कारकांचे अपक्षरण, वहन व संचयन कार्य :

• वाहते पाणी (नदी), हिमनदी, वारा, सागरी लाटा व भूजल ही कारके अपक्षरण, वहन व संचयन ही कार्ये करतात.
• कारकांच्या या कार्यांमुळे भूपृष्ठात सतत बदल घडून येतात व नवनवीन भूरूपे तयार होतात.

नदीचे कार्य व भूरूपे :

नदी म्हणजे काय? : अनेक लहान जलप्रवाह एकत्र येऊन नदी तयार होते. नदी कशी वाहते आणि ती काय काम करते (नदीचे खनन, वहन व संचयन कार्य) हे खालील गोष्टींवर ठरते:

• जमिनीचा उतार
• खडकाचा प्रकार
• पाण्याचा वेग आणि प्रमाण
• प्रवाहाची लांबी
• गाळाचे प्रमाण

(i) नदीचे खनन कार्य (भूमी खोदणे):
जेव्हा नदी वेगाने वाहते, तेव्हा ती रेती, दगडगोटे व उपनद्या घेऊन जमिनीला खणते. यामुळे खालील भूरूपे तयार होतात:

• घळई (खोल दऱ्या)
• V आकाराच्या दऱ्या
• धबधबे

(ii) नदीचे वहन व संचयन कार्य (गाळ वाहून नेणे व साठवणे):
जेव्हा नदीचा वेग कमी होतो, तेव्हा ती गाळ साठवते. यामुळे खालील भूरूपे तयार होतात:

• पर्वताच्या पायथ्याशी पंखासारखी मैदाने
• नदीच्या काठावर पूरतट व पूरमैदाने
• नदीच्या मुखाजवळ त्रिकोणी प्रदेश (त्रिभुज प्रदेश)

हिमनदीचे कार्य व भूरूपे :

हिमनदी म्हणजे काय? : ज्या ठिकाणी खूप थंडी असते आणि तापमान गोठणबिंदूच्या खाली असते, तिथे हिमवृष्टी होते. हिमवृष्टीमुळे जमिनीवर बर्फाचा थर तयार होतो. हा बर्फाचा थर खूप जड असतो, त्यामुळे तो उतारावरून हळूहळू खाली सरकतो. हळूहळू सरकणाऱ्या या बर्फाच्या प्रवाहाला हिमनदी म्हणतात.

(i) हिमनदीचे खनन कार्य (जमिनीचे खोदकाम) :

हिमनदीचा वेग कमी असतो, पण तिचे वजन खूप जास्त असते. त्यामुळे ती जमिनीला खणते आणि खालील भूरूपे तयार होतात:

• हिमगव्हर – हिमाच्छादित उंच प्रदेश
• शुककूट – उंच व टोकदार डोंगर
• गिरिशृंग – पर्वतशिखरे
• U आकाराची दरी – खोल व रुंद दरी
• लोंबती दरी – मुख्य दरीला लागून असलेली उंचीवरची दरी
• मेषशिला – हिमनदीने गोलसर केलेली मोठी शिला

(ii) हिमनदीचे वहन व संचयन कार्य (गाळ वाहून नेणे व साठवणे) :

हिमनदी वाहताना बर्फाबरोबर दगड, माती, रेती व गाळही घेऊन जाते. या गाळाला हिमोढ म्हणतात.
हिमोढ साठवण्याच्या ठिकाणानुसार त्याचे प्रकार:

• भू-हिमोढ – जमिनीवर साठलेला गाळ
• पार्श्व हिमोढ – हिमनदीच्या बाजूला
• मध्य हिमोढ – हिमनदीच्या मधोमध
• अंत्य हिमोढ – हिमनदीच्या शेवटी

या गाळामुळे तयार होणारी भूरूपे:

• हिमोढगिरी – गाळाचे डोंगर
• हिमोढकटक – गाळाचे उंचवटे

संकल्पना स्पष्टीकरण :

• हिमोढकटक : हिमोढाच्या संचयनातून तयार झालेली अरुंद व लांबवर पसरलेली नागमोडी टेकड्यांची रांग म्हणजे 'हिमोढकटक' होय.
• हिमोढगिरी : हिमोढाच्या संचयनातून तयार होणारी अंडाकृती आकाराची टेकडी, म्हणजे 'हिमोढगिरी' होय.

वाऱ्याचे कार्य व भूरूपे :

वारा म्हणजे काय? : हवेची हालचाल म्हणजे वारा.
वारा विशेषतः वाळवंटी आणि कमी पावसाच्या भागात अधिक प्रभावी असतो. या भागात वारा खडकांना घासतो, गाळ वाहून नेतो आणि साठवतो.

(i) वाऱ्याचे खनन कार्य (जमिनीचे खोदकाम) : वाऱ्यामुळे वाळूचे कण आणि दगड खडकांवर आपटतात किंवा घासतात. यामुळे खडक झिजतात आणि खालील भूरूपे तयार होतात:

• भूछत्र खडक – खालचा भाग झिजलेला आणि वरचा भाग मोठा असलेला खडक
• अपक्षरण खळगे – वाऱ्यामुळे तयार झालेले खड्डे
• यारदांग – वाऱ्याच्या दिशेने लांबट झिजलेले खडक

(ii) वाऱ्याचे संचयन कार्य (गाळ साठवणे) : वारा वाळूचे कण दूरवर वाहून नेतो. जिथे वाऱ्याचा वेग कमी होतो, तिथे वाळू साठते. या संचयनामुळे खालील भूरूपे तयार होतात:

• वाळूच्या टेकड्या
• बारखाण – वाऱ्याच्या दिशेने वाळूने तयार केलेली टेकडी
• सैफ – लांबट वाळूच्या रेषा
• ऊर्मिचिन्हे – वाळूवर लाटांसारखे नमुने
• लोएस मैदान – सूक्ष्म वाळूचे गाळ साठलेले सपाट मैदान

सागरी लाटांचे कार्य व भूरूपे :

सागरी लाटा म्हणजे काय? सागरातील पाणी वारा, भरती-ओहोटी यांमुळे हलते आणि लाटा तयार होतात. या लाटा किनाऱ्यावर येतात आणि खडकांना झिजवतात, गाळ वाहून नेतात आणि साठवतात.

(i) सागरी लाटांचे खनन कार्य (जमिनीचे खोदकाम) :

लाटा जेव्हा किनाऱ्यावर जोरात आपटतात, तेव्हा त्या दगड, रेती, वाळू यांसोबत खडक झिजवतात. यामुळे खालील भूरूपे तयार होतात:

• तरंगघर्षित मंच – लाटांनी झिजवलेला सपाट भाग
• सागरी गुहा – खडकात तयार झालेली गुहा
• सागरी कडा – उंच खडकाचा किनारा
• सागरी कमान – गुहेसारखी पण दोन्ही बाजूंनी उघडी कमान
• सागरी स्तंभ – लाटांनी वेगळा केलेला उभा खडक

(ii) सागरी लाटांचे संचयन कार्य (गाळ साठवणे) : जेव्हा लाटांचा वेग कमी असतो, तेव्हा त्या रेती, वाळू व गाळ साठवतात. यामुळे खालील भूरूपे तयार होतात:

• पुळण – रेतीने भरलेला सपाट किनारा
• वाळूचा दांडा – किनाऱ्यापासून पुढे गेलेला रेतीचा भाग
• खाजण – सागराच्या बाजूला असलेला दलदलीचा भाग

 भूजलाचे कार्य व भूरूपे :

भूजल म्हणजे काय? : पावसाचे पाणी जमिनीत मुरते आणि सच्छिद्र खडकांमधून खाली जाते.
हे पाणी अछिद्र खडकांपर्यंत पोहोचून तिथे साठते. हे साठलेले पाणी म्हणजेच भूजल.

(i) भूजलाचे खनन कार्य (झिजवणे) :

भूजल खडकांमधून जाताना त्यातील विद्राव्य खनिजे विरघळवते. हे खनिज पाण्याबरोबर वाहून जाते. यामुळे खडक झिजतात आणि खालील भूरूपे तयार होतात:

• विलयविवर – खडकात तयार झालेली झिजलेली जागा
• चुनखडीच्या गुहा – चुनखडी झिजल्यामुळे तयार झालेल्या गुहा
• अधोमुखी लवणस्तंभ – खाली लटकणारे खनिजांचे स्तंभ
• ऊर्ध्वमुखी लवणस्तंभ – जमिनीवरून वर वाढणारे स्तंभ

(ii) भूजलाचे संचयन कार्य (गाळ साठवणे) :

जेव्हा भूजल बाष्पीभवन होते किंवा खनिजांचा पुरवठा जास्त होतो, तेव्हा पाण्यात विरघळलेली खनिजे साठू लागतात. यामुळे वर सांगितलेली भूरूपे अधिक स्पष्टपणे तयार होतात.

भूजल पातळी :  जमिनीत साचलेल्या पाण्याची वरची पातळी म्हणजे भूजल पातळी. ही पातळी ऋतुमानानुसार बदलते:

• पावसाळ्यात – भूजल पातळी वर असते
• उन्हाळ्यात – ती खोलवर जाते

हे बदल खडकांची सच्छिद्रता आणि पर्जन्यप्रमाणावर अवलंबून असतात.