संयुक्त राष्ट्र स्थापना आणि पार्श्वभूमी :

• विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला झालेल्या दोन महायुद्धांमुळे मोठ्या प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली. या विध्वंसामुळे जागतिक शांतता टिकवण्यासाठी एक प्रभावी यंत्रणा निर्माण करण्याची गरज निर्माण झाली.
• पहिल्या महायुद्धानंतर स्थापन झालेला 'राष्ट्रसंघ' अयशस्वी ठरला होता.
• दुसऱ्या महायुद्धात अणुबॉम्बचा वापर झाल्यानंतर, अशा विनाशकारी युद्धांची पुनरावृत्ती टाळण्याची जबाबदारी सर्व राष्ट्रांची आहे, हा विचार प्रबळ झाला. या जाणिवेतून संयुक्त राष्ट्रांच्या स्थापनेची प्रक्रिया सुरू झाली.
• जागतिक शांतता व सुरक्षितता निर्माण करण्याच्या उद्देशाने पहिल्या महायुद्धानंतर 'राष्ट्रसंघ' ; तर दुसऱ्या महायुद्धानंतर 'संयुक्त राष्ट्रे' या आंतरराष्ट्रीय संस्थांची निर्मिती झाली.

स्थापनेचा कालानुक्रम:

• १४ ऑगस्ट १९४१: इंग्लंडचे पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल आणि अमेरिकेचे अध्यक्ष फ्रँकलिन रुझवेल्ट यांच्यात 'अटलांटिक करार' झाला. या करारानुसार, युद्ध संपल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा टिकवण्यासाठी एक कायमस्वरूपी व्यवस्था निर्माण करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
• १९४४-१९४५: दोस्त राष्ट्रांच्या परिषदांमध्ये आंतरराष्ट्रीय संघटना स्थापन करण्याच्या कराराचा मसुदा तयार करण्यात आला.
• १९४५: सॅन फ्रान्सिस्को येथे ५० राष्ट्रांच्या प्रतिनिधींनी सविस्तर चर्चा करून 'संयुक्त राष्ट्रांची सनद' तयार केली.
• २४ ऑक्टोबर १९४५: संयुक्त राष्ट्र या संघटनेची अधिकृतपणे स्थापना झाली. हा दिवस 'संयुक्त राष्ट्र दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

संयुक्त राष्ट्रांची रचना: प्रमुख अंग

संयुक्त राष्ट्रांच्या सनदेमध्ये संघटनेची रचना आणि कार्यपद्धती स्पष्ट केली आहे.

संघटनेची सहा प्रमुख अंग (शाखा) :

(1) आमसभा (General Assembly):

• सदस्य संख्या: संयुक्त राष्ट्रांचे सर्व सभासद देश आमसभेचे सदस्य असतात.
• दर्जा: देश श्रीमंत असो वा गरीब, मोठा असो वा छोटा, सर्व सभासद राष्ट्रांचे स्थान आणि दर्जा समान असतो.
• मतदान: प्रत्येक राष्ट्राला एक मत असते.
• कार्य: आमसभा हे सदस्य राष्ट्रांच्या प्रतिनिधींना एकत्र येऊन चर्चा करण्यासाठी तसेच महत्त्वाच्या जागतिक प्रश्नांवर धोरण ठरवण्यासाठी एक व्यासपीठ म्हणून कार्य करते. आमसभेचे निर्णय बहुमताने घेतले जातात आणि ते ठरावांच्या स्वरूपात असतात; आमसभा कायदे करत नाही.
• इतर कार्य: सुरक्षा समितीवरील अस्थायी सदस्यांची निवड करणे, संयुक्त राष्ट्रांचे महासचिव आणि आंतरराष्ट्रीय न्यायालयातील न्यायाधीशांची निवड करणे, आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या वार्षिक अंदाजपत्रकास मान्यता देणे ही आमसभेची कार्ये आहेत.

(2) सुरक्षा परिषद (Security Council):

• सदस्य संख्या: सुरक्षा परिषदेत एकूण १५ सदस्य असतात.
• स्थायी सदस्य: ५ सदस्य कायमस्वरूपी असतात. हे देश अमेरिका, रशिया, इंग्लंड, फ्रान्स आणि चीन हे आहेत. या स्थायी सदस्यांना नकाराधिकार (Veto Power) असतो.
• अस्थायी सदस्य: १० सदस्य अस्थायी स्वरूपाचे असतात. त्यांची निवड दर दोन वर्षांनी आमसभा करते.
• निर्णय प्रक्रिया: कोणत्याही महत्त्वाच्या प्रश्नांवर निर्णय घेण्यासाठी ५ कायम सदस्य आणि किमान ४ अस्थायी सदस्य यांचा होकार असणे आवश्यक असते. कायम सदस्यांपैकी कोणत्याही एका सदस्याने जरी नकाराधिकाराचा वापर केला, म्हणजे विरोधी मत दिले, तरी निर्णय घेता येत नाही.
• कार्य: आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षितता राखणे ही सुरक्षा परिषदेची प्रमुख जबाबदारी आहे.

(3) आर्थिक व सामाजिक परिषद (Economic and Social Council):

• सदस्य संख्या: या परिषदेत एकूण ५४ सदस्य असतात.
• निवड: त्यांची निवड आमसभा करते.
• कार्यकाळ: प्रत्येक सभासदाचा कार्यकाळ ३ वर्षांचा असतो. दरवर्षी एक तृतीयांश सभासद नव्याने निवडले जातात.
• कार्य: दारिद्र्य, बेरोजगारी, आर्थिक व सामाजिक विषमता अशा प्रश्नांवर जागतिक पातळीवर चर्चा करणे व उपाययोजना सुचवणे, तसेच स्त्रियांचे प्रश्न, मानवी हक्क, मूलभूत स्वातंत्र्य यावर निर्णय घेणे.

(4) आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (International Court of Justice):

• मुख्यालय: हे संयुक्त राष्ट्रांची न्यायप्रणाली शाखा असून, नेदरलँड या देशात ‘द हेग’ येथे आहे.
• न्यायाधीश: न्यायालयात एकूण १५ न्यायाधीश असतात.
• निवड/कार्यकाळ: त्यांची निवड आमसभा आणि सुरक्षा परिषद करते. प्रत्येक न्यायाधीशाचा कार्यकाळ ९ वर्षे असतो.

(5) विश्वस्त मंडळ (Trusteeship Council):

• कार्य: दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या काळात जे प्रदेश किंवा वसाहती अविकसित होत्या, त्यांच्या विकासाची जबाबदारी विकसित राष्ट्रांवर सोपवण्यात आली होती. विश्वस्त मंडळ या प्रदेशांना स्वातंत्र्य मिळवण्यास मदत करत होते.
• सद्यस्थिती: पलाऊ या देशाला १ नोव्हेंबर १९९४ रोजी स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर या मंडळाचे कार्य संपुष्टात आले आहे.

(6) सचिवालय (Secretariat):

• जबाबदारी: संयुक्त राष्ट्रांचे प्रशासकीय कामकाज सांभाळण्याची जबाबदारी सचिवालयावर आहे.
• प्रमुख: सचिवालयाच्या प्रमुखास महासचिव म्हणतात.
• निवड/कार्यकाळ: महासचिवांची निवड आमसभा आणि सुरक्षा परिषद करते. त्यांचा कार्यकाळ पाच वर्षांचा असतो.

मुख्यालय आणि भाषा :

• संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्यालय न्यूयॉर्क येथे आहे.
• संयुक्त राष्ट्रांच्या अधिकृत भाषा इंग्रजी, फ्रेंच, रशियन, स्पॅनिश, चिनी आणि अरबी या आहेत.

संयुक्त राष्ट्रांच्या कार्याला मदत करण्यासाठी अनेक संलग्न संस्था कार्यरत आहेत. या संस्था विशिष्ट कार्यक्षेत्रात काम करतात. काही प्रमुख संस्था खालीलप्रमाणे:

• आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना (ILO): कामगारांच्या हक्कांसाठी कार्य करते.
• अन्न व शेती संघटना (FAO): जागतिक अन्नसुरक्षेसाठी प्रयत्न करते.
• जागतिक आरोग्य संघटना (WHO): जागतिक आरोग्यविषयक समस्यांवर काम करते.
• जागतिक बँक (WB) आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF): आर्थिक विकासासाठी कर्ज आणि सहकार्य पुरवतात.
• संयुक्त राष्ट्रांचा बालक निधी (UNICEF): ही संस्था लहान मुलांना सकस आहार व आरोग्यसेवा पुरवण्यासाठी कार्य करते. भारतामध्ये बाल कुपोषण समस्येवर उपाययोजना करण्यासाठी युनिसेफने विविध कार्यशाळा आयोजित केल्या आहेत.
• संयुक्त राष्ट्रांची शैक्षणिक, वैज्ञानिक व सांस्कृतिक संघटना (UNESCO): शिक्षण, विज्ञान आणि संस्कृती यांमधील सहकार्य वाढवून जगात शांतता व सुरक्षा कायम ठेवण्याचा प्रयत्न करते.

सहस्रकाची विकास उद्दिष्ट्ये :

सन २००० मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या सदस्य राष्ट्रांनी एकत्र येऊन नवीन सहस्रकाची विकास उद्दिष्ट्ये निश्चित केली. यांतील काही प्रमुख उद्दिष्ट्ये:

• गरिबी व भूक यांचे निर्मूलन करणे.
• प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध करून देणे.
• महिला सक्षमीकरण करणे व बालमृत्यूचे प्रमाण कमी करणे.
• गरोदर स्त्रियांच्या आरोग्याची विशेष काळजी घेणे.
• एड्स, मलेरिया यांसारख्या रोगांशी लढा देणे.
• पर्यावरणाचे रक्षण करणे.
• विकसित व विकसनशील देशांमधील सहकार्य वाढवणे.

शांतता रक्षण आणि भारताची भूमिका :

संयुक्त राष्ट्रांचे शांतता रक्षण :

शांतता निर्माण होण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रे विविध उपाययोजना करतात. या उपायांमध्ये खालील बाबींचा समावेश होतो:

• संघर्ष प्रतिबंध आणि मध्यस्थी करणे.
• शांतता प्रत्यक्ष स्थापित करणे.
• शांतता रक्षणाच्या उपायांची अंमलबजावणी करणे.
• शांतता बांधणी करणे.
• जेथे संघर्ष आहे, तेथे शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्न करणे.
• गरज पडल्यास सैन्यबळाचा वापर करणे व परत संघर्ष होणार नाही याची काळजी घेणे.

सामान्य स्थिती निर्माण करण्यासाठी केलेली कार्ये:

संघर्षग्रस्त प्रदेशात शांतता निर्माण झाल्यावर सामान्य स्थिती आणण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रे अनेक पाऊले उचलते, जसे की:

• शाळा चालू करणे.
• जनतेमध्ये मानवी हक्कांविषयी जागरूकता निर्माण करणे.
• सामाजिक, आर्थिक, राजकीय सुविधा निर्माण करणे.
• निवडणुका घेणे.

सुरक्षा परिषदेची भूमिका :

• आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षितता राखणे ही सुरक्षा परिषदेची प्रमुख जबाबदारी आहे. यासाठी ती आंतरराष्ट्रीय संघर्षाच्या परिस्थितीत संघर्ष मिटवून शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्न करते.
• सुरक्षा परिषद आवश्यक वाटल्यास आर्थिक निर्बंध लादणे किंवा आक्रमक राष्ट्रांवर लष्करी कारवाई करण्याचा निर्णय घेते.

शांतता सेना : संयुक्त राष्ट्रांचे स्वतःचे सैन्य नसते. परंतु सदस्य राष्ट्रे संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतता सैन्यासाठी आपले सैन्य पुरवतात.

शांतता सेनेची कार्ये:

• संघर्षग्रस्त प्रदेशात शांतता आणि सुव्यवस्था निर्माण करणे.
• सुरक्षेबरोबरच राजकीय आणि शांतता बांधणीसाठी साहाय्य करणे.
• शाळा सुरू करणे, मानवी हक्कांविषयी जागरूकता निर्माण करणे, निवडणुका घेणे यांसारखी कामे करणे.

शांतता रक्षणात भारताचा सहभाग:

शांतता रक्षणाच्या कार्यात भारताने महत्त्वाची कामगिरी बजावली आहे. आंतरराष्ट्रीय संघर्ष शांततेच्या मार्गाने सोडवावेत यासाठी भारत प्रयत्नशील आहे.

• वसाहतवाद, निःशस्त्रीकरण आणि वंशभेद यांसारखे प्रश्न संयुक्त राष्ट्रांच्या व्यासपीठावर मांडण्यात भारताचा पुढाकार होता.
• १९४६ मध्ये वर्णद्वेषाचा प्रश्न उपस्थित करणारा भारत पहिला देश होता.
• अविकसित आणि विकसनशील राष्ट्रांच्या समस्यांवर चर्चेसाठी भारताने नेहमीच पुढाकार घेतला आहे.
• भारताने संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतिसेनेमध्ये नेहमीच आपले सैन्य पाठवले आहे. भारताने फक्त स्त्री सैनिकांची शांतिसेना देखील पाठवली आहे.
• युगोस्लाव्हिया, नामिबिया, सोमालिया, हैती, थायलंड अशा अनेक देशांत शांतिसेनेच्या माध्यमातून भारताने योगदान दिले आहे.

महत्व: सध्याच्या आधुनिक काळात दहशतवाद, वांशिक आणि धार्मिक संघर्ष यांमुळे मानवी सुरक्षेला धोका निर्माण झाला आहे. त्यामुळे संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतता रक्षणाच्या कार्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.