ११ मे १९९८ रोजी पोखरण येथे भारताने दुसरी अणुचाचणी केली. या दिवशी एकूण तीन चाचण्या घेण्यात आल्या, ज्यात एक हायड्रोजन बॉम्बची चाचणी होती.
• धोरण: पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांनी आश्वासन दिले की भारत प्रथम अणुशस्त्रांचा वापर करणार नाही.
• परिणाम: या चाचणीनंतर अमेरिकेने भारतावर तात्काळ आर्थिक निर्बंध लादले.

न्यूक्लिअर पॉवर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCIL) :

• स्थापना: १९८७ मध्ये.
• उद्दिष्ट: अणुऊर्जेपासून सुरक्षित, स्वस्त आणि पर्यावरणपूरक वीज-निर्मितीसाठी तंत्रज्ञान विकसित करणे.

संरक्षण आणि क्षेपणास्त्र विकास :

भारताने संरक्षण तंत्रज्ञानात स्वयंपूर्ण होण्यासाठी महत्त्वपूर्ण पावले उचलली.

(अ) संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) :

• स्थापना: १९५८ साली.
• उद्देश: संरक्षण दलांसाठी आवश्यक असलेली शस्त्रे, उपकरणे आणि इतर साधने भारतातच तयार करून देशाला संरक्षण क्षेत्रात स्वावलंबी बनवणे.
• नेतृत्व: १९८३ नंतर डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांनी संस्थेचे नेतृत्व केले. त्यांच्या योगदानामुळे त्यांना 'मिसाईल मॅन' म्हणून ओळखले जाते.

(ब) एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रम (IGMDP) :

डी.आर.डी.ओ.ने डॉ. कलाम यांच्या नेतृत्वाखाली अनेक क्षेपणास्त्रांची यशस्वी निर्मिती केली.

क्षेपणास्त्र	प्रकार	चाचणी वर्ष	वैशिष्ट्ये
पृथ्वी	जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र	१९८८	पृथ्वी-१ (पायदळ), पृथ्वी-२ (वायुदल), पृथ्वी-३ (नौदल). १५० ते ३०० किलोमीटर पल्ला साधण्याची क्षमता. ५०० ते १००० किलो आण्विक विस्फ़ोटके वाहून नेण्याची क्षमता.
अग्नी	जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारे क्षेपणास्त्र	१९८९	चीन व पाकिस्तानला भारताच्या सामर्थ्याची कल्पना देण्यासाठी विकसित. अग्नी-१ चा पल्ला ७०० किलोमीटर. पुढे अग्नी-२ व अग्नी-३ ची निर्मिती करण्यात आली.
आकाश	जमिनीवरून आकाशात मारा करणारे क्षेपणास्त्र	१९९०	३० किलोमीटर पल्ला. ७२० किलोची विस्फ़ोटके सुपरसॉनिक वेगाने नेण्याची क्षमता.
नाग	रणगाडाविरोधी क्षेपणास्त्र (Fire and Forget)	-	शत्रूचे रणगाडे नष्ट करण्यासाठी तयार केलेले क्षेपणास्त्र.

अवकाश संशोधन :

भारताने अवकाश संशोधनात मोठी मजल मारली असून, याचे नेतृत्व भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) केले आहे.

(अ) इस्रोची (ISRO) स्थापना आणि विकास :

• सुरुवात: १९६१ मध्ये केरळमधील थुंबा येथील ‘थुंबा इक्विटोरियल लाँच सेंटर’वरून भारताच्या पहिल्या संशोधक अग्निबाणाचे यशस्वी प्रक्षेपण झाले. १९६७ मध्ये स्वदेशी बनावटीच्या ‘रोहिणी-७५’ अग्निबाणाचे प्रक्षेपण झाले.
• इस्रोची स्थापना: १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी ‘इस्रो’ची स्थापना करण्यात आली. याचे मुख्य कार्यालय बंगळूरू येथे आहे.
• प्रक्षेपण तळ: आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथील अवकाशतळ उपग्रह प्रक्षेपणासाठी कार्यान्वित करण्यात आला आहे.

(ब) महत्त्वाचे उपग्रह आणि त्यांचे उपयोग :

(i) आर्यभट्ट:

• सोव्हिएत रशियाच्या सहकार्याने १९७५ मध्ये भारताच्या पहिल्या ‘आर्यभट्ट’ उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण झाले.
• यामुळे देशात उपग्रहाची संरचना व निर्मिती होऊ शकते, हा आत्मविश्वास भारतीय शास्त्रज्ञांना मिळाला.

(ii) भास्कर-१ व २:

• १९७९ मध्ये सोव्हिएत रशियातून 'भास्कर-१' हा दूरसंवेदक प्रायोगिक उपग्रह पाठवण्यात आला.
• देशातील पाण्याचे साठे, खनिजांचे साठे, हवामान अंदाज, जंगलविषयक आणि पर्यावरणविषयक माहिती मिळवण्यासाठी याचा उपयोग झाला.
• १९८१ मध्ये ‘भास्कर-२’ पाठवण्यात आला.

(iii) ॲपल:

• १९ जून १९८१ रोजी फ्रेंच गियाना येथून पाठवण्यात आलेला हा पूर्णतः भारतात बनवलेला भारताचा पहिला दूरसंचार उपग्रह होता.
• यामुळे शिक्षण क्षेत्राला मदत झाली आणि आपत्कालीन दूरसंचार सेवा पुरवण्याचा उद्देश सफल झाला.

(iii) इनसॅट (Indian National Satellite):

• ऑगस्ट १९८३ मध्ये ‘इनसॅट-१ बी’ च्या यशस्वी प्रक्षेपणामुळे भारताच्या दूरसंचार, दूरदर्शन, आकाशवाणी, हवामान अंदाज आणि अंतरिक्ष विभागात क्रांती घडून आली.
• या प्रणालीमुळे देशभरातील २०७ आकाशवाणी केंद्रे एकमेकांना जोडता आली.
• याचा उपयोग आपद्ग्रस्तांचा शोध व बचाव, वादळांचा मागोवा, टेलिमेडिसिन आणि शैक्षणिक संस्थांसाठी होत आहे.
• टेलिमेडिसिन सेवेमुळे ग्रामीण व दुर्गम भागातील जनतेला तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला मिळणे सोपे झाले.

दूरसंचार क्रांती :

तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे भारताच्या दूरसंचार क्षेत्रात मोठे बदल घडून आले, ज्यामुळे दळणवळण अधिक वेगवान आणि सोपे झाले.

(अ) प्रारंभिक आणि संस्थात्मक विकास :

टेलेक्स सेवा:

• १९६३ मध्ये देशाच्या एका भागातून दुसऱ्या भागात जलदगतीने टंकमुद्रित संदेश पाठवणारी टेलेक्स सेवा सुरू झाली.
• १९९० नंतर इंटरनेटच्या उदयानंतर तिचे महत्त्व कमी झाले.

उपग्रहीय दूरसंचार केंद्र:

• देशांतर्गत संदेश दळणवळणासाठी १९६७ मध्ये अहमदाबादजवळ ‘जोधपूर टेकरा’ येथे भूकेंद्र उभारण्यात आले.
• १९७० मध्ये पुण्याजवळील आर्वी येथे आंतरदेशीय दूरसंचार सेवेसाठी भूकेंद्र उभारण्यात आले.

पिनकोड:

• १५ ऑगस्ट १९७२ पासून भारतीय टपाल व तार विभागाने देशात सहा आकडी पोस्टल इंडेक्स कोड (पिनकोड) पद्धती चालू केली, ज्यामुळे टपाल वाटपात कार्यक्षमता आली.

आंतरराष्ट्रीय दूरसंचार:

• १९७६ मध्ये मुंबई व लंडन या दोन शहरांत थेट दूरध्वनी संपर्क साधणारी आयएसडी (ISD) सेवा सुरू झाली.
• १९८६ मध्ये ‘विदेश संचार निगम लिमिटेड’ (VSNL) आणि मोठ्या शहरांसाठी ‘महानगर टेलिफोन निगम लिमिटेड’ (MTNL) या कंपन्यांनी दूरसंचार क्षेत्रात मोठी प्रगती केली.
• १९९० च्या दशकात VSNL ने भारतात इंटरनेट सेवा पुरवणारी प्रमुख कंपनी म्हणून स्थान मिळवले. या क्षेत्रात सॅम पित्रोदा यांचे योगदान लक्षणीय आहे.

(ब) मोबाईल आणि आधुनिक सेवा

• मोबाईल सेवा: २२ ऑगस्ट १९९४ रोजी भारतात मोबाईल सेवा सुरू झाली. त्यावेळी हँडसेटची किंमत ४५ हजार रुपये आणि कॉल दर प्रतिमिनिट १७ रुपये होता. १९९९ नंतर अनेक खासगी कंपन्या आल्यामुळे सेवा स्वस्त झाली.
• भारत संचार निगम लिमिटेड (BSNL): २००० मध्ये दूरसंचार विभागाची पुनर्रचना करून ग्राहकांना प्रत्यक्ष सेवा पुरवण्यासाठी BSNL ची स्थापना करण्यात आली, जिने सेल्युलर फोन, इंटरनेट आणि ब्रॉडबँड सेवा उपलब्ध करून दिल्या.

पायाभूत सुविधा आणि ऊर्जा क्षेत्रातील प्रगती

विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा उपयोग भारताने रेल्वे आणि ऊर्जा यांसारख्या महत्त्वाच्या पायाभूत क्षेत्रांच्या विकासासाठी केला.

(अ) रेल्वेचे आधुनिकीकरण :

• इंजिन निर्मिती: पश्चिम बंगालमधील 'चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह वर्क्स' मध्ये वाफेची, डिझेल आणि विद्युत इंजिनांची निर्मिती करण्यात आली. वाराणसी येथील 'डिझेल लोकोमोटिव्ह वर्क्स' मधून श्रीलंका, बांगलादेश, टांझानिया आणि व्हिएतनाम येथे इंजिनांची निर्यात सुरू झाली.
• संगणकीकृत आरक्षण: १९८४ मध्ये दिल्लीत सर्वप्रथम संगणकीकृत आरक्षण व्यवस्था करण्यात आली, ज्यामुळे आरक्षण व्यवस्थेत कार्यक्षमता आणि अचूकता आली.
• मेट्रो रेल्वे: १९८४ मध्येच कोलकाता येथे मेट्रो रेल्वे सुरू झाली. ई. श्रीधरन 'मेट्रोमॅन' म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
• कोकण रेल्वे: १९९८ मध्ये सुरू झालेली ही रेल्वे महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ या चार राज्यांत पसरलेली आहे. ७६० किलोमीटर लांबीच्या या मार्गावर अनेक तांत्रिक विक्रम आहेत.
  • बोगदे: एकूण ९२ बोगदे, त्यापैकी कारबुडे येथील ६.५ किमी लांबीचा बोगदा सर्वात मोठा आहे.
  • पूल: १७९ मोठे आणि १८१९ छोटे पूल आहेत. होनावरजवळील शरावती नदीवरील २०६५.८ मीटर लांबीचा पूल सर्वात मोठा, तर रत्नागिरीजवळील पनवल नदीवरील ६४ मीटर उंचीचा पूल सर्वात उंच आहे.
  • सुरक्षा: दरडी कोसळणाऱ्या मार्गावर इंजिनांमध्ये सेन्सर्स बसवण्यात आले आहेत.

(ब) खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू शोध

• ऑईल ॲण्ड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन (ONGC): १९५६ मध्ये खनिज तेल व नैसर्गिक वायूच्या साठ्यांचा शोध घेण्यासाठी आणि त्यांचे उत्पादन वाढवण्यासाठी ONGC ची स्थापना झाली.
• तेल साठे: आसाममधील दिगबोईनंतर गुजरातमध्ये अंकलेश्वर आणि खंबातच्या आखातात खनिज तेल व नैसर्गिक वायूचे साठे सापडले.
• बॉम्बे हाय: १९७४ मध्ये ONGC ने 'सागरसम्राट' या ड्रिलशीपद्वारे 'बॉम्बे हाय' परिसरात तेलविहीर खोदण्यास प्रारंभ केला. १९७५ पासून येथे खनिज तेल व नैसर्गिक वायू मिळण्यास सुरुवात झाली.
• योगदान: या भागात ८५०० पेक्षा जास्त तेलविहिरी व ३३ नैसर्गिक वायूच्या विहिरी आहेत. यामुळे भारतातील खनिज तेलाच्या एकूण उत्पादनात या क्षेत्राचा वाटा ३८ टक्क्यांपर्यंत पोहोचला, तर देशाच्या एकूण गरजेपैकी १४ टक्के गरज या क्षेत्रामुळे पूर्ण झाली.

महत्त्वाचे दिवस आणि सन्मान :

राष्ट्रीय विज्ञान दिन: दिनांक: २८ फेब्रुवारी.

• कारण: याच दिवशी १९२८ साली सर सी. व्ही. रामन यांनी 'रामन इफेक्ट' या प्रसिद्ध शोधाची घोषणा केली. या शोधासाठी त्यांना १९३० साली भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले.

‘मिसाईल मॅन’: डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांनी डी.आर.डी.ओ.चे नेतृत्व करताना क्षेपणास्त्र विकासात दिलेल्या अतुलनीय योगदानामुळे त्यांना 'मिसाईल मॅन' म्हणून गौरवले जाते.