प्रास्ताविक :

एखाद्या प्रदेशातील नैसर्गिक वनस्पती व प्राणिजीवन यावर त्या प्रदेशाचे स्थान, विस्तार व हवामान हे घटक थेट परिणाम घडवून आणतात.

भारत व ब्राझील या दोन देशांच्या भौगोलिक स्थानात व हवामानामध्ये लक्षणीय फरक असल्यामुळे त्यांच्या नैसर्गिक वनस्पती व प्राणिजीवनामध्ये मोठ्या प्रमाणावर विविधता आढळते.

ब्राझील देशांतील वनस्पतिजीवन आणि प्राणिजीवन :

ब्राझीलमधील वनस्पती :

ब्राझीलमधील वनप्रकार : (१) विषुववृत्तीय वने (२) उष्ण गवताळ प्रदेश (३) दलदलीचा प्रदेश (४) उष्ण पानझडी वने (५) काटेरी झुडपी वने (६) समशीतोष्ण गवताळ प्रदेश.

• ब्राझीलमधील वनांत जगातील सर्वाधिक वनस्पतींच्या प्रजाती आढळतात.
• ब्राझील देशात रबर, महोगनी, रोझवुड इत्यादी वृक्ष व ऑर्किड वनस्पतीच्या अनेक प्रजाती आढळतात.
• ब्राझीलमधील अॅमेझॉनच्या खोऱ्यात घनदाट वने आहेत. त्यांना 'सेल्वाज' म्हणतात. या वनांत रोझवुड, ग्रीनवुड, एबनी, ब्राझीलनट इत्यादी व्यापारीदृष्ट्या महत्त्वाची झाडे आढळतात.
• ब्राझीलमधील गवताळ प्रदेशात गवताबरोबरच आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे वृक्षही आढळतात.

ब्राझीलमध्ये पुढील वनस्पती आढळतात :

(i) जास्त पावसाच्या प्रदेशातील वनस्पती :

• ब्राझील देशाच्या उत्तर भागात सर्वसाधारणपणे वर्षभर भरपूर पाऊस व सूर्यप्रकाश पडतो.
• यामुळे उत्तरेकडील अॅमेझॉन नदीच्या खोऱ्याच्या प्रदेशात घनदाट सदाहरित वर्षावने आढळतात.
• या भागात वनस्पतींची वाढ झपाट्याने होते व वनस्पतींचा जीवनकाळही मोठा असतो.
• या वर्षावनांतील वनस्पती मोठ्या प्रमाणावर वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइडचे शोषण करतात व वातावरणात मोठ्या प्रमाणात ऑक्सिजनचे (प्राणवायूचे) उत्सर्जन करतात.
• या वर्षावनांमुळे कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते. म्हणूनच या वनांना 'जगाची फुप्फुसे' असे संबोधतात.

(ii) मध्यम पावसाच्या प्रदेशातील वनस्पती :

• वर्षादिनांचा कालावधी आणि पर्जन्याचे प्रमाण कमी त्यामुळे वनस्पतींचा जीवनकाळ कमी.
• वृक्षांची घनता कमी.
• निमसदाहरित वने.

(iii) कमी पावसाच्या प्रदेशातील वनस्पती :

• वनांच्या ऐवजी विविध प्रकारचे गवत, खुरटी झुडपे, काटेरी व शुष्क वनस्पती.

ब्राझील - वन्य जीवन :

ब्राझीलमध्ये जगातील सर्वाधिक वन्य जीवनाची विविधता आढळते. ब्राझीलमधील वन्य जीवन अतिशय समृद्ध आहे. ब्राझीलमध्ये पुढीलप्रमाणे वन्य जीवन आढळते :

ब्राझीलमधील प्राणी व पक्षी :

• ब्राझीलमधील पँटनाल या दलदलीच्या प्रदेशात महाकाय अॅनाकोंडा आढळतात.
• ब्राझीलमध्ये मोठे गिनीपिग व मगरी, सुसरी, माकडे, प्युमा, बिबट्या इत्यादी प्राणी आढळतात.
• माशांच्या प्रजातींमध्ये समुद्रातील स्वार्ड फिश तसेच नदीतील पिन्हाना व गुलाबी डॉल्फिन हे मासे येथील वैशिष्टये आहेत.
• कोंडोर हा खूप उंचावर उडणारा मोठ्या आकाराचा पक्षी, विविध प्रकारचे पोपट, मकाऊ, फ्लेमिंगो या पक्ष्यांच्या प्रजाती आढळतात.
• ब्राझीलमधील झाडांच्या शेंड्यांवर तालशुक पक्षी आढळतात.
• ब्राझीलमधील नद्यांमध्ये पिन्हाना हे मांसभक्षक मासे आढळतात.
• लक्षावधी प्रकारचे कीटक : ब्राझील देशात उत्तर भागात घनदाट वर्षावने, पॅराग्वे-पॅराना नद्यांच्या खोऱ्यांच्या प्रदेशांत गवताळ प्रदेश आणि पँटनाल येथे दलदलीचे प्रदेश आढळतात. त्यामुळे ब्राझीलमध्ये कृमी-कीटकांची संख्या जास्त आहे.

ब्राझीलमधील वन्य जीवनाशी संबंधित समस्या :

• निर्वनीकरण, स्थलांतरित शेती (रोका), प्रदूषण इत्यादींमुळे पर्यावरणाचा वाढता ऱ्हास.
• वन्य प्राण्यांची बेकायदेशीर तस्करी व पर्यावरणाचा वाढता ऱ्हास यांमुळे अनेक स्थानिक वन्य प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर.

भारतातील वनस्पतिजीवन आणि प्राणिजीवन

भारतातील वनस्पतीजीवन :

भारतातील प्रमुख वनप्रकार : सदाहरित वने, पानझडी वने, काटेरी झुडपी वने, हिमालयीन वने आणि समुद्रकाठची वने हे भारतातील प्रमुख वनप्रकार होत.

(i) सदाहरित वने :

• स्थान व हवामान: भारतामध्ये दरवर्षी २००० मिमीपेक्षा जास्त पर्जन्य आणि भरपूर सूर्यप्रकाश असलेल्या भागांत सदाहरित वने आढळतात. मुख्यतः अंदमान-निकोबार बेटे, पश्चिम घाट, पूर्व भारतातील आसाम, मेघालय, आणि पश्चिम बंगालचा दक्षिण भाग या भागांत ही वने आढळतात.
• वनस्पतींचे प्रकार: या वनांमध्ये महोगनी, शिसव, रबर, चंदन यांसारखे उंच व दाट वृक्ष आढळतात. यांशिवाय विविध प्रकारच्या वेली आणि लताएं ही मोठ्या प्रमाणावर वाढलेल्या असतात.
• वैशिष्ट्ये: या वनांतील वृक्षांचे लाकूड कठीण, टिकाऊ व जड असते. पाने मोठी, रुंद व सदैव हिरवीगार असतात. वृक्ष सतत पानगळ करत असल्यामुळे वन नेहमीच दाट व हिरवेगार दिसते.

(ii) पानझडीची वने :

• स्थान व पर्जन्य: ही वने १००० मिमी ते २००० मिमी पर्जन्य असलेल्या प्रदेशात आढळतात. भारताच्या बहुतांश भागात या प्रमाणात पर्जन्य होत असल्यामुळे पानझडी वने प्रचंड प्रमाणात आढळतात. उदा. मध्य भारत, पूर्व महाराष्ट्र, छत्तीसगड, झारखंड, ओडिशा, पूर्व मध्यप्रदेश इत्यादी भागांत ही वने आहेत.
• ऋतुमानाशी सुसंगत वैशिष्ट्ये: उन्हाळ्यात बाष्पीभवनामुळे पाण्याची कमतरता होऊ नये म्हणून वनस्पतींची पाने गळून पडतात. यामुळे वनस्पती पाण्याची बचत करतात व त्यांचा जीवनकाळ वाढतो. परिणामी भारतात पानझडी वने आढळतात.
• वनस्पतींचे प्रकार: या वनांमध्ये सागवान (टीक), साज, तेंदू, पलास, बांबू, बाभूळ अशा विविध प्रकारचे वृक्ष आढळतात. या वृक्षांचे लाकूड मजबूत व उपयोगी असते.

(iii) काटेरी व झुडपी वने :

• स्थान व हवामान: भारतातील ज्या भागात ५०० मिमीपेक्षा कमी पर्जन्य होतो आणि दीर्घकाळ कोरडा उन्हाळा असतो, त्या भागात ही वने आढळतात. मुख्यतः राजस्थान (थरचे वाळवंट), गुजरात, आणि काही प्रमाणात हरियाणा, पंजाब या भागांमध्ये ही वने आढळतात.
• वनस्पतींचे प्रकार: या वनांमध्ये खैर, बाभूळ, खेजडी यांसारखे काटेरी वृक्ष व झुडपे आढळतात. तसेच, कोरफड (aloe vera), घायपात, विविध निवडुंग प्रजाती यांसारख्या रुक्ष हवामानात तग धरू शकणाऱ्या वनस्पतीही आढळतात.
• वैशिष्ट्ये: या वनांतील वनस्पतींना पाण्याची बचत करता यावी म्हणून त्यांच्या पाने लहान, काटेरी किंवा खराट असतात. जाड खवलेदार खोड व खोल मुळे असलेली रचना पाण्याचे साठवण व मुळांद्वारे शोषण शक्य करते.
• पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेले स्वरूप: कमी पावसातही या वनस्पती तग धरतात व रुक्ष हवामानाशी जुळवून घेतात.

 (iv) समुद्राकाठची वने :

• स्थान व हवामान: ही वने उष्ण व दमट हवामान, दलदलीचे क्षेत्र, खाड्या व खाजण क्षेत्र, तसेच क्षारयुक्त मृदा असलेल्या भागात आढळतात. मुख्यतः भारताच्या पश्चिम (महाराष्ट्र, गोवा, केरळ) व पूर्व किनाऱ्यावरील (ओडिशा, आंध्रप्रदेश, प.बंगाल) भागात ही वने आढळतात. सुंदरबन (प.बंगाल) हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध खारफुटी जंगल आहे.
• वनस्पतींचे प्रकार: या वनांत प्रामुख्याने सुंद्री, अव्हिसेनिया, राईझोफोरा इत्यादी खारफुटी वनस्पती आढळतात. या वनस्पती दलदलीच्या पाण्यात व क्षारयुक्त मृदेतही तग धरू शकतात.
• वैशिष्ट्ये: या वनस्पतींचे लाकूड तेलकट, हलके व टिकाऊ असते. खारफुटी वने किनाऱ्याच्या भागाला वादळ, भरती-ओहोटीपासून संरक्षण देतात.

(v) हिमालयातील वने :

• स्थान व वैशिष्ट्ये: ही वने भारताच्या उत्तर भागातील हिमालय पर्वतरांगांमध्ये आढळतात. हिमालयातील वने उंचीनुसार तीन प्रकारांमध्ये विभागली जातात: (i) कमी उंचीवरील वने (ii) मध्यम उंचीवरील वने (iii) अतिउंचीवरील वने
• अतिउंचीवरील वने: येथे हवामान अतिशय थंड असते. बहुतेक काळ बर्फाच्छादित असते, परंतु उन्हाळ्यात बर्फ वितळल्यावर काही वनस्पतींना रंगीबेरंगी फुले येतात. ही फुले थोड्या कालावधीसाठीच दिसतात, पण निसर्ग सौंदर्यपूर्ण बनतो. हिवाळ्यात या वनस्पतींचा नाश होतो. अतिथंड हवामान व बर्फाचे थर यांमुळे वनस्पतींची मोठ्या प्रमाणात वाढ होत नाही.
• मध्यम उंचीवरील वने: येथे पाईन (चीड), देवदार, फर यांसारख्या सूचिपर्णी वृक्षांची वने आढळतात. या वृक्षांची पाने टोकदार व निमुळती असल्यामुळे बर्फ सहजपणे पानांवरून घसरून खाली पडतो. या वनांमुळे ढलानांवरील भूपृष्ठक्षरण कमी होते.
• कमी उंचीवरील वने (पायथ्यालगत): येथे सूचिपर्णी व पानझडी वृक्षांचे मिश्र वने आढळतात. विशेषतः साल वृक्ष मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. या भागात हवामान तुलनेने सौम्य असते, आणि वनस्पतींची विविधता अधिक असते.

भारतातील प्राणिजीवन :

जैवविविधतेचा ठेवा:  भारत हा वैशिष्ट्यपूर्ण वन्य प्राणी असलेला देश म्हणून ओळखला जातो. • जगात वाघ आणि सिंह दोन्ही असलेला एकमेव देश म्हणजे भारत आहे.

विविध भौगोलिक भागांनुसार प्राणीजीवन:

• उष्ण व आर्द्र वनक्षेत्र (दाट जंगल): येथे हत्ती, वाघ, माकडे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. उदा. पश्चिम घाट, अंदमान-निकोबार, उत्तरपूर्व भारत.
• दलदलीचे प्रदेश (आसाम): आसामचा काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान हे एकशिंगी गेंड्यासाठी प्रसिद्ध आहे.
• वाळवंटी व कोरडे भाग (राजस्थान, गुजरात): येथे रानटी गाढवे, उंट, लांडगा, लोमडी अशा प्रजाती आढळतात. गिर जंगलात आशियाई सिंहाचे वास्तव्य आहे.
• हिमालयीन बर्फाच्छादित प्रदेश: येथे हिमचित्ता (Snow Leopard), याक, तिबेटी कोळस, अशा थंडीप्रेमी प्रजाती आढळतात. उंच पर्वतीय भागात कमी ऑक्सिजन असतानाही हे प्राणी तग धरतात.
• द्वीपकल्पीय व जंगलप्रदेश: येथे भारतीय गवा (बायसन), सांबर, चितळ, काळवीट, माकडे व इतर हरणांची विविध प्रकारे आढळतात. उदा. मध्य भारत, दख्खन पठार, सत्तारी जंगल.
• नद्यांलगत व किनारी प्रदेश: कासव, मगर, सुसर हे प्राणी नद्यांमध्ये, खाड्यांमध्ये व दलदलीत आढळतात. गंगेतील गंगेचा सुसर (डॉल्फिन) हे भारताचे जलजीव चिन्ह आहे.
• पक्ष्यांचे जीवन: मोर (राष्ट्रीय पक्षी), खंड्या, तितर, पोपट, कबूतर, बदकं, बगळे विविध भागात आढळतात. गवताळ प्रदेशात "माळढोक" हा दुर्मिळ पक्षी आढळतो. पाणथळ जागा व पक्षीनिरीक्षण क्षेत्रांमध्ये स्थलांतरित पक्ष्यांचीही संख्या मोठी आहे.

भारतातील वन्य जीवनाशी संबंधित समस्या :

• प्रदूषण, तस्करी व निर्वनीकरण यांमुळे वन्य प्राण्यांच्या अनेक प्रजातींच्या अस्तित्वास धोका
• चित्ता ही प्रजात भारतातून नष्ट.

भारताचे जैवविविधतेतील स्थान:

• भारत हा जैवविविधतेने समृद्ध देश असून, वनस्पती आणि प्राणी या दोहोंचा उत्तम संतुलन साधलेला आहे.
• प्राण्यांच्या संवर्धनासाठी भारत सरकारमार्फत अनेक ठिकाणी राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, पक्ष्यांची अभयारण्ये,  जैवमंडळ राखीव क्षेत्रे उभारण्यात आलेली आहेत.