भूरूपांची निर्मिती :

भूपृष्ठावर दिसणाऱ्या विविध स्वरूपांच्या रचना म्हणजेच भूरूपे, दोन प्रकारच्या प्रक्रियांमुळे तयार होतात — अंतर्गत आणि बाह्य.

• अंतर्गत प्रक्रियेमुळे निर्मिती: पृथ्वीच्या आत चालणाऱ्या हालचालींमुळे खंड, पर्वत, पठार, मैदान यांसारखी मोठी (प्राथमिक व द्वितीयक) भूरूपे तयार होतात.
• बाह्य प्रक्रियेमुळे निर्मिती: सूर्याची उष्णता, गुरुत्वाकर्षण आणि वाऱ्याने, पाण्याने किंवा बर्फाने वाहून नेले जाणारे पदार्थ यांच्या क्रियेने जमिनीवर विदारण, खनन, वहन व संचयन अशा प्रक्रिया घडतात. या प्रक्रियांमुळे आधीच्या भूरूपांमध्ये बदल होतो आणि नवीन (तृतीयक) भूरूपे निर्माण होतात.

उदाहरणार्थ, वाळूच्या टेकड्या, नद्यांच्या त्रिभुज प्रदेश, 'यू' आकाराच्या दऱ्या अशा भूरूपांचा जन्म होतो.

विदारण :

विदारण म्हणजे खडकांचा तुटणे, झिजणे किंवा कमजोर होणे ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. यालाच अपक्षय  असेही म्हणतात. विदारणाचे तीन प्रकार असतात:

• कायिक (भौतिक) विदारण: हवामानातील बदलामुळे खडक तुटतात किंवा फुटतात. हे प्रकार विशेषतः कोरड्या आणि उष्ण भागांत जास्त दिसतात.
• रासायनिक विदारण: पावसाचे पाणी, हवेमधील वायू आणि खनिज पदार्थ यांच्या रासायनिक अभिक्रियांमुळे खडक झिजतात. हे मुख्यतः दमट हवामानात घडते.
• जैविक विदारण: झाडांच्या मुळे, प्राणी, मानव यांच्या क्रियेमुळे खडकांमध्ये तडे जातात किंवा ते झिजतात. यामागे सजीव घटक कारणीभूत असतात.

या सर्व प्रक्रियांमुळे खडक हळूहळू खचतात, झिजतात आणि विदारण होते.

कायिक विदारण :

कायिक विदारण म्हणजे खडकांचे तुटणे किंवा फुटणे, जे मुख्यतः तापमान, पाणी आणि दाबातील बदलांमुळे होते. खाली वेगवेगळ्या घटकांमुळे होणारे कायिक दिले आहे:

• तापमानाचा प्रभाव: दिवसात तापमान वाढते आणि रात्री कमी होते. त्यामुळे खडकाचे बाहेरचे थर गरम होऊन फुलतात आणि थंड झाल्यावर आकुंचित होतात. हे सतत होत राहिल्याने खडक फुटतात आणि त्यांच्या वरचे थर पापुद्र्यांसारखे निघून जातात. याला अपपर्णन म्हणतात. ज्या प्रदेशात दैनंदिन तापमान कक्षा खूप जास्त असते अशा प्रदेशात असे विदारण मोठ्या प्रमाणात होते. उदा., उष्ण वाळवंटी प्रदेश.

• दहिवर (बर्फाचा प्रभाव): थंडीच्या प्रदेशात खडकांच्या फटींमध्ये पाणी साचते. ते पाणी गोठून बर्फ होते आणि फुगते, त्यामुळे खडक ताणले जातात आणि फुटतात.

• क्षारयुक्त पाणी आणि स्फटिके: समुद्राच्या खाऱ्या पाण्यातील क्षार खडकांत मुरतात. सूर्यामुळे त्यांचे स्फटिक तयार होतात. त्यामुळे खडकांवर लहान छिद्रं होतात आणि पृष्ठभाग मधमाश्यांच्या पोळ्यासारखा दिसतो.
• दाबमुक्ती: खडकांच्या वरचे थर काढल्यावर खालील थर अचानक मोकळे होतात. या दाबातील फरकामुळे खडक तुटतात.
• पाणी: अतिवृष्टीच्या भागांमध्ये पाण्याचे मुरणेदेखील खडकांना झिजवते. काही खडक (जसे वालुकाश्म) पाण्यामुळे सुटे होतात.
• तापमान + पाणी यांचा संयोग: कधी तापमानाचा बदल आणि पाण्याचे मुरणे दोन्ही एकत्र होतात. त्यामुळे खडकांतील तडे मोठे होतात, आणि खडकाचे तुकडे वेगळे होतात. याला खंड-विखंडन म्हणतात.

कायिक विदारण म्हणजे हवामानातील बदल, पाणी, दाब यामुळे खडक तुटणे किंवा झिजणे. यामुळे खडकांचे तुकडे होतात आणि पृष्ठभाग बदलतो. ही प्रक्रिया नैसर्गिक असून खडकांचे रूपांतर हळूहळू वेगळ्या आकारात होते.

रासायनिक विदारण :

पाणी हे वैश्विक विद्रावक समजले जाते. पाण्यामध्ये पदार्थ विरघळल्यामुळे त्या द्रावणाची विद्राव्यता वाढते

जेव्हा पाणी आणि त्यामधील विरघळलेले द्रव्ये खडकांतील खनिजांशी रासायनिक क्रिया करतात, तेव्हा खडकांची रचना बदलते किंवा ते विरघळतात — यालाच रासायनिक विदारण म्हणतात.

पावसाळी व दमट भागात रासायनिक विदारणाचे प्रकार:

• कार्बनन (Carbonation): पावसाचे पाणी हवेतून खाली येताना कार्बन डायऑक्साइड शोषून सौम्य कर्बाम्ल (H₂CO₃) बनते. हे आम्ल चुनखडीसारख्या खडकांना सहज विरघळवते.
• द्रवीकरण (Solution): काही खनिजे (उदा. क्षार) पाण्यात विरघळतात व वाहून जातात. यामुळे खडक हलके व ठिसूळ होतात, आणि काही वेळेस चुनखडीसारखे अवक्षेप तयार होतात.
• भस्मीकरण (Oxidation): लोह असलेल्या खडकांवर ऑक्सिजन व पाण्यामुळे गंज (rust) तयार होतो. त्यामुळे खडकांवर तपकिरी थर चढतो व खडक झिजतात.

जैविक विदारण :

जेव्हा सजीव (मानव, प्राणी, वनस्पती) खडकांवर परिणाम करून त्यांचं झिजणं किंवा फुटणं घडवून आणतात, तेव्हा त्याला जैविक विदारण म्हणतात.

जैविक विदारणाचे प्रकार व उदाहरणे:

• झाडांची मुळे: जुन्या किल्ल्यांमध्ये, भिंतींमध्ये किंवा इमारतींमध्ये झाडांची मुळे वाढतात. ही मुळे खडकांत ताण निर्माण करतात व खडक फाटू लागतात.
• प्राण्यांचे बिळे व वारुळे: उंदीर, घुशी, ससे यांसारखे प्राणी जमिनीत बिळे खोदतात. मुंग्या वारूळ तयार करतात. या खणकामामुळे खडक सैल होतात व झिजतात. या खनक प्राण्यांच्या खननामुळेही खडकांचे विदारण घडून येते.
• शेवाळे व लहान वनस्पती (हरिता, दगडफूल): खडकांवर वाढणाऱ्या या वनस्पतींमुळे खडकांमध्ये रासायनिक प्रक्रिया घडतात. त्यामुळे खडकांची झीज होते.

 विस्तृत झीज :

जेव्हा गुरुत्वीय बलामुळे खडकांचे तुकडे उताराच्या दिशेने सरकतात आणि पायथ्याशी साचतात, तेव्हा या प्रक्रियेला विस्तृत झीज (Mass Wasting) म्हणतात.

ही झीज मुख्यतः विदारित खडकांचे तुकडे खाली ओढल्या जाण्यामुळे होते आणि त्यामध्ये इतर कोणत्याही वाहक (जसे पाणी, हवा) ची गरज नसते. वर्षानुवर्षे अशी क्रिया घडत गेल्याने तीव्र उताराच्या पायथ्यापाशी विदारित तुकड्यांचा शंकूच्या आकाराचा ढिगारा तयार होतो.

विस्तृत झीजेचे प्रकार:

तीव्र गतीने होणारी विस्तृत झीज:

• कोठे घडते? : तीव्र उतार असलेले आणि दमट हवामानाचे प्रदेश.
• उदाहरणे: दरडी कोसळणे (Landslide), भूस्खलन (Slope Failure), जमीन खचणे (Subsidence)
• कारणे: पावसामुळे विदारित तुकड्यांत पाणी मुरते → वजन वाढते → ते वेगाने उताराकडे कोसळतात. काही वेळेस हे तुकडे खाली सरकण्याऐवजी जागेवरच खाली बसतात, ज्याला जमीन खचणे म्हणतात. भूकंपामुळेही अशी झीज होऊ शकते.
• उदा., पुणे जिल्ह्यातील माळीण येथे झालेले भूस्खलन.

मंद गतीने होणारी विस्तृत झीज:

• कोठे घडते? : कमी उतार व कोरडे हवामान असलेले प्रदेश.
• उदाहरणे: मातीचे सरकणे (Soil Creep), बर्फाच्छादित प्रदेशांच्या कडेला माती खाली सरकते आणि उतारावर छोटे-छोटे लंबरूप बांध तयार होतात. या प्रक्रियेला "मातलोट" (Terracette/Soil Creep) म्हणतात.

तीव्र गतीची झीज क्षणात मोठा परिणाम घडवते (उदा. दरडी कोसळणे),

तर मंद गतीची झीज ही हळूहळू पण सातत्याने भूआकार बदलते (उदा. मातलोट).

खनन (अपक्षरण) :

विदारण आणि विस्तृत झीजेप्रमाणेच खनन हीदेखील एक बाह्यप्रक्रिया आहे. खनन हे विविध कारकांमुळे घडून येते. वारा, वाहते पाणी, हिमनदी, सागरी जल व भूजल यांच्या कार्यांमुळे खनन होते.